Ο μοναχικός άνθρωπος μπροστά στο Απόλυτο: η κύρια πρόκληση του Σέρεν Κίρκεγκωρ
Η εξέγερση του Δανού στοχαστή κατά του «πολιτισμικού Χριστιανισμού» παραμένει ένας τρομερός καθρέφτης για κάθε πιστό.
Τον Νοέμβριο του 1855, στο νοσοκομείο Φρειδερίκου της Κοπεγχάγης, έσβησε ένας σαραντατριάχρονος άνδρας. Όσο ζούσε, το όνομά του προκαλούσε στους περισσότερους συγχρόνους του μόνο ενόχληση, απορία ή δηκτικούς χλευασμούς.
Παραμονές του θανάτου του, ήδη κλονισμένος από παράλυση, αρνήθηκε κατηγορηματικά να δεχθεί τη Θεία Κοινωνία από τα χέρια του επίσημου λουθηρανού ιερέα. Ο πιστός του φίλος, ο πάστορας Έμιλ Μπόζεν, τον ρώτησε γιατί είναι τόσο αμετακίνητος. Ο ετοιμοθάνατος απάντησε αυστηρά: δεν μπορεί να κοινωνήσει από τους «υπαλλήλους του κράτους», οι οποίοι έχουν μετατρέψει το Μυστήριο σε στοιχείο αστικής άνεσης, καθημερινής ευμάρειας και κοινωνικής υποχρέωσης.
Αυτός ο επαναστάτης ήταν ο Σέρεν Όμπιε Κίρκεγκωρ.
Θα νόμιζε κανείς: τι σχέση μπορεί να έχει ένας Δανός στοχαστής των μέσων του 19ου αιώνα, που έζησε σε έναν προτεσταντικό κόσμο, με τη ζωντανή εμπειρία της Ορθοδοξίας; Εκ πρώτης όψεως – καμία. Δεν διέθετε ούτε την πατερική μας πληρότητα, ούτε το λειτουργικό βάθος, ούτε μια ανεπτυγμένη ευχαριστιακή αντίληψη.
Ωστόσο ο Κίρκεγκωρ πραγματοποίησε μια άνευ προηγουμένου διείσδυση σε εκείνο που οι ανατολικοί άγιοι Πατέρες ονόμαζαν ιερή νήψη. Κατέληξε σε μια αδιάλλακτη κατανόηση της πίστεως ως προσωπικής καταστροφής για τον ανθρώπινο εγωισμό και ως σημείου πλήρους μεταμορφώσεως του νου. Για μας αυτός ο φιλόσοφος είναι σημαντικός ως καθρέφτης: μας βοηθά να δούμε αυτό στο οποίο εμείς οι ίδιοι έχουμε πάψει να δίνουμε προσοχή – τον δικό μας πνευματικό ύπνο και τυπολατρία.
Στην παγίδα του «πολιτισμικού χριστιανισμού»
Ο κύριος εχθρός, εναντίον του οποίου ο Κίρκεγκωρ διεξήγαγε πόλεμο μέχρι την τελευταία του πνοή, ήταν η λεγόμενη «χριστιανική κοινωνία». Ένας κόσμος στον οποίο η πίστη είχε χάσει προ πολλού την εσωτερική μεταμορφωτική της δύναμη, μετατρεπόμενη σε κενό εθνοτικό και κοινωνικό δεσμό.
Στη Δανία της εποχής εκείνης ο λουθηρανισμός ήταν κρατική θρησκεία. Όποιος γεννιόταν σε αυτή τη χώρα λάμβανε αυτομάτως το βάπτισμα, κατέβαλλε εκκλησιαστικό φόρο και είχε υποχρέωση να παρακολουθεί τις ακολουθίες. Αυτό εκλαμβανόταν ως εκατό τοις εκατό εγγύηση σωτηρίας. Η θέση στον Παράδεισο παραχωρούνταν βάσει μιας επιτυχημένης βιογραφίας στην Κοπεγχάγη.
