Πώς να ανταποκριθούμε στους διωγμούς: τα διδάγματα του οσίου Σιλουανού του Αθωνίτη

Οι χριστιανοί δεν πρέπει να απαντούν στην επιθετικότητα με επιθετικότητα. Φωτογραφία: СПЖ

Η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία βιώνει σήμερα δύσκολους καιρούς. Οι βίαιες καταλήψεις ναών, οι δικαστικές διαμάχες, η εκστρατεία δυσφήμισης στα μέσα ενημέρωσης, τα στερεότυπα περί «παραρτήματος της FSB» – όλα αυτά θέτουν μπροστά σε κάθε πιστό ένα πρακτικό ερώτημα: πώς να αντιδρά στους διωγμούς;

Ενιαία γνώμη επί του θέματος εντός των τειχών της Εκκλησίας δεν υπάρχει. Άλλοι θεωρούν ότι ο μόνος ορθός δρόμος είναι η ταπεινή σιωπή και η υπομονετική αποδοχή των θλίψεων. Άλλοι εμπλέκονται σε νομικούς αγώνες, υπερασπίζονται τις κοινότητες στα δικαστήρια, φυλάττουν βάρδιες στα τείχη των ιερών χώρων, προστατεύοντάς τους από τους εισβολείς. Οι «ενεργοί» κατηγορούν τους «παθητικούς» για αδιαφορία, ενώ οι «παθητικοί» λένε ότι οι «ενεργοί» υποκύπτουν σε προκλήσεις.

Ας προσπαθήσουμε να βρούμε την απάντηση στην πνευματική κληρονομιά του οσίου Σιλουανού του Αθωνίτη:

«Εξαιτίας της υπερηφάνειας χάνεται η χάρη του Θεού, και μαζί με αυτήν η αγάπη προς τον Θεό και η παρρησία στην προσευχή· και τότε η ψυχή βασανίζεται από πονηρούς λογισμούς και δεν καταλαβαίνει ότι πρέπει να ταπεινωθεί και να αγαπήσει τους εχθρούς, γιατί διαφορετικά δεν μπορεί να ευαρεστήσει τον Θεό. Εσύ λες: „Ο εχθρός διώκει την Αγία μας Εκκλησία. Πώς λοιπόν να τον αγαπήσω;“

Κι εγώ σου απαντώ σε αυτό: „Η φτωχή σου ψυχή δεν γνώρισε τον Θεό· δεν γνώρισε πόσο πολύ μας αγαπά και με πόθο περιμένει να μετανοήσουν όλοι οι άνθρωποι και να σωθούν. Ο Κύριος είναι αγάπη, και έστειλε στη γη το Άγιο Πνεύμα, που διδάσκει την ψυχή να αγαπά τους εχθρούς και να προσεύχεται γι' αυτούς, ώστε να σωθούν κι εκείνοι. Αυτό είναι η αγάπη. Αν δε τους κρίνουμε σύμφωνα με τα έργα τους, αξίζουν τιμωρία“. Δόξα στον Κύριο, που μας αγαπά τόσο πολύ, και μας συγχωρεί τις αμαρτίες, και με το Άγιο Πνεύμα μας αποκαλύπτει τα μυστήριά Του».

Την Εκκλησία μπορεί και πρέπει κανείς να την υπερασπίζεται, αλλά μόνο διατηρώντας την ειρήνη στην καρδιά και στερώντας από τον εαυτό του το δικαίωμα στην οργή. Η κοσμική λογική είναι η λογική της δίκαιης αντίδρασης. Ο Χριστός όμως την καταργεί με την εντολή του Επί του Όρους Κηρύγματος:

«Ηκούσατε ὅτι ἐρρέθη· ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν· ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμᾶς, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς καὶ διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους» (Ματθ. 5:43–45).

Από χριστιανική άποψη, όσοι πριονίζουν με flex τις κλειδαριές των ναών, γράφουν καταγγελίες ή διαδίδουν συκοφαντίες δεν είναι απλώς «εχθροί της Εκκλησίας». Πρώτα απ' όλα είναι πλανεμένοι, βαθιά δυστυχισμένοι άνθρωποι, που πέφτουν στην πνευματική άβυσσο.

