Όπου το Πνεύμα Κυρίου, εκεί ελευθερία

Η εκκλησιαστική ιστορία γνωρίζει αρκετά έγγραφα, τα οποία οι συντάκτες τους έγραφαν όχι για τους μεταγενέστερους, αλλά για τους συγχρόνους τους. Τέτοια κείμενα είναι πολύτιμα, επειδή δεν επιχειρούν να εξωραΐσουν τα πράγματα και οι άνθρωποι μιλούν γι' αυτά που είδαν, και με τον τρόπο που τα είδαν. Η έκθεση ενός κληρικού της Κωνσταντινούπολης για τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 2018 στο Κίεβο, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα, ανήκει ακριβώς σε τέτοια έγγραφα. Γράφτηκε για ένα μόνο πρόσωπο — τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, και σε αυτήν περιγράφεται μέρα με την ημέρα εκείνη η εβδομάδα, κατά την οποία δημιουργήθηκε η δομή που σήμερα ονομάζεται «Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας».

Έχουν περάσει σχεδόν οκτώ χρόνια. Η ΟΕΟΥ υπάρχει, την έχουν αναγνωρίσει 4 Τοπικές Εκκλησίες από τις 15, οι ουκρανικές αρχές της παραδίδουν ναούς, αφού προηγουμένως έχουν παραποιήσει έγγραφα και τους έχουν αφαιρέσει, κατά κύριο λόγο με τη βία, από τους δημιουργούς τους – τους πιστούς της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Και ακριβώς αυτή τη νεοσύστατη δομή την παρουσιάζουν στον κόσμο ως «ενιαία Εκκλησία του ουκρανικού λαού». Τώρα όμως, που έχουμε μπροστά μας μια μαρτυρία για το πώς δημιουργήθηκε αυτή η δομή, αξίζει να θέσουμε ένα ερώτημα που έχει σημασία για κάθε χριστιανό. Όχι πολιτικό ούτε καν κανονικό, αλλά πνευματικό: πού βρίσκεται μέσα σε όλα αυτά το Άγιο Πνεύμα;

Τα σημάδια του Πνεύματος και τα σημάδια της απουσίας Του

Η Εκκλησία γνώριζε πάντοτε από ποια σημάδια αναγνωρίζεται η παρουσία του Θεού. Η Αποστολική Σύνοδος στην Ιερουσαλήμ ολοκληρώθηκε με τα λόγια «έδοξε τω Αγίω Πνεύματι και ημίν» (Πράξ. 15:28). Όπως θυμόμαστε, ήταν μια συνάντηση ανθρώπων που συναντήθηκαν ελεύθερα, χωρίς καταναγκασμό, συζήτησαν ανοιχτά και τελικά έλαβαν απόφαση με ομοφροσύνη. Την ημέρα της Πεντηκοστής το Άγιο Πνεύμα κατήλθε στους αποστόλους, που βρίσκονταν «ομοθυμαδόν επί το αυτό» (Πράξ. 2:1), και πρώτος καρπός της καθόδου Του ήταν ότι διαφορετικοί λαοί άρχισαν να καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλον. Ο απόστολος Παύλος απαριθμεί τους καρπούς του Πνεύματος: «αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, αγαθωσύνη, πίστις, πραότης, εγκράτεια» (Γαλ. 5:22–23). Και όπου το Πνεύμα Κυρίου, γράφει ο ίδιος, «εκεί ελευθερία» (Β' Κορ. 3:17).

Ας δούμε τώρα τι περιγράφει το έγγραφο που δημοσίευσε η αμερικανική έκδοση του ΣΠΖ. Σύμφωνα με αυτό, οι έξαρχοι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως δέχονταν σημαντικές πιέσεις από το ουκρανικό κράτος, τους επισκέπτονταν υπάλληλοι των υπηρεσιών ασφαλείας με αναφορές για το ποιοι από τους επισκόπους της κανονικής Εκκλησίας «επιθυμούν κρυφά» να μεταβούν στη νεοσύστατη δομή, ενώ οι διαπραγματεύσεις για το Καταστατικό διεξάγονταν παρουσία εκπροσώπων της κυβέρνησης.