Ο Κίρκεγκωρ έγραφε γι' αυτό με απροκάλυπτη πικρία: «Όταν σε μια χώρα όλοι ανεξαιρέτως είναι χριστιανοί εκ γενετής, αληθινοί χριστιανοί δεν υπάρχουν καθόλου».
Αν η πίστη είναι απλώς συμμόρφωση προς μια πολιτισμική νόρμα, τότε ο ίδιος ο χριστιανισμός έχει ακυρωθεί.
Αλλά αυτή η διάγνωση δεν αφορά μόνο τη Δανία του 19ου αιώνα. Όταν αποκοιμίζουμε τη συνείδησή μας με πομπώδεις φράσεις περί «ιδιαίτερης εκλογής», «θεοφόρου λαού» ή με συνθήματα όπως «είμαστε ορθόδοξοι, ο Θεός είναι μαζί μας», πέφτουμε στην ίδια ακριβώς παγίδα.
Η σωτηρία δεν μεταβιβάζεται κληρονομικά μέσω του γενετικού κώδικα, του εθνικού πολιτισμού ή της ιστορικής μνήμης. Δεν μπορεί κανείς να είναι ορθόδοξος «εκ γενετής» ή «από παράδοση». Ο χριστιανισμός δεν κληρονομείται – κατακτάται. Και μάλιστα κάθε ημέρα εκ νέου, μέχρις αίματος, στο ίδιο το βάθος της ανθρώπινης καρδιάς.
Όπως έγραφε ο όσιος Μακάριος ο Μέγας, η ψυχή πρέπει να περάσει μέσα από τη δική της φωτιά της συνειδητής επιλογής. Όταν η πίστη μετατρέπεται σε εθνικό φολκλόρ και η λειτουργική ζωή σε φόρο τιμής σε μια αισθητική συνήθεια, το Ευαγγέλιο πεθαίνει. Ο καθημερινός, πολιτισμικός χριστιανισμός είναι το πιο ύπουλο είδος αθεΐας, επειδή αποκοιμίζει τον άνθρωπο με την ψευδαίσθηση της σωτηρίας.
Το πήδημα πάνω από την άβυσσο
Στο περίφημο έργο του «Φόβος και τρόμος» (που εκδόθηκε με το ψευδώνυμο Γιοχάνες ντε Σιλέντιο – Ιωάννης ο Σιωπηλός) ο Κίρκεγκωρ αναλύει την παλαιοδιαθηκική υπόθεση της θυσίας του Ισαάκ. Έχουμε τόσο συνηθίσει το βιβλικό κείμενο, ώστε συχνά μας φαίνεται μια εξομαλυμένη, όμορφη εικόνα από το παιδικό κατηχητικό. Ο φιλόσοφος επιστρέφει σε αυτή την ιστορία την αρχική, φοβερή οξύτητά της.
Από την άποψη της κοινωνικής ηθικής και της ανθρώπινης λογικής ο Αβραάμ ήταν παράφρονας και εγκληματίας. Οδηγούσε τον μονάκριβο, πολυπόθητο γιο του στη σφαγή. Καμία γήινη ηθική δεν μπορεί να δικαιολογήσει αυτό το βήμα.
Ο Αβραάμ όμως ονομάζεται «πατέρας των πιστών» ακριβώς επειδή πραγματοποιεί το «άλμα της πίστης» πάνω από την άβυσσο της λογικής και της καθημερινής λογικής σκέψης. Η ελπίδα του δεν είναι αποτέλεσμα συλλογισμού ή ορθολογικού υπολογισμού. Είναι η απόλυτη, άνευ όρων εμπιστοσύνη στον Θεό παρά κάθε προφάνεια και κοινή λογική.
Εδώ ο Κίρκεγκωρ μας οδηγεί σε μια σημαντικότατη αλήθεια, που διαπερνά ολόκληρη την ασκητική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας: ο Δημιουργός δεν χωράει κατηγορηματικά στα ανθρώπινα σχήματά μας.
