Παλλακίδα ή θυγατέρα; Για τις λέξεις που δεν επιτρέπεται να λέγονται για την Εκκλησία

Ο Άρχων του Φαναρίου αποκαλεί την ΟΟΕ «παλλακίδα». Φωτογραφία: ΣΟΔ

Στις 9 Σεπτεμβρίου 2026 ο άρχων του Οικουμενικού Πατριαρχείου Ηλίας Δαμιανάκης δημοσίευσε το άρθρο «A Parody of Canonical Order», το οποίο στρέφεται κατά του Μητροπολίτη Τσερκάσι και Κάνεβ Θεοδοσίου. Για τα επιχειρήματά του η ΕΟΔ (СПЖ) έχει ήδη γράψει. Ένα σημείο του, όμως, αξίζει ξεχωριστής συζήτησης, επειδή σε αυτό το θέμα δεν είναι πλέον οι κανόνες και η δικαιοδοσία, αλλά η γλώσσα με την οποία επιτρέπεται ή δεν επιτρέπεται να μιλά κανείς για την Εκκλησία.

Υπενθυμίζουμε ότι το άρθρο του άρχοντα εκδόθηκε σε δύο εκδοχές – αγγλική και ελληνική. Στην αγγλική ο άρχων γράφει: «Ukraine is a daughter of Constantinople, not a mistress of Moscow», δηλαδή η Ουκρανία είναι κόρη της Κωνσταντινούπολης και όχι ερωμένη της Μόσχας. Στο τέλος του άρθρου η σκέψη επαναλαμβάνεται με μεγαλύτερη σκληρότητα: «Ukraine is not Moscow's ecclesiastical mistress», δηλαδή «η Ουκρανία δεν είναι εκκλησιαστική ερωμένη της Μόσχας». Στην ελληνική εκδοχή οι ίδιες φράσεις ακούγονται ως εξής: «Ἡ Οὐκρανία εἶναι θυγάτηρ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, οὐχὶ παλλακὶς τῆς Μόσχας» και «Ἡ Οὐκρανία δὲν εἶναι ἐκκλησιαστικὴ παλλακὶς τῆς Μόσχας».

Εκ πρώτης όψεως πρόκειται απλώς για μετάφραση, και το αγγλικό «mistress» συμπίπτει με το ελληνικό «παλλακίς». Στην πραγματικότητα όμως είναι διαφορετικές λέξεις. Μάλιστα, ανάμεσά τους χάσκει άβυσσος.

Το ζήτημα είναι ότι για τον αγγλόφωνο αναγνώστη το «mistress» είναι μια χυδαία καθημερινή μεταφορά: ερωμένη, γυναίκα σε εξώγαμη σχέση. Η λέξη είναι προσβλητική, αλλά δεν έχει καμία θεολογική ιστορία. Το ελληνικό «παλλακίς», όμως, είναι λέξη που συναντούμε στη Βίβλο και στους Πατέρες της Εκκλησίας. Και η λέξη αυτή έχει ακριβή εκκλησιολογική σημασία, την οποία έχει εδραιώσει ένας άγιος που τιμάται ιδιαιτέρως στον ελληνόφωνο κόσμο. Ο μορφωμένος Έλληνας εκκλησιαστικός αναγνώστης το γνωρίζει, και το ερώτημα τι ακριβώς λέγεται στην ελληνική εκδοχή γίνεται πλέον ζήτημα όχι ύφους, αλλά θεολογίας.

Τι είναι η παλλακίς στην Αγία Γραφή

Στην Εβδομήκοντα η λέξη «παλλακή» ή «παλλακίς» απαντά δεκάδες φορές και δηλώνει πάντοτε το ίδιο: την παλλακίδα, δηλαδή τη γυναίκα που συζεί με έναν άνδρα χωρίς να είναι η νόμιμη σύζυγός του. Παλλακίδες έχουν ο Ναχώρ (Γεν 22:24), ο Ιακώβ (Γεν 35:22, όπου αναφέρεται η αμαρτία του Ρουβήν με τη Βάλλα, την παλλακίδα του πατέρα του), ο Λευίτης του Βιβλίου των Κριτών (Κρ 19), ο Σαούλ (2 Βασ 3:7), ο Δαβίδ (2 Βασ 16:21–22), ο Σολομών, ο οποίος, κατά τη μαρτυρία της Γραφής, είχε επτακόσιες γυναίκες και τριακόσιες παλλακίδες (3 Βασ 11:3). Παντού η παλλακίς στέκεται κατώτερη από τη νόμιμη σύζυγο: δεν έχει τα δικαιώματα της συζύγου, ούτε γαμήλιο συμβόλαιο, ούτε περιουσία.

