«Μοναχισμός» στην ΠΕΥ: μεταξύ στελεχιακής πείνας και φήμης κρίσεων

Το μοναχισμός παραδοσιακά θεωρείται ο πνευματικός άξονας της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το «άλας» της και δείκτης της εσωτερικής της υγείας. Όταν στην εποχή μας ένας άνθρωπος αποφασίζει να εγκαταλείψει την οικογένεια, την καριέρα και τα υλικά αγαθά για χάρη της ολοκληρωτικής υπηρεσίας προς τον Θεό, αυτό μαρτυρεί εξαιρετικά βαθιά πίστη και ετοιμότητα για αυτοθυσία.

Κάθε Μεγάλη Σαρακοστή στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία τελούνται δεκάδες μοναχικά κουρέματα σε διάφορες επαρχίες – αυτό πάντα ήταν φυσικό μέρος της εκκλησιαστικής ζωής. Στην ΠΕΟ η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική: παρά την πολύπλευρη υποστήριξη του κράτους και την παράδοση των μεγαλύτερων ορθόδοξων ιερών τόπων που αφαιρέθηκαν από την ΟΕΟ, ο αριθμός των μοναχών στη δομή του Ντουμένκο παραμένει ασήμαντα μικρός, ενώ τα μεμονωμένα κουρέματα συχνά συνοδεύονται από θορυβώδη σκάνδαλα.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Ποσοτική πτυχή: στατιστικά και «πείνα στελεχών»

Ένα από τα κύρια προβλήματα της ΠΕΟ από τη στιγμή της δημιουργίας της είναι η οξεία έλλειψη μοναζόντων. Αυτό το πρόβλημα δεν κρύβεται ούτε μέσα στον ίδιο τον οργανισμό: οι «ιεράρχες» της ΠΕΟ (και όχι μόνο αυτοί) περιοδικά παραπονιούνται για πραγματική «πείνα στελεχών».

Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα επίσημα στοιχεία της ΓΕΣΣ για το 2021 (τα οποία μετά από αυτό πρακτικά δεν ενημερώθηκαν), στην ΠΕΟ υπήρχαν μόλις 233 μοναχοί.

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αυτός ο αριθμός περιλαμβάνει και το «επισκοπικό σώμα» της δομής του Ντουμένκο. Εφόσον οι αρχιερείς σύμφωνα με τον ορθόδοξο κανόνα υποχρεούνται να είναι μοναχοί, σημαντικό μέρος από αυτούς τους 233 ανθρώπους είναι άτομα με παναγίες, και όχι απλοί κάτοικοι μοναστηριών. Αν αφαιρέσουμε τους «επισκόπους» (που στην ΠΕΟ είναι περίπου 60), ο πραγματικός αριθμός μοναχών θα αποδειχθεί ακόμη μικρότερος – περίπου 170 άτομα, από τους οποίους περίπου 50 διαμένουν στο Κίεβο.

Ταυτόχρονα ο αριθμός των μοναστηριών στην ΠΕΟ ανέρχεται σε περισσότερα από 80. Ένας απλός μαθηματικός υπολογισμός δείχνει ότι εκτός των ορίων της πρωτεύουσας σε ένα μοναστήρι κατά μέσο όρο αντιστοιχούν 1,5 «κάτοικοι». Όλοι καταλαβαίνουμε ότι κάτι τέτοιο είναι αδύνατον. Και αυτό σημαίνει – η συντριπτική πλειοψηφία των μοναστηριών της ΠΕΟ υπάρχουν μόνο ονομαστικά, στα χαρτιά. Στην καλύτερη περίπτωση ένα τέτοιο «μοναστήρι» αποτελεί απλώς έναν ενοριακό ναό, στον οποίο ζει ένας «ιερομόναχος», που εκτελεί τις λειτουργίες και ηγουμένου, και αδελφότητας.

Για σύγκριση, στην ΟΕΟ, παρά την πολύπλοκη κατάσταση και την άνευ προηγουμένου πίεση, ο αριθμός των μοναστηριών υπερβαίνει τα 260, ενώ ο αριθμός των μοναζόντων ανέρχεται σε περίπου 5000 άτομα. Αυτός ο αριθμός μαρτυρεί ζωντανή παράδοση και συνεχή εισροή νέων δοκίμων. Μόνο για το μισό της Μεγάλης Σαρακοστής του 2026 στην ΟΕΟ τελέστηκαν ήδη περισσότερα από 30 μοναχικά κουρέματα. Και αυτό χωρίς να υπολογίζονται τα κουρέματα στο σχήμα.

