Γιατί η UOC δεν πρέπει να δικαιολογείται για τη «μοσχοβίτικη» Λειτουργία

Ο μητροπολίτης Ρίβνε λειτούργησε στη Μονή Γκόρνενσκι της Ιερουσαλήμ. Φωτό: ΕΟΔ

Ο Μητροπολίτης Ρίβνε και Οστρόγκ Ποιμήν, κατά τη διάρκεια προσκυνήματος στους Αγίους Τόπους, τέλεσε θεία λειτουργία στη γυναικεία Μονή Ορεινής (Γκόρνενσκι) στην Ιερουσαλήμ. Αυτό το μοναστήρι ανήκει στη Ρωσική Πνευματική Αποστολή, δηλαδή βρίσκεται υπό τη δικαιοδοσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (ROC). Η ιστοσελίδα της αποστολής ανέφερε τη λειτουργία, η είδηση υιοθετήθηκε αμέσως από τα μέσα της OCU (Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας) και ανακήρυξαν άλλη μια «προδοσία» – δηλαδή, ότι ενώ η Ρωσία σκοτώνει Ουκρανούς, ο επικεφαλής της επισκοπής της UOC στο Ρόβνο λειτουργεί «σε μοναστήρι του Πατριαρχείου Μόσχας».

Θα περίμενε κανείς ότι η ιστορία θα τελείωνε εδώ – δεν αξίζει ούτε μια πεντάρα. Αλλά σύντομα η Επισκοπή Ρόβνο της UOC εξέδωσε μια δήλωση που έμοιαζε περισσότερο με απολογία. Εκεί αναφερόταν ότι ο Μητροπολίτης λειτούργησε έπειτα από πρόσκληση Ουκρανών μοναζουσών που ασκούνται στο μοναστήρι αυτό για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Ότι προσευχήθηκε μετά από παράκληση μητέρων πεσόντων στρατιωτών. Ότι η ιστοσελίδα της αποστολής παρουσίασε την είδηση «κακόπιστα και χειριστικά». Και ότι ο Μητροπολίτης Ποιμήν είναι πατριώτης της Ουκρανίας και πνευματικός καθοδηγητής του ουκρανικού ποιμνίου.

Όλα αυτά, αναμφίβολα, είναι αλήθεια. Αλλά όλα αυτά είναι μόνο απολογία. Μάλιστα για κάτι για το οποίο ένας χριστιανός δεν πρέπει να απολογείται σε καμία περίπτωση: για τη Θεία Λειτουργία.

Ας σταματήσουμε για μια στιγμή και ας σκεφτούμε: η επαρχία Ρίβνε εξηγήθηκε – και τι προσδοκά; Ότι οι «πατριώτες» θα διαβάσουν την ανακοίνωση και θα πουν: «Ω, συγγνώμη, δεν γνωρίζαμε για τις Ουκρανίδες μοναχές, τότε όλα είναι εντάξει»; Δεν θα το πουν. Ότι τα μέσα της OCU θα σταματήσουν να αποκαλούν την UOC «μοσχοβίτικη»; Δεν θα σταματήσουν. Ότι η GESS (Κρατική Υπηρεσία Εθνοπολιτικής), η οποία βασίζει όλη τη δραστηριότητά της στη θέση «η UOC είναι τμήμα της ROC», θα διαβάσει το δελτίο τύπου της Επισκοπής Ρόβνο και θα μετανοήσει; Είναι γελοίο.

Ποια είναι η ουσία της κατηγορίας;

Ο μητροπολίτης Πιμήν δεν τάχθηκε υπέρ της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης», δεν υπέγραψε καμία δήλωση, δεν φωτογραφήθηκε με Ρώσους αξιωματούχους, δεν ευλόγησε όπλα και δεν μίλησε για την «ενότητα της Αγίας Ρωσίας». Αν συνοψίσουμε όλες τις αιτιάσεις των «πατριωτών», προκύπτει το εξής: δεν επιτρέπεται να προσεύχεται κανείς σε ναό που διοικητικά υπάγεται σε Εκκλησία της οποίας το κέντρο βρίσκεται στη χώρα-επιτιθέμενη. Ας υπογραμμίσουμε ιδιαίτερα τις λέξεις «δεν επιτρέπεται να προσεύχεται».