Επιπλέον, οι έξαρχοι φοβούνται ότι τα τηλέφωνά τους παρακολουθούνται και γι' αυτό αποφασίζουν να περάσουν σε χειρόγραφα σημειώματα, επειδή, όπως αναφέρεται στο έγγραφο, «κάθε συζήτησή μας θα ματαιωθεί λόγω της διαρκούς παρακολούθησης». Μέσα στη νύχτα ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως καλείται στον Πρόεδρο και στο γραφείο, εκτός από τον αρχηγό του κράτους, κάθεται και ο επικεφαλής των υπηρεσιών ασφαλείας. Επίσης, την επομένη η αντιπροσωπεία μεταφέρεται σε ανάκτορο υπό αστυνομική συνοδεία, τους αφαιρούν τα τηλέφωνα, τους ελέγχουν και τους ανακοινώνουν ότι είναι «υπό κράτηση και τους απαγορεύεται η έξοδος από τη χώρα». Ο ίδιος ο συντάκτης της έκθεσης ομολογεί ότι εκείνες τις ώρες «έγραφε ασυνείδητα στο χαρτί την προσευχή „Θεοτόκε Παρθένε" ξανά και ξανά», επειδή δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο.

Τι βλέπουμε; Φόβο, καχυποψία, παρακολούθηση, πίεση, άγρυπνες νύχτες, σημειώματα αντί για λόγια. Συμφωνήστε ότι αυτό μοιάζει ελάχιστα με την περιγραφή της Αποστολικής Συνόδου στο βιβλίο των Πράξεων. Ας θυμηθούμε και τα λόγια του αγίου αποστόλου Ιωάννη του Θεολόγου, ο οποίος λέει: «φόβος ουκ έστιν εν τη αγάπη, αλλ' η τελεία αγάπη έξω βάλλει τον φόβον, ότι ο φόβος κόλασιν έχει» (Α' Ιω. 4:18). Εκεί όπου όλοι οι συμμετέχοντες φοβούνται ο ένας τον άλλον, δεν υπάρχει ούτε αγάπη, ούτε ελευθερία, πολύ περισσότερο το Άγιο Πνεύμα, το Οποίο πνέει όπου θέλει, και όχι όπου Του υποδείξουν. Δηλαδή, όλα αυτά μπορούν να χαρακτηριστούν ως το πλήρες αντίθετο της αγάπης.

Γι' αυτό, ας επιστρέψουμε στο ερώτημα: μπορούμε να παραδεχθούμε ότι σε μια τέτοια ατμόσφαιρα γεννιέται Εκκλησία; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι απλή: διοικητικά, διπλωματικά, πολιτικά μπορεί κανείς να αναγνωρίσει οτιδήποτε, αλλά μια τέτοια αναγνώριση δεν μεταδίδει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Διότι η χάρη δίνεται από τον Θεό, και όχι με εντολές των αρχών ή των υπηρεσιών ασφαλείας.

Αυτοκεφαλία που δόθηκε σε όσους «δεν ήταν έτοιμοι»

Το πιο βαρύ σημείο της έκθεσης είναι, ίσως, εκείνο όπου μεταφέρεται η τηλεφωνική συνομιλία του Πατριάρχη με τον Πρόεδρο. Ο Πατριάρχης λέει: «Η συμπεριφορά ενός και μόνο ανθρώπου αποδεικνύει ότι δεν είστε έτοιμοι για αυτοκεφαλία». Και αξιοσημείωτο είναι ότι ο Πρόεδρος απαντά όχι με λόγο για την πίστη, αλλά με λόγο για τον πόλεμο: αν η Σύνοδος δεν πραγματοποιηθεί, είναι πιθανή στρατιωτική επέμβαση. Και ήδη την επόμενη ημέρα η «αυτοκεφαλία» δίνεται.