Η κύρια διαφορά μεταξύ συζύγου και παλλακίδας αφορά τα παιδιά. Στο βιβλίο της Γενέσεως αναφέρεται: «Καὶ τοῖς υἱοῖς τῶν παλλακῶν αὐτοῦ ἔδωκεν Ἀβραὰμ δόματα καὶ ἐξαπέστειλεν αὐτοὺς ἀπὸ Ἰσαὰκ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ ἔτι ζῶντος αὐτοῦ πρὸς ἀνατολὰς εἰς γῆν ἀνατολῶν» (Γεν 25:6). Όλη την κληρονομιά την λαμβάνει ο Ισαάκ, ο γιος της νόμιμης συζύγου. Οι γιοι των παλλακίδων λαμβάνουν δώρα και αποστέλλονται μακριά. Ο απόστολος Παύλος, μιλώντας για τους γιους του Αβραάμ από τη δούλη και από την ελεύθερη, παραθέτει τα λόγια της Γραφής: «Ἔκβαλε τὴν παιδίσκην καὶ τὸν υἱὸν αὐτῆς· οὐ γὰρ μὴ κληρονομήσει ὁ υἱὸς τῆς παιδίσκης μετὰ τοῦ υἱοῦ τῆς ἐλευθέρας» (Γαλ 4:30). Στον Παύλο γίνεται λόγος για τη δούλη Άγαρ και όχι για παλλακίδα, αλλά το νόημα της αντιδιαστολής είναι το ίδιο: η νόμιμη σύζυγος και τα παιδιά της κληρονομούν την περιουσία του συζύγου και πατέρα, ενώ η παράνομη σχέση και οι καρποί της όχι.

Τέλος, υπάρχει ένας στίχος από τον οποίο ξεκινά η εκκλησιολογική ανάγνωση αυτής της λέξης. Στο Άσμα Ασμάτων αναφέρεται: «Ἑξήκοντά εἰσιν βασίλισσαι καὶ ὀγδοήκοντα παλλακαὶ καὶ νεάνιδες, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός· μία ἐστὶν περιστερά μου, τελεία μου» (Άσμ 6:7–8). Η εκκλησιαστική παράδοση πάντοτε έβλεπε στη «μοναδική περιστερά» την Εκκλησία, τη Νύμφη του Χριστού. Παρέμενε το ερώτημα ποιες είναι στο εκκλησιαστικό πλαίσιο οι «παλλακίδες». Στο ερώτημα αυτό απάντησε ο άγιος Επιφάνιος Κύπρου.

Άγιος Επιφάνιος: οι παλλακίδες είναι οι αιρέσεις

Ο άγιος Επιφάνιος, επίσκοπος Κωνσταντίας (Σαλαμίνας) στην Κύπρο, έγραψε τον 4ο αιώνα το «Πανάριον» – ένα εκτενές έργο κατά των αιρέσεων. Στο βιβλίο αυτές είναι ακριβώς ογδόντα, και ο αριθμός αυτός δεν επελέγη τυχαία. Ο Επιφάνιος τον εξηγεί ευθέως στον επίλογο, στον «Σύντομο αληθή λόγο περί πίστεως», ερμηνεύοντας τον προαναφερθέντα στίχο για τις «ογδόντα παλλακίδες».

Αρχικά ο Επιφάνιος επισημαίνει ότι ο Νυμφίος μιλά για τις παλλακίδες διαφορετικά απ' ό,τι για τη Νύμφη: «ἐπὶ δὲ ταῖς παλλακαῖς τὸ ἀλλότριον τέλεον ἀπεφήνατο» – «για τις παλλακίδες δε δήλωσε ότι είναι εντελώς ξένες» (De fide, 3). Στη συνέχεια εξηγεί σε τι διαφέρει η παλλακίδα από τη Σύζυγο, δηλαδή την Εκκλησία. Όλες οι κοινότητες που προέκυψαν πριν από αυτήν και μετά από αυτήν «παλλακίδες ὠνομασμέναι… μὴ πεπροικισμέναι δὲ ὑπὸ τοῦ λόγου καὶ μὴ δεξάμεναι ὑποδοχὴν τοῦ ἁγίου πνεύματος» – «ονομάστηκαν παλλακίδες… μη προικισμένες από τον Λόγο και μη δεχθείσες την υποδοχή του Αγίου Πνεύματος» (De fide, 6). Ο άγιος παραθέτει και την εβραϊκή ετυμολογία της λέξης, η οποία κατά την ερμηνεία του σημαίνει «ημίσεια γυναίκα»: «ἵνα εἴπῃ ἥμισυ γυναικός» (De fide, 6).

