Το διαβατήριο που έσωσε μια ζωή μπροστά στη μύτη της Γκεστάπο

Μέχρι τις μέρες μας έχουν διασωθεί παλαιά εκκλησιαστικά έντυπα – ληξιαρχικές πράξεις, που κληρονομήθηκαν από τον καθηγητή Αλεξάντερ Γκλαγκόλεφ. Ο ιερέας του Κιέβου και γνώστης της αρχαίας εβραϊκής παράδοσης, κάποτε στη δίκη Μπέιλις κατέθεσε δημοσίως υπέρ του κατηγορουμένου. Μετά τον θάνατό του, τα έντυπα πέρασαν στον γιο του, τον πατέρα Αλέξιο, ηγούμενο του ναού της Αγίας Σκέπης στο Ποντόλ. Σε αυτά, βιαστικά, καταχωρούνταν τα ονόματα εκείνων που το φύλλο αυτό μετέτρεπε σε βαπτισμένους – δηλαδή σε Ορθοδόξους, τους οποίους οι κατακτητές δεν οδηγούσαν πλέον στην εκτέλεση.

Εκτέλεση για απόκρυψη

Το Κίεβο κατά τη διάρκεια του πολέμου αδειάσε ραγδαία. Από σχεδόν μισό εκατομμύριο κατοίκους, κατά την απελευθέρωση στην πρωτεύουσα είχαν απομείνει περίπου εκατόν εβδομήντα χιλιάδες. Άλλους τους είχαν στείλει αναγκαστικά στη Γερμανία, άλλους τους είχε καταπιεί το Μπάμπιν Γιαρ· τα υπόλοιπα τα συμπλήρωσε η πείνα.

Η πείνα ήταν τεχνητά δημιουργημένη: τρόφιμα μεταφέρονταν στην πόλη μόνο για τους Γερμανούς, στους υπόλοιπους έμεναν τα ελάχιστα υπολείμματα στις αγορές. Σε έσχατη ανάγκη μπορούσε κανείς να πάει στο χωριό για τρόφιμα, κάτι που σε καιρό πολέμου ήταν εξαιρετικά προβληματικό. Το ψωμί ψηνόταν από κεχρί με προσμίξεις καστανιάς και λούπινου. Τα καρβέλια έμοιαζαν με πικρό «τούβλο», από το οποίο οι άνθρωποι αρχικά δηλητηριάζονταν, αλλά σύντομα συνήθισαν και σε αυτή τη διατροφή. Ένας ασημένιος σταυρός ή το πατρικό ρολόι ανταλλάσσονταν με μια χούφτα γκρίζο αλεύρι, τυλιγμένο σε ένα κομμάτι εφημερίδας.

Οι ναοί που άνοιξαν επί Γερμανών δεν μπορούν να θεωρηθούν ένδειξη ευσπλαχνίας των κατακτητών.

Μυστική διαταγή της Κεντρικής Υπηρεσίας Ασφαλείας του Ράιχ απαγόρευε ρητά στη γερμανική πλευρά να συνδράμει την εκκλησιαστική ζωή, να οργανώνει λατρευτικές συνάξεις ή να επιτρέπει μαζικές βαπτίσεις. Η άδεια ανοίγματος των ναών ήταν ψυχρός υπολογισμός για την εξασφάλιση αφοσίωσης – και τίποτε άλλο. Για έναν κρυμμένο Εβραίο η διοίκηση επέβαλλε εκτέλεση, η οποία απειλούσε όχι μόνο τον αυτόν που τον έκρυβε, αλλά και όλους όσοι τον συνέδραμαν.

Η κατοχή παρατάθηκε για μακρές 778 ημέρες, και όλο αυτό το διάστημα η ενορία του Κιέβου αντιστεκόταν με τις τελευταίες της δυνάμεις. Αυτό που η σοβιετική εξουσία όριζε ως συνεργασία με τον εχθρό, στο Ποντόλ κάθε μέρα μετατρεπόταν σε κίνδυνο για τη ζωή χάριν της σωτηρίας ενός καταδικασμένου γείτονα.