Και εδώ αρχίζει το πιο ενδιαφέρον. Διότι, αν δεχθούμε αυτή τη λογική, θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι η Θεία Λειτουργία μπορεί να είναι «σωστή» και «λάθος» ανάλογα με τη δικαιοδοσία. Ότι το Μυστήριο που υπάρχει δύο χιλιάδες χρόνια ορίζεται πλέον όχι από την ένταξη στην Εκκλησία του Χριστού, αλλά από τα κρατικά σύνορα.

Μία Εκκλησία, μία Θυσία

Η ορθόδοξη εκκλησιολογία, δηλαδή η διδασκαλία περί Εκκλησίας, μας λέει με απόλυτη σαφήνεια: δεν υπάρχει ξεχωριστή Ρωσική Εκκλησία, ξεχωριστή Ελλαδική, ξεχωριστή Κωνσταντινουπολίτικη ή Ουκρανική. Υπάρχει μία Εκκλησία του Χριστού, η οποία μόνο διοικητικά είναι χωρισμένη σε Τοπικές Εκκλησίες, αλλά είναι ενωμένη στην πίστη, στα Μυστήρια και, το σημαντικότερο, στην Ευχαριστία. Η Ρωσική, η Ουκρανική, η Σερβική δεν είναι διαφορετικές Εκκλησίες, αλλά μέρη ενός ενιαίου συνόλου.

Ας υπενθυμίσουμε στους επικριτές και ότι η Αναίμακτη Θυσία που προσφέρεται στη Θεία Λειτουργία είναι παντού η ίδια. Δεν υπάρχει «μοσχοβίτικη» ή «κιεβίτικη». Ο Χριστός δεν είναι παρών σε ένα θυσιαστήριο περισσότερο απ' ό,τι σε ένα άλλο. Γι' αυτό η Εκκλησία ονομάζεται Καθολική και Αποστολική, και όχι εθνική ή κρατική.

Αυτό δεν είναι θεολογική αφαίρεση, αλλά κάτι που αναγνωρίζουν όλες οι Τοπικές Εκκλησίες χωρίς εξαίρεση. Παρά τον πόλεμο, τις διακοπές της κοινωνίας, τις έριδες των Πατριαρχών και τα λάθη των ιεραρχών, η Εκκλησία συνεχίζει το έργο της – να οδηγεί τους ανθρώπους στη σωτηρία.

Θα πούμε περισσότερα: ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, που επικρίνει τακτικά και έντονα τη ROC, ποτέ δεν αμφισβήτησε ότι στους ναούς του Πατριαρχείου Μόσχας ο άρτος και ο οίνος μεταβάλλονται σε Σώμα και Αίμα Χριστού. Επιπλέον – προσεύχεται για τον Πατριάρχη Κύριλλο σε κάθε δική του Λειτουργία και λειτουργεί για τη ρωσόφωνη κοινότητα της Κωνσταντινούπολης. Αξίζει να μιλήσουμε γι' αυτό αναλυτικά, γιατί ακριβώς εδώ όλο το οικοδόμημα των «κατηγόρων» καταρρέει.

Το Φανάρι μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο

Ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Το φθινόπωρο του 2018 η Μόσχα διέκοψε την ευχαριστιακή κοινωνία με την Κωνσταντινούπολη λόγω της έναρξης της διαδικασίας δημιουργίας της OCU: Η Σύνοδος της ROC στις 15 Οκτωβρίου 2018 απαγόρευσε στους κληρικούς της να συλλειτουργούν με αυτούς της Κωνσταντινούπολης, και στους λαϊκούς – να κοινωνούν στους ναούς του Φαναρίου. Θα περίμενε κανείς ότι η απάντηση θα ήταν μια αντίστοιχη διακοπή. Αλλά αυτό δεν συνέβη.

Ήδη στις 19 Οκτωβρίου 2018 (δηλαδή κυριολεκτικά τέσσερις ημέρες αργότερα), η Αρχιεπισκοπή ρωσικών ενοριών Δυτικής Ευρώπης, η οποία βρισκόταν τότε στη δικαιοδοσία της Κωνσταντινούπολης, εξέδωσε επίσημη ανακοίνωση προς τους πιστούς, όπου αναφερόταν ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν διέκοψε την κοινωνία με το Πατριαρχείο Μόσχας και συνεχίζει να το μνημονεύει σύμφωνα με την τάξη που ορίζεται στα δίπτυχα. Με άλλα λόγια, από την πρώτη κιόλας ημέρα της σύγκρουσης, το Φανάρι ξεκαθάρισε τη θέση του, η οποία μέχρι σήμερα συνίσταται στο ότι η διακοπή της ευχαριστιακής κοινωνίας είναι μονομερής πράξη της Μόσχας, ενώ για την Κωνσταντινούπολη η ROC παραμένει μια κανονική Εκκλησία, ο προκαθήμενος της οποίας μνημονεύεται κατά την πατριαρχική Λειτουργία.

