Όπου το Πνεύμα Κυρίου, εκεί ελευθερία
Στοχασμοί για τα σκάνδαλα που συνδέονται με τη δημιουργία της OCU.
Η εκκλησιαστική ιστορία γνωρίζει πολλά έγγραφα που οι συντάκτες τους έγραψαν όχι για τους μεταγενέστερους, αλλά για τους συγχρόνους τους. Τέτοια κείμενα είναι πολύτιμα, επειδή δεν επιχειρούν να εξωραΐσουν τα πράγματα: οι άνθρωποι μιλούν για όσα είδαν και όπως τα είδαν. Η έκθεση ενός κληρικού της Κωνσταντινούπολης για τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 2018 στο Κίεβο, η οποία δημοσιεύθηκε πριν από λίγες ημέρες, ανήκει ακριβώς σε αυτή την κατηγορία εγγράφων. Γράφτηκε για ένα μόνο πρόσωπο, τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, και περιγράφει μέρα με τη μέρα εκείνη την εβδομάδα κατά την οποία δημιουργήθηκε η δομή που σήμερα ονομάζεται OCU.
Έχουν περάσει σχεδόν οκτώ χρόνια. Η OCU υπάρχει και έχει αναγνωριστεί από τέσσερις από τις δεκαπέντε Τοπικές Εκκλησίες. Οι ουκρανικές αρχές τής παραδίδουν ναούς, αφού προηγουμένως έχουν παραποιήσει έγγραφα και τους έχουν αφαιρέσει, ως επί το πλείστον με τη βία, από εκείνους που τους δημιούργησαν: τους ενορίτες της UOC. Ακριβώς αυτή τη νεοσύστατη δομή παρουσιάζουν στον κόσμο ως τη «μία Εκκλησία του ουκρανικού λαού». Τώρα όμως που έχουμε μπροστά μας μια μαρτυρία για το πώς δημιουργήθηκε αυτή η δομή, αξίζει να θέσουμε ένα ερώτημα που έχει σημασία για κάθε χριστιανό. Ένα ερώτημα όχι πολιτικό, ούτε καν κανονικό, αλλά πνευματικό: πού βρίσκεται μέσα σε όλα αυτά το Άγιο Πνεύμα;
Τα σημάδια της παρουσίας του Πνεύματος και της απουσίας Του
Η Εκκλησία γνώριζε πάντοτε από ποια σημάδια αναγνωρίζεται η παρουσία του Θεού. Η Αποστολική Σύνοδος στα Ιεροσόλυμα ολοκληρώθηκε με τα λόγια «ἔδοξεν γὰρ τῷ ἁγίῳ πνεύματι καὶ ἡμῖν» (Πράξεις τῶν Ἀποστόλων 15:28). Όπως θυμόμαστε, ήταν μια σύναξη ανθρώπων που συναντήθηκαν ελεύθερα, χωρίς εξαναγκασμό, συζήτησαν ανοιχτά και τελικά έλαβαν απόφαση με ομοφροσύνη. Την ημέρα της Πεντηκοστής το Άγιο Πνεύμα κατήλθε στους αποστόλους, οι οποίοι βρίσκονταν «ὁμοθυμαδὸν ἐπὶ τὸ αὐτό» (Πράξεις τῶν Ἀποστόλων 2:1), και ο πρώτος καρπός της καθόδου Του ήταν ότι διαφορετικοί λαοί άρχισαν να καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλον. Ο απόστολος Παύλος απαριθμεί τους καρπούς του Πνεύματος: «ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη, πίστις, πρᾳότης, ἐγκράτεια» (Πρὸς Γαλάτας 5:22–23). Και ο ίδιος γράφει: «οὗ δὲ τὸ πνεῦμα Κυρίου, ἐλευθερία» (Πρὸς Κορινθίους Β΄ 3:17).
Ας δούμε τώρα τι περιγράφει το έγγραφο που δημοσίευσε η αμερικανική έκδοση της Ένωσης Ορθόδοξων Δημοσιογράφων. Σύμφωνα με αυτό, οι έξαρχοι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως δέχονταν σημαντικές πιέσεις από το ουκρανικό κράτος. Τους επισκέπτονταν στελέχη των υπηρεσιών ασφαλείας με αναφορές για το ποιοι επίσκοποι της κανονικής Εκκλησίας «επιθυμούν κρυφά» να ενταχθούν στη νεοσύστατη δομή, ενώ οι διαπραγματεύσεις για το καταστατικό διεξάγονταν παρουσία εκπροσώπων της κρατικής εξουσίας.