Η Εκκλησία ποτέ δεν θεώρησε ότι τα χαρίσματα της χάριτος πρέπει να δίνονται «πριν να είναι αργά». Οι απόστολοι στην Ιερουσαλήμ δεν βιάστηκαν, «συνήλθον ιδείν περί του λόγου τούτου» (Πράξ. 15:6). Οι άγιοι Πατέρες στις Συνόδους μήνες ολόκληρους διαφωνούσαν για κάθε λέξη, επειδή γνώριζαν: η απόφαση που λαμβάνεται εν σπουδή και υπό πίεση δεν είναι από το Άγιο Πνεύμα. Όταν δε η Σύνοδος συγκαλείται υπό την πίεση της κοσμικής εξουσίας, και επιχείρημα δεν είναι το όφελος για την Εκκλησία, αλλά η πολιτική σκοπιμότητα, τότε αυτό ακριβώς αποτελεί την καλύτερη μαρτυρία για το πόσο έτοιμοι ήταν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες σε αυτή τη συνάθροιση να λάβουν την τόσο πολυσυζητημένη αυτοκεφαλία. Η επιθυμία να χτιστεί πύργος μέχρι τον ουρανό με δικές μας δυνάμεις, χωρίς να περιμένουμε το θέλημα του Θεού, οδηγεί στη σύγχυση των γλωσσών (Γέν. 11:4), και όχι στον θρίαμβο της αλήθειας. Η Πεντηκοστή, αντιθέτως, ξεκίνησε με υπομονετική, προσευχητική αναμονή του Αγίου Πνεύματος.

Η συνομιλία με τον πρέσβη, για την οποία πρέπει να γνωρίζουν όλες οι Τοπικές Εκκλησίες

Στην έκθεση υπάρχει ένα επεισόδιο που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του «ουκρανικού ζητήματος», και δεν μπορούμε να μην το αναφέρουμε, επειδή αφορά κάθε Τοπική Εκκλησία.

Η αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου επισκέπτεται τον πρέσβη της Τουρκίας. Ο πρέσβης εξηγεί ότι οι Τοπικές Εκκλησίες δεν είναι ίσες: οι «κύριες» Εκκλησίες είναι πέντε, ενώ οι υπόλοιπες, «πολύ νεότερες», «προέρχονται από τη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως», και γι' αυτό δεν μπορούν να θεωρούνται ίσες. Έπειτα προσθέτει ότι για το Πατριαρχείο «ήρθε η ώρα να δείξει την πραγματική του θέση σε ολόκληρη την Ορθοδοξία». Η αντιπροσωπεία, όπως καταγράφεται στην έκθεση, «θαύμασε τις ακριβείς εκκλησιολογικές γνώσεις του πρέσβη και αναγνώρισε το δίκαιο των λόγων του».

Για μία ακόμη φορά είναι σημαντικό να τονιστεί: για τον κίνδυνο του λεγόμενου «ανατολικού παπισμού», όταν ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως θεωρείται «πρώτος άνευ ίσων», δεν μίλησαν μόνο εκπρόσωποι της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Μίλησαν στη Σερβία, στη Βουλγαρία, στην Αντιόχεια, στην Πολωνία, στις Τσεχικές χώρες και στη Σλοβακία, στο Άγιον Όρος. Μίλησαν θεολόγοι, επίσκοποι, μοναχοί. Μίλησαν για το ότι η διδασκαλία περί «πρώτου άνευ ίσων» αντικαθιστά τη συνοδικότητα της Εκκλησίας με μονοκρατορία, την οποία η Ορθοδοξία δεν γνώρισε ποτέ. Τους απαντούσαν ότι αυτό είναι υπερβολή, ότι κανείς δεν προσβάλλει την ισοτιμία των αυτοκεφάλων Εκκλησιών. Και τώρα διαβάζουμε πώς οι εκπρόσωποι της Κωνσταντινούπολης συμφωνούν ότι ίσοι δεν υπάρχουν. Πώς να εκλάβουμε αυτή τη συμφωνία — ως «διπλωματική» κίνηση ή ως θέση του ίδιου του Φαναρίου; Θα θέλαμε να ακούσουμε απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Ενδιαφέρον έχει και το ποιων γεωπολιτικών δυνάμεων τα συμφέροντα εκφράζει με τις «εκκλησιολογικές» του αντιλήψεις ο πρέσβης της Τουρκίας, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι δεν είναι ορθόδοξος χριστιανός;