Στα τέλη Οκτωβρίου του 2021, μιλώντας σε Άρχοντες του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως στις ΗΠΑ, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είπε μια φράση που πρέπει να θυμούνται όλοι όσοι απαιτούν σήμερα από την UOC να μετανοήσει για τη Λειτουργία: «Συνεχίζουμε να μνημονεύουμε τον Πατριάρχη Κύριλλο, όπως και πριν». Πρόσθεσε ότι, όταν ο νεοεκλεγείς επικεφαλής της OCU Επιφάνιος τον ρώτησε αν έπρεπε να μνημονεύει τον Πατριάρχη Μόσχας, του απάντησε: ναι, να τον μνημονεύεις, όπως και όλους τους άλλους προκαθημένους των ορθόδοξων αυτοκέφαλων Εκκλησιών.

Αυτό είναι ένα θεμελιώδες σημείο. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο όχι από παρεξήγηση ούτε από αδράνεια. Το κάνει συνειδητά, εξηγεί δημόσια τη θέση του και περιμένει το ίδιο από τον επικεφαλής της OCU. Η λογική εδώ είναι μία – η κανονική. Ο Πατριάρχης Κύριλλος είναι ο νόμιμος προκαθήμενος μιας Τοπικής Εκκλησίας, που κατέχει την πέμπτη θέση στα δίπτυχα, και η μνημόνευσή του στα μάτια του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως αποτελεί ορατό σημάδι της ενότητας της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Και προσέξτε: μετά από αυτά τα λόγια του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, κανείς δεν τον κατηγόρησε για «προδοσία», κανείς δεν είπε ότι το να μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο σημαίνει ότι υποστηρίζει το Κρεμλίνο. Γιατί; Επειδή όλοι καταλαβαίνουν πολύ καλά: είναι απλώς ζήτημα εκκλησιαστικής τάξης. Όλοι.

Πώς ο Επιφάνιος μνημόνευε τον Πατριάρχη Κύριλλο

Τώρα για κάτι που στην OCU δεν τους αρέσει καθόλου να θυμούνται.

Στις 7 Ιανουαρίου 2019, την επομένη της παράδοσης του Τόμου, ο Επιφάνιος Ντουμένκο τέλεσε τη χριστουγεννιάτικη «λειτουργία» – και μνημόνευσε τον Πατριάρχη Κύριλλο στα δίπτυχα. Αυτό μπέρδεψε τόσο πολύ το δικό του ποίμνιο, που χρειάστηκε να δώσει εξηγήσεις ο εκπρόσωπος της OCU, Ευστράτιος Ζόρια. Η Ρωσική Εκκλησία, δήλωσε, είναι μία από τις Τοπικές Εκκλησίες και κατέχει την πέμπτη θέση στα δίπτυχα. Επομένως, το να μνημονεύεται ο προκαθήμενός της, «εφόσον δεν έχει καταδικαστεί κανονικά», είναι απαραίτητο: αυτό είναι μαρτυρία της ενότητας της Εκκλησίας.

Διαβάστε το ξανά.

Προχωράμε. Στις 3 Φεβρουαρίου 2019, στην ενθρόνισή του στην Αγία Σοφία του Κιέβου, ο Επιφάνιος μνημόνευσε ξανά τον Πατριάρχη Κύριλλο. Και ξανά εξήγησε γιατί. Στην συνέντευξη στο κανάλι της Σόνια Κόσκινα είπε ότι πριν από τον Τόμο δεν μνημόνευε τον Κύριλλο, επειδή δεν ήταν δεσμευμένος από κανένα νομικό κανόνα, ενώ μετά τον Τόμο οφείλει να το κάνει, διότι έτσι πράττει ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, και η Μητέρα-Εκκλησία αποτελεί πρότυπο για την OCU. Το ίδιο επανέλαβε ο Επιφάνιος σε συνέντευξή του στο Radio Liberty – και εκεί ήταν ακόμη πιο ειλικρινής, λέγοντας ότι η OCU επιδιώκει την αναγνώριση από άλλες Τοπικές Εκκλησίες και, ως εκ τούτου, πρέπει να τηρεί την κανονική τάξη, «είτε μας αρέσει είτε όχι».