Και τέλος δίνει τον άμεσο ορισμό: «παλλακίδες γοῦν αἱ καθεξῆς ἀριθμηθεῖσαι αἱρέσεις, ὡς ἄνω ἔφην, ὀγδοήκοντα» – «λοιπόν, παλλακίδες είναι οι αιρέσεις που αριθμήθηκαν παραπάνω, ογδόντα τον αριθμό, όπως είπα» (De fide, 6).

Ο Επιφάνιος δεν σταματά στην εικόνα, αλλά εξάγει από αυτήν συμπέρασμα για την κληρονομιά, στηριζόμενος στην ίδια ιστορία του Αβραάμ: «εἰ γὰρ καὶ ἀπὸ Χεττούρας τῆς παλλακίδος ἔσχεν ὁ Ἀβραὰμ τέκνα, οὐ συγκληρονόμα τυγχάνει τὰ τέκνα τῆς Χεττούρας τῷ Ἰσαάκ» – «διότι αν και ο Αβραάμ απέκτησε παιδιά από την παλλακίδα Χεττούρα, τα παιδιά της Χεττούρας δεν είναι συγκληρονόμοι του Ισαάκ» (De fide, 7). Μετά από αυτό ο άγιος καταλήγει χωρίς καμία επιφύλαξη: «αὗται αἱ αἱρέσεις παλλακίδες ὑπάρχουσι» – «αυτές οι αιρέσεις είναι οι παλλακίδες» (De fide, 8).

Λοιπόν, στη γλώσσα των αγίων Πατέρων η λέξη «παλλακίς», όταν εφαρμόζεται σε εκκλησιαστική κοινότητα, έχει σαφές περιεχόμενο: πρόκειται για κοινότητα εκτός Εκκλησίας, χωρίς τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, χωρίς την «προίκα» του Λόγου, χωρίς κληρονομιά. Με άλλα λόγια, είναι αίρεση.

Τι λέγεται πραγματικά στην ελληνική εκδοχή

Τώρα μπορούμε να ξαναδιαβάσουμε τη φράση του άρχοντα με τα μάτια του Έλληνα εκκλησιαστικού αναγνώστη. «Ἡ Οὐκρανία δὲν εἶναι ἐκκλησιαστικὴ παλλακὶς τῆς Μόσχας», δηλαδή «Η Ουκρανία δεν είναι εκκλησιαστική παλλακίδα της Μόσχας». Η λέξη «ἐκκλησιαστική» εδώ είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι αποκλείει κάθε δυνατότητα να διαβαστεί η φράση ως καθαρά πολιτική. Πρόκειται συγκεκριμένα για την Εκκλησία, και για την Εκκλησία χρησιμοποιείται η λέξη με την οποία ο άγιος Επιφάνιος χαρακτήριζε τις αιρέσεις.

Κάποιος ίσως αντιτείνει ότι ο άρχοντας χρησιμοποιεί τη λέξη ακριβώς με αρνητική έννοια, τονίζοντας ότι η Ουκρανία δεν είναι παλλακίδα της Μόσχας. Όμως το ρητορικό νόημα της φράσης έγκειται ακριβώς στο ότι περιγράφει την υπάρχουσα κατάσταση, η οποία, κατά τη γνώμη του συγγραφέα, πρέπει να τερματιστεί.

Ο άρχοντας αντιπαραθέτει ευθέως την «κόρη της Κωνσταντινούπολης», δηλαδή την ΠΕΟ, σε ό,τι κατά τη γνώμη του διαμορφώθηκε στην Ουκρανία υπό τη δικαιοδοσία της ΡΟΕ. Και αυτό δεν είναι τίποτε άλλο από την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία: εκατομμύρια πιστοί, χιλιάδες κοινότητες, επισκοπή της οποίας οι χειροτονίες αναγνωρίζονταν και αναγνωρίζονται από ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο, συμπεριλαμβανομένης και της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης. Προκύπτει, λοιπόν, ότι ακριβώς ο σύνδεσμος της ΟΕΟ με τη Μόσχα περιγράφεται ως παράνομη συμβίωση, και η ίδια η ΟΕΟ – ως «παλλακίδα», «ημιγυναίκα», στην οποία δεν αναλογεί κληρονομιά. Με άλλα λόγια, τοποθετείται στην ίδια σειρά με τις αιρέσεις.