Προσπαθούμε διαρκώς να δαμάσουμε τον Θεό, να Τον κάνουμε βολικό, κατανοητό και ακίνδυνο. Κατασκευάζουμε από κανόνες και δόγματα άνετα πλαίσια. Μας φαίνεται ότι αν διαβάσαμε τον κανόνα, παραστήκαμε στη λειτουργία και υποβάλαμε τα σημειώματα, τότε είμαστε «στο σπιτάκι μας» και ελέγχουμε πλήρως την κατάσταση.
Ο Κίρκεγκωρ όμως υπενθυμίζει τα σκληρά λόγια της Γραφής: «ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον». Η συνάντηση με τον Ζώντα Θεό είναι πάντοτε ένας κλονισμός των θεμελίων και η κατάρρευση των ανθρώπινων ψευδαισθήσεων. Η πίστη αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η ικανότητά μας να τα εξηγούμε όλα.
Ας θυμηθούμε τους αγίους ερημίτες. Η αναχώρησή τους στα αιγυπτιακά σπήλαια ήταν ακριβώς ένα τέτοιο «άλμα πίστης», πλήρης άρνηση της λογικής του ευημερούντος κόσμου χάριν της αβεβαιότητας της παρουσίας ενώπιον του Δημιουργού. Αν στη ζωή μας δεν υπάρχει αυτό το στοιχείο του υπαρξιακού κινδύνου, αν ποτέ δεν θυσιάσαμε την άνεσή μας και τη γνώμη της κοινωνίας για χάρη της εντολής του Χριστού, γνωρίσαμε άραγε ποτέ τι είναι η πίστη του Αβραάμ;
Ένας προς έναν με το Απόλυτο
Μία από τις βασικές έννοιες του Δανού στοχαστή είναι «ο Μονάδικος». Ο Κίρκεγκωρ ζήτησε να χαραχθεί αυτή η λέξη στον τάφο του. Υποστήριζε ότι ενώπιον του Θεού ο άνθρωπος παρίσταται πάντοτε μόνο στον ενικό αριθμό.
Μέσα στο πλήθος δεν μπορεί κανείς να πιστέψει. Το πλήθος είναι μια χωρική κατηγορία πνευματικής φυγής. Μέσα σε αυτό ο άνθρωπος χάνει την προσωπική ευθύνη, διαλύει την αμαρτία του στον συλλογικό θόρυβο και μεταθέτει την επιλογή στους «υπόλοιπους». «Όλοι έτσι κάνουν», «όλοι έτσι σκέφτονται» – ο ταχύτερος τρόπος να θανατωθεί το ανθρώπινο πνεύμα. Το πλήθος είναι ψέμα, διότι δεν έχει συνείδηση.
Αυτό το μανιφέστο ηχεί εκπληκτικά σύμφωνο με τον ορθόδοξο ησυχασμό.
Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, οι όσιοι Ισαάκ ο Σύρος και Συμεών ο Νέος Θεολόγος επαναλάμβαναν ακούραστα: η σωτηρία συντελείται στο κρυφό της ανθρώπινης καρδιάς. Με την απομόνωση (ησυχία) εννοούσαν όχι απλώς τη σωματική αναχώρηση στην έρημο, αλλά την εσωτερική άρνηση της «σκέψης του πλήθους».
Στο μυστήριο της μετανοίας ο άνθρωπος στέκεται μπροστά στον Σταυρό και το Ευαγγέλιο όχι ως εκπρόσωπος έθνους, τάξης ή ενορίας. Στέκεται ως γυμνή ενώπιον του Δημιουργού ψυχή, που δεν έχει πια πού να κρυφτεί.