Ο γέροντας Σιλουανός γράφει: «Η ψυχή λυπάται τους εχθρούς και προσεύχεται γι' αυτούς, επειδή πλανήθηκαν από την αλήθεια και πορεύονται προς τον άδη. Αυτή είναι η αγάπη προς τους εχθρούς».

Όταν μας διώκουν, χάνουμε μόνο τοίχους, που αργά ή γρήγορα θα γίνουν σκόνη. Όταν όμως οι άνθρωποι διώκουν την Εκκλησία, καταστρέφουν τις δικές τους αθάνατες ψυχές. Για ποιον λοιπόν πρέπει να κλάψουμε περισσότερο;

Όταν οι απόστολοι Ιωάννης και Ιάκωβος είδαν ότι οι Σαμαρείτες δεν δέχθηκαν τον Χριστό, φούντωσε μέσα τους δίκαιος ζήλος, και πρότειναν να λύσουν το ζήτημα ριζικά: «Κύριε, θέλεις να πούμε να κατεβεί φωτιά από τον ουρανό και να τους αφανίσει, όπως και ο Ηλίας έκανε;»

Πρέπει να κατανοήσουμε και να αφομοιώσουμε σταθερά την απάντηση του Σωτήρος: «Δεν γνωρίζετε ποίου πνεύματος είστε· διότι ο Υιός του ανθρώπου δεν ήλθε να απολέσει ψυχές ανθρώπων, αλλά να σώσει» (Λουκ. 9:54–56).

Ο ζήλος χωρίς αγάπη μετατρέπεται σε συνηθισμένη επιθετικότητα, που ντύνεται με πνευματικά ρούχα.

Ο απόστολος Παύλος μας υπενθυμίζει το κριτήριο της πνευματικότητας:

«Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ᾽ ἐν πνεύματι, εἴπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν. Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ» (Ρωμ. 8:9).

Εάν στον αγώνα για τους ναούς, για τους κανόνες, για την πιστότητα στον Χριστό χάνουμε το Πνεύμα του Χριστού – το πνεύμα της πραότητας, του ελέους και της προσευχής –, τότε ποιον τελικά υπερασπιζόμαστε; Ένας ναός χωρίς τον Χριστό μετατρέπεται σε μουσείο, και ένας αγώνας χωρίς αγάπη – σε μία ακόμη κοσμική φιλονικία.

Οι πρώτοι χριστιανοί νίκησαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία όχι με σπαθιά. Εξέπλητταν τους ειδωλολάτρες με εκείνο που ο κόσμος δεν είχε και δεν μπορούσε να έχει. Ο Καρχηδόνιος απολογητής Τερτυλλιανός στον «Απολογητικό» του έγραφε ότι οι ειδωλολάτρες αναφωνούσαν με κατάπληξη: «Δείτε πώς αγαπούν ο ένας τον άλλον!» Η αγάπη προς τους δικούς τους και το έλεος προς τους εχθρούς έλιωναν τις πιο σκληρές ειδωλολατρικές καρδιές.

Ένα εύγλωττο παράδειγμα αυτού του πνευματικού νόμου μας παραθέτει το «Γεροντικό».

Κάποτε ο αββάς Μακάριος ο Μέγας πήγαινε με τον μαθητή του προς το όρος της Νιτρίας. Ο μαθητής προπορεύτηκε και συνάντησε έναν ιερέα των ειδώλων, ο οποίος έτρεχε κρατώντας ένα βαρύ ξύλο. «Πού τρέχεις, δαίμονα;» του φώναξε ο μοναχός. Ο ιερέας θύμωσε, τον ξυλοκόπησε σκληρά και συνέχισε να τρέχει. Σύντομα συνάντησε τον ίδιο τον Μακάριο, ο οποίος του είπε πράα και με σεβασμό: «Χαίρε, εργάτη, χαίρε!» Ο ιερέας, κατάπληκτος, ρώτησε τι καλό είδε σε αυτόν ο γέροντας. «Σε είδα να κοπιάζεις και να σπεύδεις φροντισμένα κάπου», απάντησε ο Μακάριος. Αυτός ο ταπεινός και καλοσυνάτος χαιρετισμός συγκίνησε τόσο τον ιερέα, ώστε έπεσε στα πόδια του γέροντα και έγινε μοναχός, και μαζί του στράφηκαν στον Θεό και πολλοί άλλοι ειδωλολάτρες. Από αυτό το περιστατικό ο αββάς συνήγαγε τον μεγάλο κανόνα: «Ο υπερήφανος και κακός λόγος οδηγεί προς το κακό ακόμη και τους καλούς ανθρώπους, ενώ ο ταπεινός και αγαθός λόγος στρέφει προς το καλό ακόμη και τους κακούς ανθρώπους».