Δηλαδή, ο επικεφαλής της OCU παραδέχτηκε ευθέως ότι η μνημόνευση του Πατριάρχη Κύριλλου είναι όρος του Τόμου, κανονική τάξη και το «τίμημα» της αναγνώρισης. Δεν είναι θέμα συνείδησης, ούτε θέμα πατριωτισμού, αλλά θέμα εκκλησιαστικού δικαίου.

Αξίζει να υπενθυμίσουμε και το ιστορικό. Ακόμη και πριν από τον Τόμο, στο «Πατριαρχείο Κιέβου» ανοιχτά ανέφεραν όρους υπό τους οποίους θα μνημονεύουν τον Πατριάρχη της ROC. Τότε το μνημόσυνο συζητιόταν ως αντικείμενο παζαριού – και αυτό από μόνο του δείχνει ότι δεν επρόκειτο για πίστη, αλλά για πολιτική.

Μετά τις 24 Φεβρουαρίου: τρεις εβδομάδες σιωπής

Υπάρχει μια ακόμη λεπτομέρεια για την οποία στην OCU προτιμούν να σιωπούν. Ο πόλεμος πλήρους κλίμακας ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου 2022. Θα ήταν λογικό να περιμένει κανείς ότι ο Επιφάνιος την ίδια μέρα θα ανακοίνωνε ηχηρά τη διακοπή της μνημόνευσης του Κύριλλου. Αλλά αυτό έγινε δημόσια γνωστό μόλις στις 18 Μαρτίου – τρεις εβδομάδες μετά την εισβολή. Και μάλιστα, δεν το έμαθαν από δήλωση της «Συνόδου» της OCU ούτε από κήρυγμα του Επιφάνιου, αλλά από μια ανάρτηση του Ευστράτιου Ζόρια στο Facebook. Ο Ζόρια έγραψε τότε ότι για όλους όσοι ενδιαφέρονται και «δεν έχουν προσέξει ακόμη στις πολυάριθμες μεταδόσεις στο YouTube», ο Επιφάνιος διέγραψε το όνομα του επικεφαλής της ROC από τη μνημόνευση στα δίπτυχα.

Τα λόγια του Ζόρια είναι πολύ εύγλωττα. Το «όποιος δεν έχει προσέξει ακόμη» σημαίνει ότι ελάχιστοι το είχαν προσέξει. Δηλαδή, τρεις εβδομάδες πολέμου, κανείς στην OCU δεν άκουγε προσεκτικά τα δίπτυχα στις μεταδόσεις των «λειτουργιών», κανείς δεν απαιτούσε εξηγήσεις, κανείς δεν έγραφε για «προδοσία». Επιπλέον, η OCU δεν έχει επίσημα έγγραφα για αυτό το ζήτημα – ούτε απόφαση «Συνόδου», ούτε απόφαση «Συνελεύσεως», ούτε καν κάποια επίσημη δήλωση του Ντουμένκο. Επειδή στην OCU καταλαβαίνουν πολύ καλά: δεν έχουν κανένα δικαίωμα να παραβιάσουν την οδηγία του Φαναρίου.

Επιπλέον, μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, η OCU δεν κήρυξε τη ROC αχαρίτωτη (στερούμενη θείας χάριτος). Αντίθετα, τον Μάιο του 2022 ο Επιφάνιος απευθύνθηκε στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο και στους προκαθημένους των Τοπικών Εκκλησιών ζητώντας την καθαίρεση του Πατριάρχη Κύριλλου για «αιρετική διδασκαλία περί ρωσικού κόσμου». Δώστε προσοχή στη λογική αυτού του αιτήματος: η OCU ζητά να δικαστεί ο Πατριάρχης Κύριλλος – και η δίκη είναι δυνατή μόνο για κάποιον που είναι μέλος της Εκκλησίας. Δηλαδή, η ίδια η έκκληση του Επιφάνιου είναι παραδοχή ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος παραμένει μέχρι σήμερα ο κανονικά ακατάκριτος προκαθήμενος μιας κανονικής Εκκλησίας. Διαφορετικά, για ποιο πράγμα να ζητήσουν δίκη;

Στο Φανάρι ο Πατριάρχης Κύριλλος μνημονεύεται παρουσία κληρικών της OCU

Αν τα συνδέσουμε όλα αυτά, τότε για την OCU η εικόνα γίνεται πολύ δυσάρεστη.