Στην εποχή της πλήρους εικονικοποίησης, των κοινωνικών δικτύων και του συλλογικού πάθους, οι σκέψεις του Κίρκεγκωρ χτυπούν σαν σφυρί. Φοβόμαστε πανικόβλητα να μείνουμε στη σιωπή μόνοι με τον εαυτό μας· χρειαζόμαστε εξωτερικό θόρυβο, για να πνίξουμε τη φωνή της ίδιας μας της συνείδησης. Στην Φοβερά Κρίση, όμως, δεν θα υπάρχει συλλογική λογική ούτε ομαδικές εκθέσεις – εκεί θα υπάρχει μόνο ο Χριστός και «Ο Μοναχικός», δηλαδή ο καθένας μας.
Κατά της λατρείας της άνεσης
Ζούμε σε έναν πολιτισμό, όπου ως ύψιστη αξία ανακηρύχθηκε η άνεση – σωματική, συναισθηματική και ψυχολογική. Δυστυχώς, αυτό το πνεύμα του αιώνα έχει από καιρό διεισδύσει και μέσα στον περίβολο της Εκκλησίας.
Συχνά αναζητούμε στον ναό απλώς «βάλσαμο για την ψυχή» και ψυχοθεραπευτική ηρεμία. Χρειαζόμαστε έναν χριστιανισμό που ανακουφίζει από το άγχος, εγγυάται καθημερινή επιτυχία και βοηθά να δημιουργήσουμε «την καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας».
Ο Κίρκεγκωρ στα όψιμα έργα του εξεγείρεται εναντίον αυτής της διαστρέβλωσης με προφητική οργή.
Για εκείνον η πίστη, στερημένη από τον Σταυρό και τον πόνο, είναι πλαστογραφία. Ο Χριστός έρχεται στον κόσμο όχι για να νανουρίσει τον άνθρωπο, αλλά για να τον ρίξει σε κατάσταση απόλυτης, ριζικής επιλογής.
Η συνάντηση με τον Θεό είναι πάντοτε σκάνδαλο και πειρασμός για τον πεσμένο νου. Ο Χριστός δεν είναι ένας άνετος προπονητής ζωής ούτε δάσκαλος μιας μοντέρνας φιλοσοφίας. Είναι ο Σταυρωθείς Θεάνθρωπος. Και ο ακόλουθός Του δεν μπορεί να υπολογίζει στα χειροκροτήματα αυτού του αιώνα. Αν ο κόσμος σε χαϊδεύει στο κεφάλι και σε επαινεί για τη «θρησκευτικότητά» σου, σημαίνει ότι έχεις συνάψει με αυτόν τον κόσμο έναν λανθάνοντα συμβιβασμό.
Δεν μαρτυρεί άραγε γι’ αυτό ολόκληρη η ιστορία των νεομαρτύρων και ομολογητών του 20ού αιώνα; Θα μπορούσαν να είχαν σώσει τη ζωή τους επιλέγοντας τον άνετο συμβιβασμό, αλλά προτίμησαν να παραμείνουν «μονάχοι» απέναντι στο πλήθος των άθεων. Δεν το έλεγαν άραγε αυτό και οι αρχαίοι πατέρες ασκητές: «Δος αίμα και λάβε Πνεύμα»;
Ο γνήσιος χριστιανισμός είναι πάντοτε συσταύρωση με τον Χριστό. Είναι μια οδυνηρή, αλλά νηφάλια απάρνηση των ψευδαισθήσεων, είναι το θάρρος να πορευθείς κόντρα στο ρεύμα και η ετοιμότητα να παραμείνεις σε απόλυτη μοναξιά για χάρη της πίστης στην Αλήθεια. Ο Κίρκεγκωρ δεν προτείνει έτοιμες συνταγές και δεν αντικαθιστά την αγιοπατερική παράδοση. Η κληρονομιά του, όμως, είναι ένα ισχυρό ξυπνητήρι για τη νυστάζουσα χριστιανική συνείδηση, που υπενθυμίζει: η σωτηρία αρχίζει τη στιγμή που βγαίνεις από το πλήθος και παγώνεις με τρόμο ενώπιον του Ζώντος Θεού.