Όταν απαντάμε στην κακία με κακία, πολλαπλασιάζουμε το κακό και επιβεβαιώνουμε τους διώκτες στη «δικαίωσή» τους. Όταν όμως βλέπουν μπροστά τους ανθρώπους ήρεμους, προσευχόμενους, ευγενείς, που δεν κρατούν κακία στην καρδιά, η συνείδησή τους αρχίζει να μιλά πιο δυνατά από οποιοδήποτε προπαγανδιστικό σύνθημα.

Η κύρια τραγωδία των κρίσιμων καιρών είναι ο εσωτερικός διχασμός. Στην ΟΟΕ (Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία) σήμερα υπάρχουν άνθρωποι διαφορετικού χαρακτήρα, διαφορετικής πνευματικής πείρας και διαφορετικών δυνατοτήτων.

Ένας προσευχόμενος αποσύρεται στην ησυχία και κλαίει σιωπηλά για τις αμαρτίες του κόσμου, θεωρώντας την προσευχή το μοναδικό όπλο. Ένας άλλος δεν κοιμάται τις νύχτες, συντάσσοντας αγωγές και προσφυγές σε διεθνείς φορείς. Ένας τρίτος εφημερεύει στην ενορία, προστατεύοντας σωματικά τις πόρτες του ναού. Ένας τέταρτος εργάζεται στον χώρο της πληροφόρησης, ένας πέμπτος στηρίζει υλικά την κοινότητα. Η συμφορά έρχεται όταν μετράμε όλους με τον εαυτό μας και κατακρίνουμε εκείνους που ενεργούν διαφορετικά. Ο απόστολος Παύλος μας προειδοποιεί για αυτήν την παγίδα:

«Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσί, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσι, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος… Πάντα δὲ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθὼς βούλεται» (Α΄ Κορ. 12:4–5, 11).

«Σὺ τίς εἶ ὁ κρίνων ἀλλότριον οἰκέτην; Τῷ ἰδίῳ κυρίῳ στήκει ἢ πίπτει· σταθήσεται δέ, δυνατὸς γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς στῆσαι αὐτόν» (Ρωμ. 14:4).

Η υπεράσπιση του ναού είναι έργο ευάρεστο στον Θεό. Ο όσιος Ιώβ του Πότσαεφ στην εποχή του ο ίδιος συμμετείχε σε δίκες, υπερασπιζόμενος τη μονή του Πότσαεφ (σήμερα Λαύρα). Το έκανε όμως χωρίς κακία και μίσος προς τους αδικούντες, στηριζόμενος στον νόμο και ελπίζοντας στον Θεό.

Πώς, λοιπόν, να εφαρμόσουμε αυτές τις πνευματικές αλήθειες στην καθημερινή ζωή;

Ας χαλιναγωγήσουμε τη γλώσσα

Ο απόστολος Ιάκωβος γράφει: «Ὥστε, ἀδελφοί μου ἀγαπητοί, ἔστω πᾶς ἄνθρωπος ταχὺς εἰς τὸ ἀκοῦσαι, βραδὺς εἰς τὸ λαλῆσαι, βραδὺς εἰς ὀργήν· ὀργὴ γὰρ ἀνδρὸς δικαιοσύνην Θεοῦ οὐ κατεργάζεται» (Ιακ. 1:19–20). Ας πάψουμε να επινοούμε προσβλητικά παρατσούκλια για τους αντιπάλους μας, να χλευάζουμε τα σφάλματά τους και να αναδημοσιεύουμε δηλητηριώδη μιμίδια. Η χαιρεκακία είναι δηλητήριο που σκοτώνει αυτόν που χαίρεται με το κακό, και όχι εκείνον για τον οποίο χαίρεται.

Να μην απαντούμε με θυμό στη συκοφαντία

Όταν μας αποκαλούν «πράκτορες» ή «προδότες», η φυσική αντίδραση είναι να απαντήσουμε με τον ίδιο τρόπο. Όμως ο ευαγγελικός δρόμος είναι δρόμος αξιοπρέπειας και ηρεμίας. Η καλύτερη προστασία μας είναι η καθαρή ζωή και η αλήθεια, και όχι ένας αντίστροφος χείμαρρος βρομιάς.