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο «όπως και πριν». Η μνημόνευση των προκαθημένων στα δίπτυχα τελείται σε κάθε πατριαρχική Λειτουργία – δεν είναι μια μεμονωμένη πράξη, αλλά μια μόνιμη λειτουργική τάξη. Επιπλέον, στις πατριαρχικές Λειτουργίες στο Φανάρι ψάλλεται το «πολυχρόνιο» (многая лета) για τον προκαθήμενο της ROC!

Και αυτό δεν είναι όλο. Κάθε φορά που στην πατριαρχική Λειτουργία στο Φανάρι «συλλειτουργούν» ή προσεύχονται κληρικοί της OCU, ακούνε τη μνημόνευση του Πατριάρχη Κύριλλου.

Και συλλειτουργούν τακτικά. Στις 6 Ιανουαρίου 2019, ο Επιφάνιος «συλλειτούργησε» με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στο Φανάρι κατά την παράδοση του Τόμου. Τον Δεκέμβριο του 2019, ιεράρχης της OCU «συλλειτούργησε» με τους Πατριάρχες Βαρθολομαίο και Θεόδωρο στην Κωνσταντινούπολη. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι στις 19 Μαΐου 2025 ο Ευστράτιος Ζόρια «συλλειτούργησε» με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο – δηλαδή περισσότερο από τρία χρόνια (!) μετά την έναρξη του πολέμου πλήρους κλίμακας.

Και γιατί άραγε δεν βγήκε από τον ναό μόλις άκουσε το όνομα του Πατριάρχη Μόσχας; Γιατί δεν διέκοψε τη λειτουργία, δεν έβγαλε τα άμφιά του, δεν έγραψε μια αγανακτισμένη ανάρτηση; Γιατί δεν απαίτησε εξηγήσεις από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο; Όχι, στάθηκε, προσευχήθηκε και «συλλειτούργησε» – με τον ίδιο Πατριάρχη που προσεύχεται για τον Πατριάρχη Κύριλλο. Και δεν είναι ο μόνος. Στις λειτουργίες του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως παρίστανται συχνά εκπρόσωποι της ουκρανικής διπλωματικής αποστολής στην Τουρκία. Και λοιπόν; Ενοχλήθηκε κανείς από αυτούς που ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο; Δεν έχουμε ακούσει κάτι τέτοιο.

Γι' αυτό ακριβώς πιστεύουμε ότι η κατηγορία κατά του Μητροπολίτη Ποιμένα φαίνεται απλώς γελοία.

Οι κληρικοί της OCU συλλειτουργούν με τον Πατριάρχη, ο οποίος μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο – και αυτό είναι φυσιολογικό. Ο Μητροπολίτης της UOC λειτουργεί σε μοναστήρι που διοικητικά ανήκει στη ROC – και αυτό είναι προδοσία. Μπορεί κανείς να εξηγήσει τη θεμελιώδη διαφορά, χωρίς να καταφύγει στη λέξη «πολιτική»;

Η ίδια η OCU αναγνωρίζει τη ROC ως κανονική Εκκλησία

Αλλά μπορούμε να μην σταματήσουμε ούτε εδώ. Το γεγονός είναι ότι η OCU αναγνωρίζει τη ROC ως κανονική Εκκλησία όχι μόνο με τα λόγια των Ζόρια και Επιφάνιου, αλλά και με έργα – κάθε φορά που δέχεται στις τάξεις της έναν ακόμη ιερέα από την UOC.

Όταν ένας κληρικός της UOC μεταπηδά στην OCU, κανείς δεν τον χειροτονεί ξανά. Δεν τον αναβαπτίζουν, δεν του κάνουν ξανά το μυστήριο του Χρίσματος, δεν τελούν χειροτονία πάνω του. Τον δέχονται «εν τω υπάρχοντι βαθμώ ιερωσύνης», δηλαδή αναγνωρίζουν ότι η χειροτονία που έλαβε στην UOC είναι έγκυρη και έχει χάρη. Έτσι έγινε με τον Μητροπολίτη Συμεών (Σοστάτσκι), έτσι έγινε με τον Μητροπολίτη Αλέξανδρο (Ντραμπίνκο), έτσι συμβαίνει με κάθε ιερέα του χωριού που πήγε στην OCU οικειοθελώς ή υπό πίεση.