Στην ΠΕΟ όμως το μοναχικό κούρεμα είναι φαινόμενο εξαιρετικά σπάνιο, σχεδόν εξωτικό. Η αναζήτηση πληροφοριών για κουρέματα στους επίσημους πόρους της ΠΕΟ δίνει μεμονωμένα αποτελέσματα για όλα τα χρόνια ύπαρξης της δομής. Για παράδειγμα, αν εισάγετε «μοναχικό κούρεμα» (στα ουκρανικά, «чернечий»), τότε υπάρχει μόνο ένα αποτέλεσμα – για το οποίο θα γίνει λόγος παρακάτω. Όλες οι άλλες βρεθείσες παραλλαγές είναι συνδέσεις σε βιογραφίες «ιεραρχών» της ΠΕΟ, ή κανονιοποιημένων αγίων.

Ο ιερέας Ανδρέας Σιμάνοβιτς, που για κάποιο διάστημα βρισκόταν στην ΠΕΟ, το 2024 σημείωσε δημόσια ότι με το μοναχισμό σε αυτή τη δομή «υπάρχουν σοβαρά προβλήματα»: «Όταν λέω ότι δεν υπήρξαν για 5 χρόνια μοναχικά κουρέματα στην Κιεβινή Ορθόδοξη Θεολογική Ακαδημία. Αυτό σημαίνει ότι οι νέοι άνθρωποι, που αποφοιτούν από τα σεμινάρια και τις ακαδημίες, δεν θέλουν να συνδέσουν σοβαρά τη ζωή τους με αυτή τη δομή. Αυτό δεν είναι φυσιολογικό για ορθόδοξη Εκκλησία, όταν πρακτικά απουσιάζει ο μοναχισμός. Αυτό είναι πρόβλημα, μεγάλο».

Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο εμφανής μετά την παράδοση στην ΠΕΟ των ιερών τόπων της Κιεβο-Πετσέρσκα Λάβρα.

Στη «Λάβρα της ΠΕΟ», παρά τις θορυβώδεις δηλώσεις για τη δημιουργία ισχυρού πνευματικού κέντρου, για μεγάλο διάστημα καταγράφονταν μόλις 6 άτομα. Για σύγκριση: στην Κιεβο-Πετσέρσκα Λάβρα της ΟΕΟ σε διάφορα χρόνια διέμεναν περίπου 200 κάτοικοι. Τέσσερα χρόνια προσπαθειών προσέλκυσης νέων μοναχών δεν έδωσαν αποτέλεσμα – και αυτό όχι σε αγροτικό μοναστήρι, αλλά στον κύριο ιερό τόπο της Ουκρανίας.

Ακόμη ένα χαρακτηριστικό στοιχείο: στην ΠΕΟ αγαπούν πολύ να δημοσιεύουν στατιστικά στοιχεία της δομής τους: αποτελέσματα δημοσκοπήσεων, αριθμό ενοριών, ακόμη και μοναστηριών. Αλλά τον αριθμό των μοναχών δεν θα τον βρείτε πουθενά στους πόρους αυτής της δομής.

Ποιοτική πτυχή: κουρέματα και κίνδυνοι φήμης

Ακριβώς η σπανιότητα των «μοναχικών κουρεμάτων» στην ΠΕΟ κάνει κάθε τέτοια περίπτωση αξιοσημείωτο γεγονός, για το οποίο σαλπίζουν όλα τα πιστά στη δομή ΜΜΕ. Ωστόσο μερικά από αυτά τα κουρέματα προσελκύουν την προσοχή της κοινής γνώμης όχι με τον πνευματικό άθλο των νεοκουρεμένων, αλλά με τη σκανδαλώδη ουρά που τους ακολουθεί. Ουσιαστικά, σε συνθήκες σκληρότατης πείνας στελεχών η ηγεσία της ΠΕΟ κλείνει τα μάτια στην ηθική εικόνα των υποψηφίων, αρκεί να συμπληρώσει τις τάξεις των «μοναζόντων».

«Κούρεμα» στην Κιεβο-Πετσέρσκα Λάβρα (Μάρτιος 2026)

Ένα από τα πιο συζητημένα γεγονότα του τελευταίου καιρού έγινε το «κούρεμα», που τελέστηκε τον Μάρτιο του 2026.