Πριν όμως δοθεί μια τέτοια απάντηση, ας θυμηθούμε ότι η ορθόδοξη εκκλησιολογία γεννιέται όχι από τη διπλωματία, αλλά από το Ευαγγέλιο, όπου ο Κύριος λέει στους μαθητές που φιλονικούσαν για την πρωτοκαθεδρία: «ός εάν θέλη εν υμίν μέγας γενέσθαι, έστω υμών διάκονος» (Ματθ. 20:26). Όλες οι Τοπικές Εκκλησίες, αρχαίες και νεότερες, είναι ισότιμες όχι επειδή έτσι συμφώνησαν, αλλά επειδή σε καθεμία από αυτές τελείται η ίδια Ευχαριστία και παραμένει ο ίδιος Χριστός. Αν αρχίσει να αμφισβητείται αυτό, τότε διακυβεύεται όχι η κατάσταση στην Ουκρανία, αλλά η ίδια η δομή της Ορθοδοξίας.

«Βάπτισαν εκ νέου»

Στην έκθεση υπάρχουν και λόγια που απευθύνονται όχι στους ιεράρχες ούτε στις Εκκλησίες, αλλά σε ολόκληρο τον ορθόδοξο λαό της Ουκρανίας, σε όποια δικαιοδοσία κι αν ανήκει.

Την επομένη της Συνόδου ένας από τους εξάρχους, λειτουργώντας στη Μονή του Αγίου Μιχαήλ, λέει ότι η Μητέρα-Εκκλησία «βάπτισε εκ νέου τον ουκρανικό λαό». Ο συντάκτης της έκθεσης το μεταφέρει ως πολύ επιτυχημένη σκέψη.

Λαμβάνοντας υπόψη την πομπώδη ελληνική διατύπωση της σκέψης, πρέπει ωστόσο να γνωρίζουμε τα όρια. Διότι η Εκκλησία ομολογεί στο Σύμβολο της πίστεως «εν βάπτισμα εις άφεσιν αμαρτιών», και ο απόστολος λέει: «εις Κύριος, μία πίστις, εν βάπτισμα» (Εφ. 4:5).

Ο λαός μας δέχθηκε το Βάπτισμα στην κολυμβήθρα του Δνείπερου πριν από περισσότερα από χίλια χρόνια, και από τότε κανένας άγιος, καμία Σύνοδος, κανένας Πατριάρχης δεν αμφισβήτησε αυτό το βάπτισμα. Το να μιλάει κανείς για «δεύτερο βάπτισμα» του λαού σημαίνει είτε ότι δεν καταλαβαίνει τι λέει, είτε ότι θεωρεί πως όλα όσα υπήρξαν πριν από αυτόν δεν έχουν καμία σημασία.

Στην ίδια έκθεση ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου λέει στον εκπρόσωπο Τύπου της ΟΕΚΠ-ΠΚ Ευστράτιο Ζόρια ότι η Μητέρα-Εκκλησία (δηλαδή η Κωνσταντινούπολη) «διδάσκει, κι εσείς μαθαίνετε, δεν διαπραγματευόμαστε ως ίσοι». Λίγο αργότερα γράφει για τον «κρυφό υπολογισμό» του: να επιτευχθεί η διάλυση των ουκρανικών σχισματικών δομών (ΟΕΚΠ-ΠΚ και ΟΑΕΚ) πριν από τη «συνοδο ενοποίησης», ώστε η ουκρανική πλευρά να μη διατηρήσει «δρόμο υποχώρησης» και να είναι «δεσμευμένη». Αυτό γράφεται όχι για αντιπάλους, αλλά για εκείνους που δέχονταν σε κοινωνία, στους οποίους υπόσχονταν Τόμο και τους οποίους στην πλατεία αποκαλούσαν «ενιαία Εκκλησία του ουκρανικού λαού». Μπορεί να οικοδομείται το οικοδόμημα της Εκκλησίας πάνω σε τέτοια πανουργία; Την απάντηση σε αυτό το ερώτημα ας τη δώσει ο καθένας για τον εαυτό του.