Ο Έλληνας αναγνώστης γνωρίζει τον άγιο Επιφάνιο όχι από ακοής. Τα λείψανά του κάποτε αναπαύονταν στη Σαλαμίνα, το όνομά του φέρουν ναοί στην Ελλάδα και στην Κύπρο. Όταν ο άγιος έγραφε για τις ογδόντα παλλακίδες, είχε κατά νου τους γνωστικούς, τους μανιχαίους, τους αρειανούς – εκείνους που διαστρέβλωσαν την ίδια την πίστη. Είναι αδύνατον να φανταστεί κανείς ότι θα έβαζε σε αυτή τη σειρά μια Εκκλησία, στην οποία φυλάσσεται η ορθόδοξη ομολογία, τελούνται τα ίδια Μυστήρια και μνημονεύονται οι ίδιοι άγιοι.

Εναντίον της ίδιας του της Εκκλησίας

Το πιο παράδοξο σε αυτή την εικόνα είναι ότι αντιφάσκει προς την επίσημη θέση του ίδιου εκείνου Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, το οποίο ο άρχοντας υπερασπίζεται.

Το Φανάρι ουδέποτε διακήρυξε επισήμως ότι τα Μυστήρια της ΟΕΟ είναι άκυρα και οι επίσκοποί της ανευλογίστως. Αντίθετα, μέχρι το 2018 η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν σε πλήρη ευχαριστιακή κοινωνία με τον Μητροπολίτη Κιέβου ως νόμιμο αρχιερέα, και οι ιεράρχες της Κωνσταντινούπολης συλλειτουργούσαν με τους επισκόπους και τους ιερείς της ΟΕΟ.

Επιπλέον, σε επιστολή προς τον Πατριάρχη Μόσχας Αλέξιο Β΄ το 1992, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος αναγνώρισε την απόφαση της Ρωσικής Εκκλησίας για την καθαίρεση του Φιλάρετου (Ντενίσενκο), ενώ το 1997 αναγνώρισε εξίσου και το επιβληθέν σε αυτόν ανάθεμα. Όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, συμπεριλαμβανομένης και της Κωνσταντινουπολίτικης, επί σχεδόν τρεις δεκαετίες έβλεπαν στην ΟΕΟ τη μοναδική κανονική Εκκλησία στην Ουκρανία. Εάν η ΟΕΟ ήταν «παλλακίδα» με την πατερική έννοια, δηλαδή αιρετική κοινότητα χωρίς χάρη, τότε η Κωνσταντινούπολη επί 332 έτη – από το 1686 έως το 2018, και ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες αυτής της περιόδου – βρισκόταν σε κοινωνία με αίρεση. Δύσκολα κάποιος στο Φανάρι θα συμφωνήσει με ένα τέτοιο συμπέρασμα. Όμως σε αυτό ακριβώς οδηγεί η λέξη που επέλεξε ο άρχοντας.

Υπάρχει και μία ακόμη αντίφαση. Στον Τόμο που εκδόθηκε προς την ΠΕΥ (Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας) στις 6 Ιανουαρίου 2019, η Κωνσταντινούπολη χρησιμοποίησε μια άλλη γλώσσα, παραδοσιακή για την Εκκλησία – τη γλώσσα της οικογένειας και όχι της παλλακείας. Στο κείμενο του Τόμου, που δημοσιεύθηκε από την ΠΕΥ, αυτή αποκαλείται «πνευματική κόρη», ενώ όλες οι Τοπικές Εκκλησίες καλούνται να την αναγνωρίσουν «ως αδελφή». Μητέρα, κόρη, αδελφή – αυτό είναι το λεξιλόγιο με το οποίο η Εκκλησία επί αιώνες περιέγραφε τις σχέσεις μεταξύ των εδρών.

Την Εκκλησία της Ρώμης οι βυζαντινοί πολεμιστές της γραφίδας την αποκαλούσαν αδελφή, επιμένοντας ότι δεν είναι κυρία των άλλων. Η Κωνσταντινούπολη αποκαλεί τον εαυτό της Μεγάλη Εκκλησία και Μητέρα των Εκκλησιών. Μπορεί κανείς να διαφωνεί για το ποια είναι μητέρα ποιας και ποια αδελφή ποιας, όμως στο εκκλησιαστικό λεξιλόγιο δεν υπήρξε ποτέ θέση για την «παλλακίδα» και τον «συντηρητή», όταν πρόκειται για τις σχέσεις μεταξύ κανονικών Εκκλησιών.