Επιπλέον, οι έξαρχοι φοβούνται ότι τα τηλέφωνά τους παρακολουθούνται και γι’ αυτό αποφασίζουν να επικοινωνούν με χειρόγραφα σημειώματα, επειδή, όπως αναφέρεται στο έγγραφο, «κάθε συζήτησή μας θα ματαιωθεί λόγω της διαρκούς παρακολούθησης». Μέσα στη νύχτα ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως καλείται στον Πρόεδρο. Στο γραφείο, εκτός από τον αρχηγό του κράτους, βρίσκεται και ο επικεφαλής των υπηρεσιών ασφαλείας. Την επομένη η αντιπροσωπεία μεταφέρεται σε ανάκτορο υπό αστυνομική συνοδεία. Από τα μέλη της αφαιρούνται τα τηλέφωνα, τα ίδια υποβάλλονται σε έλεγχο και τους ανακοινώνεται ότι «κρατούνται και τους απαγορεύεται η έξοδος από τη χώρα». Ο ίδιος ο συντάκτης της έκθεσης ομολογεί ότι εκείνες τις ώρες «έγραφε μηχανικά στο χαρτί την προσευχή “Θεοτόκε Παρθένε” ξανά και ξανά», επειδή δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο.
Τι βλέπουμε; Φόβο, καχυποψία, παρακολούθηση, πίεση, άγρυπνες νύχτες, σημειώματα αντί για λόγια. Θα συμφωνήσετε ότι όλα αυτά ελάχιστα θυμίζουν την περιγραφή της Αποστολικής Συνόδου στο βιβλίο των Πράξεων. Ας θυμηθούμε και τα λόγια του αγίου αποστόλου Ιωάννη του Θεολόγου: «φόβος οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ἀγάπῃ, ἀλλ’ ἡ τελεία ἀγάπη ἔξω βάλλει τὸν φόβον, ὅτι ὁ φόβος κόλασιν ἔχει» (Ἰωάννου Α΄ 4:18). Εκεί όπου όλοι οι συμμετέχοντες φοβούνται ο ένας τον άλλον, δεν υπάρχει ούτε αγάπη ούτε ελευθερία, πολύ περισσότερο δε το Άγιο Πνεύμα, το Οποίο πνέει όπου θέλει και όχι όπου Του υποδεικνύουν. Όλα αυτά, δηλαδή, μπορούν να χαρακτηριστούν ως το ακριβώς αντίθετο της αγάπης.
Ας επιστρέψουμε λοιπόν στο ερώτημα: μπορούμε να δεχθούμε ότι μέσα σε μια τέτοια ατμόσφαιρα πρέπει να γεννιέται η Εκκλησία; Η απάντηση είναι απλή: διοικητικά, διπλωματικά και πολιτικά μπορεί να αναγνωριστεί οτιδήποτε, αλλά μια τέτοια αναγνώριση δεν παρέχει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Διότι η χάρη δίνεται από τον Θεό και όχι με εντολές των αρχών ή των υπηρεσιών ασφαλείας.
Η αυτοκεφαλία που δόθηκε σε όσους «δεν ήταν έτοιμοι»
Το πιο οδυνηρό σημείο της έκθεσης είναι ίσως εκείνο στο οποίο μεταφέρεται η τηλεφωνική συνομιλία του Πατριάρχη με τον Πρόεδρο. Ο Πατριάρχης λέει: «Η συμπεριφορά ενός και μόνο ανθρώπου αποδεικνύει ότι δεν είστε έτοιμοι για αυτοκεφαλία». Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Πρόεδρος απαντά μιλώντας όχι για την πίστη, αλλά για τον πόλεμο: αν δεν πραγματοποιηθεί η Σύνοδος, ενδέχεται να υπάρξει στρατιωτική επέμβαση. Και ήδη την επομένη παραχωρείται η «αυτοκεφαλία».