Ταυτόχρονα, η OCU, οι ουκρανικές αρχές, τα ΜΜΕ και το «πατριωτικό κοινό» ομόφωνα ισχυρίζονται ότι η UOC είναι «τμήμα της ROC», «μοσχοβίτικη εκκλησία», «παράρτημα της FSB» και ούτω καθεξής. Πάνω σε αυτή τη θέση στηρίζεται ο νόμος για την απαγόρευση της UOC, πάνω σε αυτή χτίστηκε και όλη η κρατική πραγματογνωμοσύνη.

Αλλά αν η UOC είναι τμήμα της ROC, τότε και οι χειροτονίες στην UOC είναι χειροτονίες της ROC. Και αν η OCU δέχεται αυτές τις χειροτονίες χωρίς να τις επαναλάβει, σημαίνει ότι αναγνωρίζει πως τα Μυστήρια της ROC είναι αληθινά, η χάρη στη ROC είναι αληθινή, και οι ιεράρχες της ROC είναι αληθινοί επίσκοποι, και όχι «παπάδες με επωμίδες». Διαφορετικά, όλοι όσοι προσχωρούν θα έπρεπε να χειροτονηθούν ξανά, όπως γίνεται με τους ιερείς που προέρχονται από σαφώς αχαρίτωτες (στερούμενες χάριτος) κοινότητες.

Επομένως, η θέση της OCU διασπάται σε δύο ασυμβίβαστα μισά. Είτε η UOC δεν είναι τμήμα της ROC, και τότε όλες οι κατηγορίες περί «μοσχοβιτισμού» είναι ψέματα, και δεν υπάρχει λόγος δικαιολογίας. Είτε η UOC είναι τμήμα της ROC, αλλά τότε η ίδια η OCU αναγνωρίζει τη χάρη της ROC, και συνεπώς και την προσευχή στους ναούς της. Τρίτος δρόμος δεν υπάρχει, διότι δεν μπορείς ταυτόχρονα να αναγνωρίζεις τη χάρη της ROC και να δηλώνεις ότι η προσευχή στον ναό της είναι έγκλημα.

Αυτό το επιχείρημα δείχνει ότι οι κατηγορίες κατά της UOC έχουν όχι εκκλησιαστική, αλλά καθαρά πολιτική φύση. Και στις πολιτικές κατηγορίες δεν χρειάζεται να απαντά κανείς με εκκλησιαστικές δικαιολογίες. Σε αυτές πρέπει να απαντά με την ερώτηση: τι σχέση έχουν αυτά με την πίστη;

Δύο μέτρα και δύο σταθμά που δεν ενοχλούν κανέναν

Αν η αρχή «δεν επιτρέπεται να προσεύχεσαι με μια Εκκλησία, το κέντρο της οποίας βρίσκεται στη χώρα-επιτιθέμενο» ίσχυε στα σοβαρά, θα έπρεπε να εφαρμοστεί πολύ ευρέως. Και δείτε τι θα προέκυπτε.

Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, με το οποίο η UOC έχει πλήρη ευχαριστιακή κοινωνία και με τους ιεράρχες του οποίου ο Μητροπολίτης Ποιμήν συλλειτούργησε στην ίδια την Ιερουσαλήμ, βρίσκεται σε κοινωνία με τη ROC. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος δέχεται τακτικά αντιπροσωπείες του Πατριαρχείου Μόσχας, λειτουργεί με Ρώσους ιεράρχες και δεν έχει αναγνωρίσει την OCU. Σύμφωνα με τη λογική των κατηγόρων, το να συλλειτουργείς με τα Ιεροσόλυμα σημαίνει να συλλειτουργείς με αυτούς που έχουν πολύ στενές φιλικές σχέσεις με τη Μόσχα. Αλλά γι' αυτό περιέργως δεν γράφτηκε ούτε λέξη.

Όταν ο Μητροπολίτης Ποιμήν λειτούργησε με τους ιεράρχες των Ιεροσολύμων, το «πατριωτικό κοινό» σώπαισε. Από την άποψη της Εκκλησίας, δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ της Λειτουργίας στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και της Λειτουργίας στη Μονή Γκόρνενσκι: και εκεί και εκεί ήταν αόρατα παρών ο Χριστός. Διαφορά υπάρχει μόνο στα μάτια των «πατριωτών».