Μπορεί η Εκκλησία να έχει «εραστή»;

Η μεταφορά του άρχοντα είναι εσφαλμένη και σε βαθύτερο επίπεδο. Σε αυτήν η Κωνσταντινούπολη εμφανίζεται ως νόμιμος πατέρας ή μητέρα, η Μόσχα ως παράνομος σύντροφος, και η Εκκλησία του Κιέβου ως γυναίκα που ζει όχι με εκείνον με τον οποίο οφείλει. Όμως στην ορθόδοξη εκκλησιολογία κάθε Τοπική Εκκλησία έχει έναν μόνο Νυμφίο – τον Χριστό.

Ο απόστολος Παύλος γράφει προς τους Κορινθίους: «ἡρμοσάμην γὰρ ὑμᾶς ἑνὶ ἀνδρί, παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ» (Β΄ Κορ. 11:2). Στην Προς Εφεσίους επιστολή αποκαλύπτει το μυστήριο του γάμου ως εικόνα της ένωσης του Χριστού και της Εκκλησίας (Εφ. 5:25–32). Καμία έδρα – ούτε η Ρώμη, ούτε η Κωνσταντινούπολη, ούτε η Μόσχα – δεν μπορεί να ενεργεί ως «σύζυγος» άλλης Εκκλησίας. Οι σχέσεις μεταξύ των Τοπικών Εκκλησιών είναι σχέσεις συγγένειας, κανονικής πρωτοκαθεδρίας, εντός ορισμένων ορίων – υποταγής, όχι όμως γάμου. Γι᾽ αυτό και η ίδια η διατύπωση του ζητήματος «ποιανού είναι σύζυγος ή παλλακίδα» αποτελεί υποκατάσταση της χριστολογικής εκκλησιολογίας από την πολιτική.

Ο ιερομάρτυς Κυπριανός Καρχηδόνος, του οποίου το βιβλίο «Περί της ενότητος της Εκκλησίας» έγινε κλασικό, έγραφε: «Η νύμφη του Χριστού δεν μπορεί να μοιχευθεί, είναι αψεγάδιαστη και σώφρων». Για τον ιερομάρτυρα Κυπριανό αυτό είναι κριτήριο: εκεί όπου είναι η Εκκλησία, δεν μπορεί να υπάρχει μοιχεία, επειδή η Νύμφη είναι πιστή σε έναν Νυμφίο. Εάν κάποια σύναξη πιστών αναγνωρίζεται ως Εκκλησία, τότε δεν μπορεί πλέον να είναι παλλακίδα, και εάν είναι παλλακίδα, τότε δεν είναι Εκκλησία. Τρίτο δεν υπάρχει. Γι᾽ αυτό η λέξη «παλλακίς», όταν εφαρμόζεται σε εκκλησιαστική κοινότητα, δεν είναι ποτέ απλώς μια ζωντανή μεταφορά. Περιέχει πάντοτε μια κρίση για το αν πρόκειται ή όχι για Εκκλησία.

Όταν η Γραφή μιλά για πορνεία

Μπορεί κάποιος να αντιτείνει ότι η ίδια η Γραφή χρησιμοποιεί παρόμοιες εικόνες. Για παράδειγμα, οι προφήτες Ωσηέ, Ιερεμίας, Ιεζεκιήλ μιλούσαν για τον Ισραήλ ως άπιστη σύζυγο, και στην Αποκάλυψη υπάρχει η «πόρνη η μεγάλη». Αυτό είναι αλήθεια. Ας δούμε όμως ποιος, για ποιον και για ποιον σκοπό μιλούσε έτσι.

Οι προφήτες ήλεγχαν τον δικό τους λαό, όχι κάποιον ξένο. Μιλούσαν εξ ονόματος του Θεού, όντας κληθέντες από Αυτόν. Αιτία του ελέγχου ήταν η ειδωλολατρία, δηλαδή η απομάκρυνση από την πίστη, και όχι η διοικητική υπαγωγή σε ένα κέντρο αντί για άλλο. Και ο σκοπός αυτών των λόγων είναι ένας: πρόσκληση σε μετάνοια και αποκατάσταση της ένωσης με τον Θεό. Ο γάμος του προφήτη Ωσηέ, στον οποίο ο Θεός διέταξε να πάρει για γυναίκα μια πόρνη, έγινε εικόνα της ανεξάντλητης αγάπης του Θεού προς τον λαό που Τον πρόδωσε. Η εικόνα της «πόρνης» στη Γραφή είναι γλώσσα θλίψης και αγάπης, όχι γλώσσα περιφρόνησης.