Στις 15 Μαρτίου, λίγο αφότου το Υπουργείο Πολιτισμού παρέδωσε στην ΠΕΟ τα κοντινά σπήλαια και δύο ναούς της Κάτω Λάβρα, ο Επιφάνιος Ντουμένκο τέλεσε στον σπηλαιώδη ναό μοναχικό κούρεμα δύο ανδρών. Αυτοί ήταν οι φοιτητές της θεολογικής ακαδημίας Αλέξανδρος Μπεσκρόβνι και Μάξιμος Παλάγκνιν, που έλαβαν στο κούρεμα τα ονόματα Βαρλαάμ και Σπυρίδων.

Αυτό το γεγονός καλύφθηκε ευρέως από τους πόρους της ΠΕΟ ως σημαντικό και ιστορικό – το πρώτο κούρεμα που τελέστηκε προσωπικά από τον Επιφάνιο, και μάλιστα στους τοίχους της Λάβρα. Ωστόσο σύντομα στον πληροφοριακό χώρο ξέσπασε θορυβώδες σκάνδαλο, που συνδεόταν με έναν από τους νεοκουρεμένους – τον Αλέξανδρο Μπεσκρόβνι (νυν «μοναχό» Βαρλαάμ).

Στο διαδίκτυο έπεσε η ιντιμική του αλληλογραφία πολύ ειδικού χαρακτήρα. Μάλιστα τη δημοσίευσαν τα πιο «πατριωτικά» κανάλια telegram. Για ηθικούς λόγους δεν θα παραθέσουμε εδώ τις λεπτομέρειές της ή αποσπάσματα. Αρκεί να πούμε ότι το περιεχόμενό της είναι απολύτως ασύμβατο όχι μόνο με τους μοναχικούς όρκους (πρωτίστως, τον όρκο της αγνότητας), αλλά και με τους βασικούς κανόνες της χριστιανικής ηθικής.

Σημαντικό είναι το πλαίσιο αυτής της ιστορίας. Πριν από το κούρεμά του ο Αλέξανδρος Μπεσκρόβνι, όντας σε βαθμό «ιερέα», διέμενε στο Μιχαηλόφσκι Ζλατοβέρχι μοναστήρι – κατοικία του Επιφανίου Ντουμένκο. Δύσκολα να πιστέψει κανείς ότι στον «προκαθήμενο» δεν ήταν γνωστή η ηθική εικόνα και οι κλίσεις του υποψηφίου σε «μοναχούς».

Σε κλειστές εκκλησιαστικές δομές, ιδίως στην κατοικία του «προκαθημένου», τέτοια πράγματα σπάνια παραμένουν μυστικά. Και, ίσως, ο Ντουμένκο ακριβώς γι' αυτό και «κούρεψε» τον Μπεσκρόβνι: η ενημέρωση για τις αδυναμίες των άλλων είναι αξιόπιστη εγγύηση αφοσίωσης. Και ο δεύτερος λόγος: ο Ντουμένκο έπρεπε επειγόντως να αυξήσει τον αριθμό των «λαβραίων μοναχών» για τη δημιουργία εντύπωσης έντονης πνευματικής ζωής στον κατειλημμένο ιερό τόπο, έτσι σε τέτοιες «λεπτομέρειες», όπως η προσωπική ζωή, μπορεί και να μην δίνει προσοχή.

Αυτή η περίπτωση προκαλεί λογικά ερωτήματα: με ποια κριτήρια καθοδηγούνται στην ΠΕΟ κατά την επιλογή υποψηφίων στο «μοναχισμό»; Αν στη Λάβρα – την καρδιά του ουκρανικού ορθοδοξισμού – «κουρεύουν» ανθρώπους με τέτοια φήμη, τότε τι συμβαίνει στα επαρχιακά «μοναστήρια»; Δεν είναι αυτό το «κούρεμα» μόνο σήμα του σε ποια κατάσταση βρίσκεται η ΠΕΟ, της οποίας η ηγεσία κλείνει τα μάτια σε κραυγαλέα ζητήματα φήμης και κανονικά;

Σκάνδαλο με τον «ιερομόναχο» Ιωάννη Μπονταρέφ και τον μητροπολίτη Αλέξανδρο (Ντραμπίνκο)

Η περίπτωση με τον Μπεσκρόβνι στη Λάβρα δεν είναι καθόλου η πρώτη «αποτυχία» φήμης, που συνδέεται με «μοναχικά» στελέχη στην ΠΕΟ. Τον Δεκέμβριο του 2022 ξέσπασε ακόμη ένα θορυβώδες σκάνδαλο, αυτή τη φορά γύρω από τον διορισμό ως ηγούμενου «μεταφερθέντος» ναού στο χωριό Ρουσάνοφ κοντά στα Μπροβάρι του «ιερομόναχου» Ιωάννη (Αλεξέι) Μπονταρέφ.