Η Γεωργία βίωσε τον πόλεμο με τη Ρωσία το 2008, και η Γεωργιανή Ορθόδοξη Εκκλησία ουσιαστικά έχασε τη δυνατότητα να ποιμάνει το ποίμνιό της στην Αμπχαζία και τη Νότια Οσετία. Και παρόλα αυτά, δεν διέκοψε την ευχαριστιακή κοινωνία με τη ROC. Ο Καθολικός Πατριάρχης Ηλίας Β' μετά τον πόλεμο πήγε στη Μόσχα, λειτούργησε με τον Πατριάρχη Κύριλλο, τον μνημόνευε στα δίπτυχα. Κανείς δεν αποκάλεσε τους Γεωργιανούς επισκόπους προδότες επειδή προσεύχονται με την Εκκλησία της χώρας που κατέχει το ένα πέμπτο της επικράτειάς τους.

Η Σερβική, η Αντιοχειανή, η Βουλγαρική, η Πολωνική Εκκλησία, η Εκκλησία των χωρών της Τσεχίας και της Σλοβακίας – είναι όλες σε κοινωνία με τη ROC. Τα αγιορείτικα μοναστήρια, συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών, δέχονται Ρώσους προσκυνητές και λειτουργούν με Ρώσους ιερείς. Ακόμη και εκείνες οι Τοπικές Εκκλησίες που αναγνώρισαν την OCU, από την πλευρά τους δεν διέκοψαν την κοινωνία με τη Μόσχα, και κανείς δεν το θεωρεί αυτό σκάνδαλο.

Πώς λειτουργεί ο μηχανισμός των δικαιολογιών

Τώρα για το κυριότερο – για το γιατί σε αυτή την ιστορία δεν χρειάζεται να δικαιολογούμαστε.

Υπάρχει μια γνωστή νομοτέλεια, την οποία στην πολιτική επιστήμη αποκαλούν «Παράθυρο Όβερτον»: αυτό που χθες ήταν αδιανόητο, σήμερα γίνεται συζητήσιμο, αύριο αποδεκτό, και μεθαύριο υποχρεωτικό. Αυτό το παράθυρο δεν λειτουργεί μέσα από μεγάλες παραχωρήσεις, αλλά με μικρά βήματα. Κανείς δεν απαιτεί από τους ορθόδοξους να απαρνηθούν αμέσως την πίστη τους. Τους ζητούν να το κάνουν λίγο-λίγο: αρχικά να ντρέπονται για τις παραδόσεις, μετά για την ηθική, και μετά για την ίδια την πίστη. Και σε κάθε βήμα απαιτούν εξηγήσεις και δικαιολογίες.

Ας θυμηθούμε ότι, όχι πολύ καιρό πριν, η UOC ήταν «ένοχη» επειδή δεν ήθελε να κλείσει τους ναούς κατά τη διάρκεια της πανδημίας και να μεταφέρει τη Λειτουργία σε διαδικτυακή μετάδοση. Τότε οι ιεράρχες της UOC έγραφαν επίσης δηλώσεις και εξηγούσαν ότι οι ιερείς τηρούν όλα τα μέτρα, ότι οι ναοί αερίζονται, ότι η Θεία Κοινωνία είναι ασφαλής. Στην ουσία – δικαιολογούνταν. Βοήθησε αυτό; Όχι.

Μετά, η UOC ήταν «ένοχη» επειδή μνημονεύει τον Πατριάρχη Κύριλλο. Δικαιολογούνταν, εξηγούσαν την κανονική φύση της μνημόνευσης, επικαλούνταν το καταστατικό. Ούτε αυτό βοήθησε. Όταν η μνημόνευση σταμάτησε, οι κατηγορίες όχι μόνο δεν κόπασαν, αλλά και εντάθηκαν. Τώρα η UOC είναι «ένοχη» επειδή ο ιεράρχης της λειτουργεί σε μοναστήρι που ανήκει στη ROC. Τι ακολουθεί;

Και στη συνέχεια οι αρχές ήδη υπαινίσσονται ότι, για χάρη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, δεν θα ήταν κακό να επανεξεταστεί η στάση απέναντι στην ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα. Έπειτα, ίσως, θα προτείνουν να επανεξεταστεί η στάση απέναντι στις εκτρώσεις, την αυτοκτονία, την «εκπαίδευση για το φύλο», τη συμμετοχή σε «διαθρησκειακές» προσευχές με οποιονδήποτε. Και κάθε φορά θα λένε στους ορθόδοξους: ορίστε, βλέπετε, υποχωρήσατε την προηγούμενη φορά, άρα η αρχή δεν είναι και τόσο αρχή.