Εκεί όμως όπου η γλώσσα αυτή μεταφέρθηκε στη polemική μεταξύ των χριστιανών, τα αποτελέσματα ήταν θλιβερά. Οι μεταρρυθμιστές του 16ου αιώνα ταύτισαν το παπικό θώκο με την «πόρνη της Βαβυλώνας» της Αποκάλυψης, και η μεταφορά αυτή καθόρισε επί αιώνες τον τόνο των σχέσεων μεταξύ καθολικών και προτεσταντών. Δεν έπεισε σε τίποτα τους καθολικούς, έκανε όμως αδύνατο τον διάλογο. Η Ορθόδοξη παράδοση στις διαμάχες με τους Λατίνους, παρά την οξύτητα των θεολογικών διαφορών, κατά κανόνα απέφευγε μια τέτοια γλώσσα σε σχέση με την ίδια τη Ρωμαϊκή Εκκλησία. Διαφωνούσαν για το Filioque, για το πρωτείο, για τα άζυμα, οι πολεμιστές όμως θυμόντουσαν ότι μιλούν για μια Εκκλησία που κάποτε υπήρξε αδελφή.

Εδώ όμως δεν πρόκειται καν για διαφορές στην πίστη. Καμία Σύνοδος, καμία Τοπική Εκκλησία, συμπεριλαμβανομένης της Κωνσταντινουπόλεως, δεν κατηγόρησε την ΟΧΕ (Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία) για αίρεση. Η διαφωνία αφορά τη δικαιοδοσία, το έτος 1686, το δικαίωμα της Κωνσταντινουπόλεως να χορηγεί αυτοκεφαλία. Είναι κανονική διαφωνία, έστω και πολύ οξεία. Και για την κανονική διαφωνία η Εκκλησία έχει διαμορφώσει τη δική της γλώσσα – τη γλώσσα των κανόνων, των προηγουμένων, των συνοδικών αποφάσεων. Μεταφέροντας σε αυτήν την πατερική ονομασία των αιρέσεων, ο συγγραφέας μετατρέπει τη διαφωνία για τη δικαιοδοσία σε κατηγορία αποστασίας από τον Θεό.

Η προίκα και η κληρονομιά

Η μεταφορά του άρχοντα έχει και μία ακόμη συνέπεια, που στη σημερινή Ουκρανία ηχεί ιδιαίτερα βαριά. Η παλλακίδα, κατά τη Γραφή και κατά την ερμηνεία του αγίου Επιφανίου, στερείται κληρονομιάς. Τα παιδιά της τα στέλνουν μακριά με δώρα, ενώ το σπίτι, η γη και όλη η περιουσία παραμένουν στον νόμιμο κληρονόμο.

Ακριβώς αυτό συμβαίνει με την ΟΧΕ. Σύμφωνα με τον νόμο αρ. 3894-IX, που τέθηκε σε ισχύ στις 23 Σεπτεμβρίου 2024, έχει ξεκινήσει διαδικασία που μπορεί να καταλήξει στη διάλυση των κοινοτήτων της. Οι ναοί, που χτίστηκαν και συντηρήθηκαν από τους ενορίτες της, μεταβιβάζονται σε άλλη δικαιοδοσία με αποφάσεις των τοπικών συμβουλίων, συχνά δε καταλαμβάνονται με τη βία, όπως συνέβη στο Τσερκάσι. Ο Μητροπολίτης Θεοδόσιος, εναντίον του οποίου στρέφεται το άρθρο του άρχοντα, έχασε τον μητροπολιτικό του ναό και δικάζεται.

Ο άρχων, οφείλουμε να του το αναγνωρίσουμε, καταδικάζει τη βία. Η εικόνα όμως που επέλεξε υποβάλλει στον αναγνώστη ότι η ΟΧΕ δεν όφειλε να κληρονομήσει τίποτα. Αν είναι «παλλακίδα», τότε οι ναοί της Μητροπόλεως του Κιέβου ανήκουν δικαίως στη «νόμιμη κόρη», και οι πιστοί της ΟΧΕ είναι παιδιά της Χεττούρας, στα οποία ανήκουν στην καλύτερη περίπτωση δώρα. Ο συγγραφέας μπορεί να μην το εννοεί αυτό. Η ρητορική όμως, στην οποία οι διωκόμενοι απεικονίζονται ως παράνομοι διεκδικητές ξένης κληρονομιάς, καθιστά όσα συμβαίνουν ψυχολογικά αποδεκτά για τον αναγνώστη. Πρώτα αλλάζει η γλώσσα, έπειτα αλλάζει η αντίληψη, και αυτό που χθες θα αποκαλούνταν διωγμός, σήμερα μοιάζει με αποκατάσταση της δικαιοσύνης.