Ας προσευχόμαστε για εκείνους που πριονίζουν τις κλειδαριές

Αυτό φαίνεται αδύνατο μόνο μέχρι να κάνουμε το πρώτο βήμα πέρα από το «δεν θέλω». Ας αναφέρουμε στην προσωπική μας προσευχή με το όνομά του έναν ακτιβιστή, έναν αξιωματούχο ή έναν δικαστή. Ας ζητήσουμε από τον Θεό να τους φωτίσει και να τους χαρίσει μετάνοια. Και θα δούμε πώς από την ίδια μας την καρδιά αρχίζει να φεύγει ο κολλώδης, παραλυτικός φόβος.

Ας θυμόμαστε: η κρίση ανήκει στον Θεό

Συχνά θέλουμε άμεση ανταπόδοση, «φωτιά από τον ουρανό». Όμως ο απόστολος Παύλος μάς υπενθυμίζει:

«Μηδενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόντες· προνοούμενοι καλὰ ἐνώπιον πάντων ἀνθρώπων. Εἰ δυνατόν, τὸ ἐξ ὑμῶν, μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύοντες· μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί, ἀλλὰ δότε τόπον τῇ ὀργῇ· γέγραπται γάρ· Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος... μὴ νικῶ ὑπὸ τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ νίκα ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν» (Ρωμ. 12:17–21).

Ο ίδιος ο Θεός θα σταθεί υπέρμαχος της Εκκλησίας Του. Ούτε ένα δάκρυ, ούτε ένας παράνομα αφαιρεθείς ναός, ούτε μία άδικη μομφή έχει λησμονηθεί από Αυτόν.

Όμως Εκείνος που κρατά στα χέρια Του την ιστορία περιμένει να γίνουμε όχι κριτές, αλλά μάρτυρες της αγάπης Του. Οι διωγμοί είναι πάντοτε πόνος και βρομιά της κοσμικής ματαιοδοξίας. Στην πνευματική όμως διάσταση είναι ο καιρός κατά τον οποίο ο χρυσός καθαρίζεται στο χωνευτήριο.

Στο βιβλίο της Αποκάλυψης του Ιωάννου του Θεολόγου αποκαλύπτεται το αιώνιο νόημα αυτού που βιώνουμε σήμερα:

«Καὶ εἶπέ μοι· οὗτοί εἰσιν οἱ ἐρχόμενοι ἐκ τῆς θλίψεως τῆς μεγάλης, καὶ ἔπλυναν τὰς στολὰς αὐτῶν καὶ ἐλεύκαναν αὐτὰς ἐν τῷ αἵματι τοῦ ἀρνίου. Διὰ τοῦτό εἰσιν ἐνώπιον τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ, καὶ λατρεύουσιν αὐτῷ ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ· καὶ ὁ καθήμενος ἐπὶ τοῦ θρόνου σκηνώσει ἐπ᾿ αὐτούς» (Αποκ. 7:14–15).

Τους τοίχους μπορούν να τους πάρουν. Τους ναούς μπορούν να τους κλειδώσουν. Δεν μπορούν όμως να κλειδώσουν το Άγιο Πνεύμα, που κατοικεί σε καρδιά πράα και ταπεινή. Τα κτίρια και τα πολιτικά καθεστώτα θα καταρρεύσουν, τα δικαστικά πρακτικά θα σαπίσουν, ο θόρυβος των θλίψεων θα καταλαγιάσει, και το τι θα απομείνει μετά απ᾿ αυτόν εξαρτάται από το με τι θα βγούμε από αυτή τη φωτιά. Αν διατηρήσουμε την πίστη, υπερασπιζόμενοι την Εκκλησία με ειρήνη, προσευχή και αγάπη, θα δούμε την εκπλήρωση της κεντρικής υπόσχεσης της Γραφής:

«Καὶ ἐξαλείψει ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν, καὶ ὁ θάνατος οὐκ ἔσται ἔτι, οὔτε πένθος οὔτε κραυγὴ οὔτε πόνος οὐκ ἔσται ἔτι, ὅτι τὰ πρῶτα ἀπῆλθον» (Αποκ. 21:4).