Για τη σιωπή

Σημειώνουμε ότι από τη δημοσίευση της έκθεσης έχουν περάσει αρκετές ημέρες και μέχρι σήμερα το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως σιωπά. Σιωπά και ο ιεράρχης στον οποίο αποδίδεται η συγγραφή αυτού του εγγράφου. Αυτή η σιωπή είναι εύγλωττότερη από κάθε διάψευση και είναι αδύνατο να μην την προσέξει κανείς.

Ταυτόχρονα, είναι δύσκολο να μην παρατηρήσει κανείς ότι αυτή δεν είναι η πρώτη σιωπή του Φαναρίου που βιώνει η Εκκλησία μας.

Ούτε μία λέξη καταδίκης δεν ακούστηκε. Οι πιστοί μας βιώνουν αυτή τη σιωπή εξαιρετικά οδυνηρά. Τώρα σε αυτήν προστέθηκε η σιωπή για το πώς στην πραγματικότητα δημιουργήθηκε η «σωστή» εκκλησιαστική δομή της Ουκρανίας.

Ο Κύριος είπε: «ου γαρ έστι κρυπτόν ό ου φανερόν γενήσεται, ουδέ απόκρυφον ό ου μη γνωσθή και εις φανερόν έλθη» (Λουκ. 8:17). Και να, βλέπουμε ότι το κρυφό έγινε φανερό. Ωστόσο, το Ευαγγέλιο μας λέει και κάτι άλλο: «πας γαρ ο φαύλα πράσσων μισεί το φως και ουκ έρχεται προς το φως, ίνα μη ελεγχθή τα έργα αυτού» (Ιω. 3:20). Με άλλα λόγια, η σιωπή απέναντι στο φως είναι ακριβώς μια τέτοια φυγή από το φως. Απαντήσει κανείς μπορεί με μία λέξη, και μέχρι να ειπωθεί αυτή η λέξη, όλες οι άλλες λέξεις για την «αγάπη της Μητέρας-Εκκλησίας» προς τον ουκρανικό λαό χάνουν το νόημά τους.

Τι απομένει

Η έκθεση προς τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο δεν αλλάζει τίποτα στη θέση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Την Εκκλησία μας εξακολουθούν να την καταπιέζουν με κάθε τρόπο, τα δικαστήρια εξακολουθούν να εξετάζουν την υπόθεση της απαγόρευσής της, οι ναοί εξακολουθούν να αφαιρούνται. Δεν περιμένουμε ότι μετά τη δημοσίευση του εγγράφου κάποιος θα μας επιστρέψει όσα μας πήραν ή θα ζητήσει συγγνώμη. Δεν μιλάμε γι' αυτό.

Μιλάμε για το ότι την Εκκλησία δεν μπορεί να τη δημιουργήσει απόφαση της εξουσίας, όπως δεν μπορεί να την καταστρέψει απόφαση δικαστηρίου. Είναι το μυστικό Σώμα του Χριστού Σωτήρος, που σταυρώθηκε για τη σωτηρία μας. Η Εκκλησία οικοδομείται από το Άγιο Πνεύμα εκεί όπου υπάρχει αγάπη, ελευθερία και ομοφροσύνη, και δεν οικοδομείται εκεί όπου υπάρχει φόβος, καχυποψία και υπολογισμός. Αυτή δεν είναι δική μας γνώμη, είναι μαρτυρία της Γραφής και δύο χιλιάδων ετών εκκλησιαστικής ιστορίας.