Ποιος έδωσε την «κόρη» ως παλλακίδα;

Αν παρ' όλα αυτά πάρουμε στα σοβαρά τη μεταφορά του άρχοντα, θα πρέπει να θέσουμε ένα ερώτημα που ο ίδιος δεν έθεσε στον εαυτό του. Πώς η κόρη της Κωνσταντινουπόλεως έγινε παλλακίδα της Μόσχας;

Σύμφωνα με την εκδοχή του ίδιου του Φαναρίου, το 1686 ο Πατριάρχης Διονύσιος Δ΄ παρέδωσε στη Μόσχα το δικαίωμα χειροτονίας του Μητροπολίτου Κιέβου. Η Κωνσταντινούπολη σήμερα το χαρακτηρίζει προσωρινή παραχώρηση, όμως το γεγονός παραμένει γεγονός: την απόφαση την έλαβε ο Οικουμενικός Θρόνος. Έκτοτε, επί περισσότερους από τρεις αιώνες, η Κωνσταντινούπολη δεν δήλωσε ότι ο Θρόνος του Κιέβου ανήκει σε αυτήν, αναγνώριζε τους Μητροπολίτες Κιέβου που χειροτονούνταν από τη Μόσχα και βρισκόταν σε κοινωνία μαζί τους. Ακόμη και στον Τόμο της Πολωνικής Εκκλησίας του 1924, όπου το Φανάρι χαρακτήρισε ως αντικανονική την αποσπασμένη Μητρόπολη Κιέβου, δεν ζήτησε την επιστροφή της. Την ερμηνεία του για το 1686 η Κωνσταντινούπολη την καθιέρωσε με συνοδική απόφαση μόλις τον Οκτώβριο του 2018. Σε όλο αυτό το διάστημα δεν γινόταν λόγος για κάποιες «παλλακίδες».

Και αν ακολουθήσουμε τη μεταφορά του άρχοντος, προκύπτει ότι η Μητέρα η ίδια έδωσε την κόρη της ως παλλακίδα και επί τρεις αιώνες το ανεχόταν σιωπηλά, συνεχίζοντας να τελεί τη Θεία Ευχαριστία μαζί με τον «συμβιούντα».

Δύσκολα μια τέτοια εικόνα τιμά τον Οικουμενικό Θρόνο. Τη μεταφορά, όπως και το όπλο, είναι επικίνδυνο να την πιάνει κανείς στα χέρια του χωρίς να γνωρίζει ποιον θα πυροβολήσει. Αυτή η μεταφορά πυροβολεί πρωτίστως την Κωνσταντινούπολη.

Είναι επιτρεπτό;

Λοιπόν, μπορεί κανείς να χρησιμοποιεί τέτοιες εικόνες όταν μιλά για τη Μητρόπολη του Κιέβου; Η απάντηση της εκκλησιαστικής παραδόσεως είναι σαφής και δεν χρειάζεται να επινοήσουμε τίποτα.

Πρώτον, η λέξη «παλλακίς» στην εκκλησιαστική ελληνική γλώσσα έχει καθιερωθεί για τις αιρέσεις. Το να εφαρμόζεται σε μια κοινότητα, την οποία καμία Τοπική Εκκλησία δεν αναγνώρισε ως αιρετική και με την οποία η Κωνσταντινούπολη μέχρι το 2018 βρισκόταν σε πλήρη κοινωνία, σημαίνει να εκδίδεται θεολογική καταδίκη, για την οποία ο συντάκτης δεν διαθέτει καμία αρμοδιότητα. Τέτοιες αποφάσεις στην Εκκλησία τις εκδίδουν οι Σύνοδοι, όχι οι δημοσιογράφοι.

Δεύτερον, αυτή η εικόνα είναι εκκλησιολογικά ψευδής. Η Εκκλησία δεν έχει «σύζυγο» και «εραστή» ανάμεσα στους θρόνους, έχει έναν μόνο Νυμφίο – τον Χριστό. Οι σχέσεις των Τοπικών Εκκλησιών περιγράφονται με τη γλώσσα της συγγένειας – μητέρα, κόρη, αδελφή – και όχι με τη γλώσσα των γαμικών και εξωγαμικών δεσμών.