Ο Μπονταρέφ αποδείχθηκε ένας από τους κύριους πρωταγωνιστές θορυβώδους μιντιακού σκανδάλου με δημοσίευση ιντιμικής μη παραδοσιακής αλληλογραφίας, στην οποία, όπως ισχυρίζονταν ουκρανικά ΜΜΕ και κανάλια telegram τον Φεβρουάριο του 2021, ήταν εμπλεκόμενος ο ίδιος ο Ντραμπίνκο. Η αλληλογραφία περιείχε σαφείς υπαινιγμούς και συζητήσεις, μακριά από πνευματικά θέματα.

Αργότερα στο διαδίκτυο δημοσιεύθηκαν στιγμιότυπα της σελίδας του Μπονταρέφ σε ιστότοπο μη παραδοσιακών γνωριμιών. Στη σελίδα του αποκαλούσε τον εαυτό του «Όσιο» και ανοιχτά αναζητούσε συντρόφους.

Θα φαινόταν ότι μετά από τέτοια δημόσια δημοσιότητα ο δρόμος στο ιερατείο, και ιδίως στο μοναχισμό, για αυτόν τον άνθρωπο θα έπρεπε να είναι κλειστός για πάντα. Ωστόσο στην πραγματικότητα όλα αποδείχθηκαν διαφορετικά. Το θορυβώδες σκάνδαλο δεν εμπόδισε τον Ντραμπίνκο να χειροτονήσει τον Μπονταρέφ σε διάκονο, και στη συνέχεια να τελέσει πάνω του «μοναχικό κούρεμα» και να τον αναγάγει σε βαθμό «ιερομόναχου». Κατά τη διάρκεια του 2022 ο «ιερομόναχος» Ιωάννης Μπονταρέφ ήταν κληρικός του Σωτήρος Μεταμορφώσεως καθεδρικού ναού στα Τερέμκι στο Κίεβο. Και στη συνέχεια, τον Δεκέμβριο του 2022, ο Ντραμπίνκο τον διόρισε ηγούμενο του αφαιρεθέντος από την ΟΕΟ Νικολάου ναού στο χωριό Ρουσάνοφ.

Τέτοια πολιτική στελεχών προκαλεί, ήπια λέγοντας, απορία. Όταν πρόσωπα, εμπλεκόμενα σε δημόσια σκάνδαλα, ασύμβατα με τους μοναχικούς όρκους, όχι μόνο δεν φέρουν κανονικές ποινές, αλλά και λαμβάνουν «ιερό βαθμό», «μοναχικό κούρεμα» και ηγουμενία σε ναό – αυτό προκαλεί ανεπανόρθωτο πλήγμα στο κύρος της ΠΕΟ. Ταυτόχρονα, η ηγεσία της δομής δεν αντιδρά ούτε σε προφανή και τεκμηριωμένα γεγονότα. Το συμπέρασμα προκύπτει από μόνο του: οι κανονικοί κανόνες και η ηθική εικόνα των κληρικών για την ΠΕΟ είναι δευτερεύοντα σε σύγκριση με την προσωπική αφοσίωση ή την ανάγκη να καλυφθούν κενές θέσεις στους κατειλημμένους ναούς.

Εδώ είναι σημαντικό να διευκρινιστεί: η βλαμμένη ανθρώπινη φύση είναι ίδια για όλους. Άνθρωποι με τα περιγραφόμενα προβλήματα μπορεί να υπάρχουν και στην ΟΕΟ – όπως μπορεί να υπάρχουν και εκείνοι που είναι επιρρεπείς στην κλοπή, τη μοιχεία ή τη βία. Αλλά στην Εκκλησία η δημόσια καταγγελία στην αμαρτία δεν μπορεί να παραμένει χωρίς συνέπειες. Ακριβώς έτσι δεν μπορεί να αγνοείται, και ιδίως να ενθαρρύνεται η βία κατά των ίδιων των αδελφών, η εκδίωξή τους από ναούς και σπίτια.

Ανάλυση αιτιών και συνεπειών της κρίσης του μοναχισμού στην ΠΕΟ

Τα παρατεθέντα γεγονότα και στατιστικά στοιχεία επιτρέπουν να εξαχθούν μερικά συμπεράσματα για την κατάσταση του «μοναχισμού» στην ΠΕΟ και τις αιτίες αυτής της κρίσης.