Η Εκκλησία ποτέ δεν θεώρησε ότι τα χαρίσματα πρέπει να δίνονται «πριν να είναι αργά». Οι απόστολοι στα Ιεροσόλυμα δεν βιάστηκαν· προηγήθηκε εκτενής συζήτηση: «πολλῆς δὲ ζητήσεως γενομένης» (Πράξεις τῶν Ἀποστόλων 15:7). Οι άγιοι Πατέρες στις Συνόδους συζητούσαν επί μήνες για κάθε λέξη, επειδή γνώριζαν ότι μια απόφαση που λαμβάνεται βιαστικά και υπό πίεση δεν προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα. Όταν όμως μια Σύνοδος συγκαλείται υπό την πίεση της κοσμικής εξουσίας και το επιχείρημα δεν είναι το όφελος της Εκκλησίας, αλλά η πολιτική σκοπιμότητα, αυτό αποτελεί την καλύτερη μαρτυρία για το πόσο έτοιμοι ήταν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες να λάβουν την τόσο πολυσυζητημένη αυτοκεφαλία. Η επιθυμία να οικοδομηθεί ένας πύργος μέχρι τον ουρανό με τις δικές μας δυνάμεις, χωρίς να περιμένουμε το θέλημα του Θεού, οδηγεί στη σύγχυση των γλωσσών (Γένεσις 11:4–9) και όχι στον θρίαμβο της αλήθειας. Η Πεντηκοστή, αντιθέτως, άρχισε με υπομονετική και προσευχητική αναμονή του Αγίου Πνεύματος.
Η συνομιλία με τον πρέσβη που πρέπει να γνωρίζουν όλες οι Τοπικές Εκκλησίες
Στην έκθεση υπάρχει ένα περιστατικό που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια του «ουκρανικού ζητήματος». Δεν μπορούμε να μην το αναφέρουμε, επειδή αφορά κάθε Τοπική Εκκλησία.
Η αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου επισκέπτεται τον πρέσβη της Τουρκίας. Ο πρέσβης εξηγεί ότι οι Τοπικές Εκκλησίες δεν είναι ίσες: οι «κύριες» Εκκλησίες είναι πέντε, ενώ οι υπόλοιπες, «πολύ νεότερες», «προέρχονται από τη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως» και γι’ αυτό δεν μπορούν να θεωρούνται ίσες. Έπειτα προσθέτει ότι για το Πατριαρχείο «ήρθε η ώρα να δείξει την πραγματική του θέση σε ολόκληρη την Ορθοδοξία». Η αντιπροσωπεία, όπως καταγράφεται στην έκθεση, «θαύμασε τις ακριβείς εκκλησιολογικές γνώσεις του πρέσβη και αναγνώρισε την ορθότητα των λόγων του».
Είναι σημαντικό να τονιστεί για μία ακόμη φορά ότι για τον κίνδυνο του λεγόμενου «ανατολικού παπισμού», κατά τον οποίο ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως θεωρείται «πρώτος άνευ ίσων», δεν μίλησαν μόνο εκπρόσωποι της UOC. Μίλησαν στη Σερβία, στη Βουλγαρία, στην Αντιόχεια, στην Πολωνία, στις Τσεχικές Χώρες και στη Σλοβακία, στο Άγιον Όρος. Μίλησαν θεολόγοι, επίσκοποι και μοναχοί. Επισήμαναν ότι η διδασκαλία περί «πρώτου άνευ ίσων» αντικαθιστά τη συνοδικότητα της Εκκλησίας με μονοπρόσωπη εξουσία, την οποία η Ορθοδοξία δεν γνώρισε ποτέ.
Τους απαντούσαν ότι πρόκειται για υπερβολή και ότι κανείς δεν αμφισβητεί την ισοτιμία των αυτοκέφαλων Εκκλησιών. Και τώρα διαβάζουμε ότι εκπρόσωποι της Κωνσταντινούπολης συμφωνούν πως δεν υπάρχουν ίσοι. Πώς πρέπει να εκλάβουμε αυτή τη συμφωνία: ως «διπλωματικό» ελιγμό ή ως θέση του ίδιου του Φαναρίου; Θα θέλαμε να ακούσουμε μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το ερώτημα ποιων γεωπολιτικών δυνάμεων τα συμφέροντα εκφράζει ο πρέσβης της Τουρκίας με τις «εκκλησιολογικές» του αντιλήψεις, δεδομένου ότι δεν είναι ορθόδοξος χριστιανός.