Τρίτον, αντιβαίνει στην ηθική αρχή της εκκλησιαστικής πολεμικής. Ο απόστολος Παύλος, όταν έμαθε ότι απάντησε απότομα στον αρχιερέα, ζήτησε αμέσως συγγνώμη: «Οὐκ ᾔδειν, ἀδελφοί, ὅτι ἐστὶν ἀρχιερεύς· γέγραπται γάρ, Ἄρχοντα τοῦ λαοῦ σου οὐκ ἐρεῖς κακῶς» (Πράξ. 23:5). Οι Αποστολικοί Κανόνες τιμωρούν αυστηρά τους κληρικούς για προσβολή επισκόπου. Ο άρχων δεν είναι κληρικός και οι κανόνες αυτοί δεν εφαρμόζονται απευθείας σε αυτόν. Όμως ο άρχων του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι τιμητικός τίτλος, συνδεδεμένος με τον Θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Και όταν ένας άνθρωπος με τέτοιον τίτλο χαρακτηρίζει την προσφυγή ενός ορθοδόξου μητροπολίτη «διπλοπροσωπίαν ἀνάξιον ἱεραρχικοῦ θρόνου» – διπροσωπία ανάξια αρχιερατικού θρόνου – και παρομοιάζει την Εκκλησία του με παλλακίδα, αυτό ρίχνει σκιά στον Θρόνο που εκπροσωπεί.

Τέταρτον, τέτοιες εικόνες καταστρέφουν την ίδια τη δυνατότητα συμφιλίωσης. Ο άρχων στο άρθρο του μιλά για την ανάγκη «αποκαταστάσεως της κοινωνίας». Όμως την κοινωνία την αποκαθιστά κανείς με την αδελφή, όχι με την παλλακίδα. Όποιος θέλει ειρήνη δεν θα επιλέξει λέξεις, μετά τις οποίες η ειρήνη γίνεται αδύνατη.

Τι μπορεί να κάνει το Φανάρι

Ο συγγραφέας του άρθρου είναι ιδιώτης, αν και φέρει τιμητικό τίτλο. Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι τα λόγια του εκφράζουν τη θέση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Ακριβώς γι' αυτό θα ήταν σημαντικό το Φανάρι ή όσοι μιλούν εξ ονόματός του να καταστήσουν σαφές ότι η γλώσσα, στην οποία η κανονική Εκκλησία στην Ουκρανία παρομοιάζεται με παλλακίδα, είναι απαράδεκτη. Όχι επειδή η Κωνσταντινούπολη οφείλει να συμφωνήσει με την ΟΟΕ στη διένεξη περί δικαιοδοσίας, αλλά επειδή αυτή η γλώσσα έρχεται σε αντίθεση με την ίδια τη θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, με τον Τόμο, τον οποίο εξέδωσε το ίδιο το Φανάρι, και με την πατερική παράδοση, της οποίας η Μεγάλη Εκκλησία δικαίως θεωρεί εαυτήν φύλακα.

Αντί επιλόγου

Οι λέξεις στην Εκκλησία δεν είναι ποτέ απλώς λέξεις. Η διένεξη για το Filioque ξεκίνησε από μία λέξη στο Σύμβολο της Πίστεως, και οι ορθόδοξοι θεολόγοι επί χίλια έτη εξηγούσαν γιατί δεν έπρεπε να προστεθεί αυτή η λέξη. Η διένεξη για τον Νεστόριο ήταν διένεξη για τη λέξη «Θεοτόκος». Η Εκκλησία πάντοτε κατανοούσε ότι μια ανακριβής λέξη για τον Θεό ή για την Εκκλησία είναι ανακριβής σκέψη, και η ανακριβής σκέψη αργά ή γρήγορα γίνεται άδικη πράξη.

Ο Άρχων Ηλίας, πιθανώς, ήθελε να πει ότι η Μητρόπολη του Κιέβου συνδέεται ιστορικά με την Κωνσταντινούπολη. Με αυτό κανείς δεν διαφωνεί. Αλλά επιλέγοντας για τον Έλληνα αναγνώστη τη λέξη «παλλακίς», είπε πολύ περισσότερα. Επανέλαβε με τη γλώσσα του αγίου Επιφανίου την κρίση που ο άγιος εξέφερε για τις αιρέσεις και την στράφηκε εναντίον της Εκκλησίας, με την οποία η ίδια η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν μέχρι το 2018 σε πλήρη κοινωνία. Τέτοια λόγια δεν μπορούν να δικαιολογηθούν με πολεμικό ζήλο, μπορούν μόνο να ανακληθούν. Γι' αυτό δεν χρειάζονται ούτε υποχωρήσεις στην κανονική διένεξη ούτε αναγνώριση της ορθότητας κάποιου. Χρειάζεται μόνο εκείνο που η Εκκλησία πάντοτε περίμενε από τα τέκνα της στις διενέξεις: να θυμούνται ότι για τη Νύμφη του Χριστού μιλούν με ευλάβεια, ακόμη και όταν διαφωνούν μαζί της.