Διαβατήριο με ξένη φωτογραφία

Στις αρχές Οκτωβρίου 1941, στους Γκλαγκόλεφ έφεραν την Εβραία Ιζαμπέλα Μίρκινα με τη δεκάχρονη κόρη της. Δεν υπήρχε πού να τις κρύψουν, ενώ να παραμείνουν στην πόλη ήταν θανάσιμα επικίνδυνο. Τότε η πρεσβυτέρα Τατιάνα της έδωσε το δικό της διαβατήριο. Λίγο πριν, το διαμέρισμα των Γκλαγκόλεφ είχε πλημμυρίσει από νερό και η σφραγίδα στο έγγραφο είχε ξεθωριάσει. Αυτό εκμεταλλεύτηκαν – αφαίρεσαν προσεκτικά τη δική τους φωτογραφία και κόλλησαν ξένη.

Τι επέφερε αυτό στο ζεύγος στη συνέχεια, το κατέγραψε ο πατέρας Αλέξιος ως εξής: «Η γυναίκα μου παραλίγο να πληρώσει με τη ζωή της για την απεγνωσμένη της πράξη. Γκεσταπίτες που περιόδευαν τα διαμερίσματα με σκοπό την επίταξη της ζήτησαν το διαβατήριο και, όταν δεν το βρήκαν, δήλωσαν ότι θα οδηγήσουν τη γυναίκα μου στη Γκεστάπο ως ύποπτο πρόσωπο».

Το φθινόπωρο του 1943, τον ίδιο τον πατέρα Αλέξιο οι Γερμανοί θα τον ξυλοκοπήσουν, παίρνοντάς τον για Εβραίο. Από τον θάνατο θα τον σώσουν μοναχές που πήραν το μέρος του ιερέα.

Βεβαίωση για υπηρεσία στο κλήρο

Αλλά η ιστορία της γενναίας ενορίας κατά τα χρόνια της κατοχής δεν τελείωσε εδώ. Για να σώσει τη νεολαία από την αναγκαστική αποστολή στη Γερμανία, ο πατέρας Αλέξιος Γκλαγκόλεφ εξέδιδε σαν σε παραγωγική γραμμή βεβαιώσεις: τον έναν τον κατέτασσε στο προσωπικό ως ψάλτη, τον άλλο – ως παραεκκλησιαστικό ή φύλακα στον ναό της Σκέπης. Το έγγραφο από τον τόπο εργασίας σε εν ενεργεία ναό παρείχε απαλλαγή από την εκτόπιση.

Υπό το πρόσχημα εκκλησιαστικών υπαλλήλων, στα ενοριακά σπίτια ζούσαν και κρύβονταν Ρώσοι και Εβραίοι. Ανάμεσα σε αυτούς που σώθηκαν με αυτόν τον τρόπο από την αιχμαλωσία ήταν και η οικογένεια ενός υπολοχαγού του Κόκκινου Στρατού – η σύζυγός του και έξι παιδιά.

Έτσι, όλες οι θέσεις στην ενορία ήταν καταληλαμμένες από δικούς ανθρώπους. Υπεύθυνη διαβατηρίων στα ενοριακά σπίτια ήταν η ίδια η πρεσβυτέρα Τατιάνα, και μέσα από τα χέρια της περνούσαν τα βιβλία κατοίκων. Διαχειριστής της πολυκατοικίας ήταν ο φίλος της οικογένειας Αλεξάντερ Γκορμπόφσκι.

Αυτή η ενορία είχε από καιρό πάψει να είναι τόπος επίδειξης ευπρέπειας. Δεν υπήρχε χρυσός στους τρούλους του ναού, και η εκκλησιαστική υπόσταση στηριζόταν στην άδεια του κατακτητή, ο οποίος αύριο μπορούσε να ανακαλέσει αυτή τη συγκατάθεση εν τάχει. Εκείνα τα χρόνια, γυμνή και άδικη, έκανε αυτό για το οποίο υπάρχει εν γένει η Εκκλησία: συγκέντρωνε τον διαλυμένο, αποανθρωποποιημένο κόσμο πίσω – κόκκο κόκκο, έναν άνθρωπο τη φορά, σώζοντας σε καθέναν την πολύτιμη ζωή του.