Πριν όμως δοθεί μια τέτοια απάντηση, ας θυμηθούμε ότι η ορθόδοξη εκκλησιολογία δεν πηγάζει από τη διπλωματία, αλλά από το Ευαγγέλιο, όπου ο Κύριος λέει στους μαθητές που φιλονικούσαν για το πρωτείο: «ὃς ἐὰν θέλῃ ἐν ὑμῖν μέγας γενέσθαι, ἔσται ὑμῶν διάκονος» (Κατὰ Ματθαῖον 20:26). Όλες οι Τοπικές Εκκλησίες, αρχαίες και νεότερες, είναι ισότιμες όχι επειδή έτσι συμφώνησαν, αλλά επειδή σε καθεμία τελείται η ίδια Ευχαριστία και παραμένει ο ίδιος Χριστός. Αν αυτό αρχίσει να αμφισβητείται, τότε τίθεται υπό αμφισβήτηση όχι η κατάσταση στην Ουκρανία, αλλά η ίδια η οργάνωση της Ορθοδοξίας.
«Βάπτισαν εκ νέου»
Στην έκθεση υπάρχουν και λόγια που απευθύνονται όχι στους ιεράρχες ούτε στις Εκκλησίες, αλλά σε ολόκληρο τον ορθόδοξο λαό της Ουκρανίας, ανεξάρτητα από τη δικαιοδοσία στην οποία θεωρεί ότι ανήκει.
Την επομένη της Συνόδου, ένας από τους εξάρχους, ενώ λειτουργεί στη Μονή του Αγίου Μιχαήλ, λέει ότι η Μητέρα Εκκλησία «βάπτισε ξανά τον ουκρανικό λαό». Ο συντάκτης της έκθεσης παρουσιάζει αυτή τη σκέψη ως ιδιαίτερα εύστοχη.
Ακόμη κι αν λάβουμε υπόψη το πομπώδες ύφος της ελληνικής διατύπωσης, πρέπει να υπάρχουν όρια. Η Εκκλησία ομολογεί στο Σύμβολο της Πίστεως «ἓν βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν», και ο απόστολος λέει: «εἷς κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα» (Πρὸς Ἐφεσίους 4:5).
Ο λαός μας δέχθηκε το Βάπτισμα στην κολυμβήθρα του Δνείπερου πριν από περισσότερα από χίλια χρόνια. Έκτοτε κανένας άγιος, καμία Σύνοδος και κανένας Πατριάρχης δεν αμφισβήτησε αυτό το Βάπτισμα. Το να μιλά κανείς για «δεύτερο βάπτισμα» του λαού σημαίνει είτε ότι δεν καταλαβαίνει τι λέει είτε ότι θεωρεί πως όλα όσα προηγήθηκαν του ίδιου δεν έχουν καμία σημασία.
Στην ίδια έκθεση, ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου λέει στον εκπρόσωπο Τύπου της UOC-KP, Ευστράτιο Ζόρια, ότι η Μητέρα Εκκλησία —δηλαδή η Κωνσταντινούπολη— «διδάσκει, ενώ εσείς μαθαίνετε· δεν διαπραγματευόμαστε ως ίσοι». Λίγο αργότερα γράφει για τον «κρυφό υπολογισμό» του: να επιτύχει τη διάλυση των ουκρανικών σχισματικών δομών, της UOC-KP και της UAOC, πριν από την «Ενωτική Σύνοδο», ώστε η ουκρανική πλευρά να μην έχει πλέον «οδό υποχώρησης» και να είναι «δεσμευμένη». Αυτά γράφονται όχι για αντιπάλους, αλλά για εκείνους που γίνονταν δεκτοί σε κοινωνία, στους οποίους υπόσχονταν Τόμο και τους οποίους στην πλατεία αποκαλούσαν τη «μία Εκκλησία του ουκρανικού λαού». Μπορεί άραγε να οικοδομηθεί η Εκκλησία πάνω σε τέτοιο δόλο; Ας δώσει ο καθένας τη δική του απάντηση σε αυτό το ερώτημα.