Δικαιολογούμενοι, μετακινούμε οι ίδιοι τα όρια. Αναγνωρίζουμε ότι οφείλουμε να δίνουμε λογαριασμό στο κοσμικό «κοινό» για το πού και με ποιον προσευχόμαστε. Αλλά αν είμαστε υποχρεωμένοι να δώσουμε λογαριασμό γι' αυτό, τότε για ποιο πράγμα δεν είμαστε υποχρεωμένοι; Αν σήμερα ο ιεράρχης πρέπει να αποδείξει ότι η προσευχή σε ένα ορθόδοξο μοναστήρι δεν τον κάνει προδότη, τότε δεν θα χρειαστεί αύριο να αποδείξει ότι προδότης δεν είναι αυτός που προσεύχεται γενικότερα;

Ο Αντίχριστος, για τον οποίο η Εκκλησία γνωρίζει από τους αποστολικούς χρόνους, δύσκολα θα έρθει με μια ανοιχτή απαγόρευση της Λειτουργίας. Θα έρθει με ένα αίτημα να εξηγήσετε γιατί είναι απαραίτητη. Και πολλοί θα το εξηγήσουν. Και μετά – θα εξηγήσουν γιατί μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα και χωρίς αυτήν.

Τι θα μπορούσε να ειπωθεί αντί για δικαιολογίες

Τη δήλωση της Επισκοπής Ρόβνο της UOC μπορεί κανείς να την κατανοήσει ανθρώπινα. Οι άνθρωποι βρίσκονται σε δύσκολη θέση: πιέζονται από την εισαγγελία, την SBU, τις τοπικές αρχές και τους «πατριώτες». Προσπαθούν να υπερασπιστούν τον αρχιερέα τους και το ποίμνιό τους. Αυτό είναι ευγενές. Αλλά πρόκειται για λάθος τακτική, η οποία μακροπρόθεσμα δεν οδηγεί στην υπεράσπιση, αλλά στη συνθηκολόγηση.

Η απάντηση θα μπορούσε να ήταν εντελώς διαφορετική. Για παράδειγμα, ως εξής:

«Ναι, ο Μητροπολίτης Ποιμήν τέλεσε Λειτουργία στη Μονή Γκόρνενσκι στην Ιερουσαλήμ. Ναι, αυτό το μοναστήρι ανήκει στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Η UOC βρίσκεται σε ευχαριστιακή κοινωνία μαζί της – όπως και με την Ιεροσολυμιτική, την Αντιοχειανή, τη Σερβική, τη Γεωργιανή και άλλες Τοπικές Εκκλησίες. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος μνημονεύει τον προκαθήμενο της Ρωσικής Εκκλησίας σε κάθε πατριαρχική λειτουργία και εξηγεί ανοιχτά το γιατί. Η Λειτουργία δεν είναι πολιτική δράση, ούτε δήλωση υποστήριξης σε κανέναν. Είναι το Μυστήριο της Εκκλησίας, είναι προσευχή. Το να κατηγορείται ένας επίσκοπος επειδή προσευχήθηκε, μπορεί να το κάνει μόνο αυτός που δεν καταλαβαίνει τι είναι η Εκκλησία – ή το καταλαβαίνει, αλλά σκόπιμα χειραγωγεί την κατάσταση».

Μια τέτοια απάντηση σίγουρα δεν θα άρεσε στους κατήγορους. Αλλά ούτως ή άλλως, δεν θα τους αρέσει τίποτα από όσα λέγονται στην UOC. Η διαφορά είναι ότι μετά από μια τέτοια απάντηση δεν μένει περιθώριο για την επόμενη κατηγορία. Ενώ μετά τη δικαιολογία, πάντα μένει περιθώριο.

Η Εκκλησία δεν είναι υποχρεωμένη να απολογείται για το ότι είναι Εκκλησία. Έχει κανόνες, έχει δύο χιλιάδες χρόνια ζωής εν Θεώ, έχει διδασκαλία για την ενότητα του Σώματος του Χριστού. Και υπάρχει μια απλή αλήθεια, κατανοητή σε κάθε πιστό: ο Χριστός είναι Ένας – και είναι ο Ίδιος σε όλες τις Αγίες Τράπεζες, στο Κίεβο και την Ιερουσαλήμ, στη Μόσχα και την Κωνσταντινούπολη. Και όποιος απαιτεί από τους ορθόδοξους να ντρέπονται γι' αυτή την ενότητα, δεν απαιτεί πατριωτισμό, αλλά αποκήρυξη. Και ξεκινά, όπως πάντα, από τα μικρά – με τη μετάνοια για τη «λάθος» Λειτουργία.