1.     Απουσία διαδοχής και ζωντανής παράδοσης. Ο μοναχισμός είναι αδύνατον να δημιουργηθεί «από πάνω» με διοικητική εντολή, απόφαση Συνόδου ή απόφαση κοσμικών αρχών. Ο μοναχισμός είναι ζωντανή παράδοση, που μεταδίδεται από έμπειρους γέροντες σε νέους δόκιμους. Είναι σχολή πνευματικής ζωής, που διαμορφώνεται αιώνες. Στην ΠΕΟ αυτή η παράδοση διακόπηκε ή αρχικά απουσιάζει. Η πλειοψηφία των μοναστηριών αυτής της δομής υπάρχουν μόνο ως νομικά πρόσωπα, εγγεγραμμένα στο Υπουργείο Πολιτισμού, αλλά δεν αποτελούν πραγματικά κέντρα πνευματικής ζωής. Από πού να προέλθουν νέοι μοναχοί, αν δεν έχουν από ποιον να μάθουν;

2.     Προτεραιότητα της μορφής έναντι του περιεχομένου. Σε συνθήκες πολιτικής ανάγκης επίδειξης ύπαρξης μοναζόντων (ιδίως στο πλαίσιο της μάχης για την Κιεβο-Πετσέρσκα και Ποτσάεφσκα Λάβρα), η ηγεσία της ΠΕΟ, κατά πάσα πιθανότητα, είναι έτοιμη να μειώσει κριτικά τις απαιτήσεις προς τους υποψηφίους. Τα «κουρέματα» τελούνται όχι για χάρη της πνευματικής ανάπτυξης του ανθρώπου, όχι για χάρη της σωτηρίας του, αλλά για τη δημιουργία όμορφης τηλεοπτικής «εικόνας» και την κάλυψη κενών θέσεων στο οργανόγραμμα. Ο μοναχισμός μετατρέπεται απλώς σε εργαλείο πολιτικής προπαγάνδας. Εδώ είναι σκόπιμο να θυμηθούμε ότι όχι πολύ καλύτερη είναι η κατάσταση στην ΠΕΟ και με τους ιερείς. Τους προσλαμβάνουν με αγγελίες κολλημένες σε στύλους, τους καλούν «αρχιερείς» καλούν να αναζητούν υποψηφίους στα χωριά, ενώ κατά τη «χειροτονία» μερικοί δεν γνωρίζουν ούτε το Σύμβολο της Πίστεως.

3.     Αγνόηση κανονικών κανόνων και όρκων. Οι μοναχικοί όρκοι – υπακοή, ακτημοσύνη, αγνότητα – είναι αυστηροί, δια βίου και υποχρεωτικοί για εκτέλεση. Η χειροτονία και το κούρεμα προσώπων που ανοιχτά και δημόσια παραβιάζουν αυτούς τους όρκους (ιδίως τον όρκο της αγνότητας), μαρτυρεί βαθιά κρίση της κανονικής συνείδησης στη δομή της ΠΕΟ.

Αν το μοναχικό κούρεμα δίνεται σε ανθρώπους με αμφίβολη φήμη, τότε η ίδια η έννοια του μοναχισμού σε αυτόν τον οργανισμό εξουδετερώνεται και χάνει τον ιερό της νόημα.

4.     Συνέπεια – ολική δυσπιστία των πιστών. Η πείνα στελεχών στην ΠΕΟ δεν είναι αιτία της κρίσης, αλλά το λογικό της αποτέλεσμα. Πιστοί άνθρωποι, που αναζητούν αυθεντική πνευματική ζωή, άσκηση και μοναχικό άθλο, δεν πηγαίνουν σε δομή όπου κανόνας γίνεται η καταπάτηση των κανόνων και η προώθηση προσώπων με αμφίβολη ηθική. Οι άνθρωποι καταλαβαίνουν πολύ καλά πού είναι Εκκλησία και πού – μόνο πολιτικό σχέδιο. Ακριβώς γι' αυτό, παρά την κολοσσιαία πίεση εκ μέρους του κράτους, τη δυσφήμιση στα ΜΜΕ και τις καταλήψεις ναών, ο αριθμός των μοναχών στη διωκόμενη ΟΕΟ αυξάνεται σταθερά, ενώ στην κολακευόμενη από την εξουσία ΠΕΟ – στασιμότητα ή ακόμη και μειώνεται.

Θεολογικό και εκκλησιολογικό πλαίσιο

Το πρόβλημα του μοναχισμού στην ΠΕΟ έχει όχι μόνο κοινωνιολογική, αλλά και θεολογική διάσταση. Οι άγιοι πατέρες της Εκκλησίας πάντα τόνιζαν ότι ο μοναχισμός είναι το βα