Για τη σιωπή
Ας σημειώσουμε ότι έχουν περάσει αρκετές ημέρες από τη δημοσίευση της έκθεσης και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως εξακολουθεί να σιωπά. Σιωπά και ο ιεράρχης στον οποίο αποδίδεται η σύνταξη του εγγράφου. Αυτή η σιωπή είναι πιο εύγλωττη από οποιαδήποτε διάψευση και είναι αδύνατον να περάσει απαρατήρητη.
Παράλληλα, δύσκολα μπορεί να μη διαπιστώσει κανείς ότι αυτή δεν είναι η πρώτη φορά που η Εκκλησία μας βιώνει τη σιωπή του Φαναρίου.
Επί οκτώ χρόνια περιμέναμε έστω μία λέξη για τους ναούς που καταλήφθηκαν, για τους αντεκκλησιαστικούς νόμους, για τους ενορίτες που ξυλοκοπήθηκαν, για τους ιερείς που δικάζονται, για τους μοναχούς που επιστρατεύονται και για τους πιστούς στους οποίους εξηγούν ότι ανήκουν στη «λάθος» Εκκλησία.
Δεν ακούστηκε ούτε μία λέξη καταδίκης. Οι πιστοί μας βιώνουν αυτή τη σιωπή με βαθύ πόνο. Τώρα προστέθηκε σε αυτήν και η σιωπή για το πώς δημιουργήθηκε στην πραγματικότητα η «σωστή» εκκλησιαστική δομή της Ουκρανίας.
Ο Κύριος είπε: «οὐ γάρ ἐστιν κρυπτὸν ὃ οὐ φανερὸν γενήσεται, οὐδὲ ἀπόκρυφον ὃ οὐ μὴ γνωσθῇ καὶ εἰς φανερὸν ἔλθῃ» (Κατὰ Λουκᾶν 8:17). Και βλέπουμε τώρα ότι το κρυφό έγινε φανερό. Το Ευαγγέλιο όμως μας λέει και κάτι άλλο: «πᾶς γὰρ ὁ φαῦλα πράσσων μισεῖ τὸ φῶς καὶ οὐκ ἔρχεται πρὸς τὸ φῶς, ἵνα μὴ ἐλεγχθῇ τὰ ἔργα αὐτοῦ» (Κατὰ Ἰωάννην 3:20). Με άλλα λόγια, η σιωπή μπροστά στο φως αποτελεί ακριβώς μια τέτοια φυγή από το φως. Μια απάντηση μπορεί να δοθεί με μία μόνο λέξη. Όσο όμως αυτή η λέξη δεν ακούγεται, όλα τα άλλα λόγια για την «αγάπη της Μητέρας Εκκλησίας» προς τον ουκρανικό λαό χάνουν το νόημά τους.
Τι απομένει
Η έκθεση προς τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο δεν αλλάζει τίποτε στην κατάσταση της UOC. Η Εκκλησία μας εξακολουθεί να υφίσταται κάθε είδους πιέσεις, τα δικαστήρια εξακολουθούν να εξετάζουν την υπόθεση της απαγόρευσής της και οι ναοί εξακολουθούν να αφαιρούνται. Δεν περιμένουμε ότι μετά τη δημοσίευση του εγγράφου κάποιος θα μας επιστρέψει όσα μας αφαιρέθηκαν ή θα ζητήσει συγγνώμη. Δεν μιλάμε γι’ αυτό.
Μιλάμε για το ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να δημιουργηθεί με απόφαση της κρατικής εξουσίας, όπως δεν μπορεί να καταστραφεί με δικαστική απόφαση. Είναι το μυστικό Σώμα του Χριστού, του Σωτήρα που σταυρώθηκε για τη σωτηρία μας. Η Εκκλησία οικοδομείται από το Άγιο Πνεύμα εκεί όπου υπάρχει αγάπη, ελευθερία και ομοφροσύνη· δεν οικοδομείται εκεί όπου υπάρχει φόβος, καχυποψία και υπολογισμός. Αυτό δεν είναι δική μας γνώμη, αλλά μαρτυρία της Αγίας Γραφής και δύο χιλιάδων ετών εκκλησιαστικής ιστορίας.
