Θρύλοι γύρω από τον Γιόχαν Γκέοργκ Πίνζελ
Η αινιγματική προσωπικότητα του Γαλικιανού γλύπτη εξακολουθεί να προσελκύει την προσοχή των ερευνητών και των θαυμαστών του έργου του.
Στον χαμηλό νάρθηκα ενός χωριάτικου ναού, αριστερά από την είσοδο, στέκει το λίθινο άγαλμα ενός γέροντα. Η πέτρα μοιάζει υποταγμένη σε προσευχητική ορμή: ο τεράστιος πώγωνας κατεβαίνει σε ευθύγραμμα κύματα έως τα πέλματα, οι σκαλισμένες αυλακώσεις σχηματίζουν το ανάγλυφο ύφασμα των ενδυμάτων, και τα βαθουλά μάτια είναι στραμμένα πέρα από τον χώρο. Αυτός είναι ο όσιος Ονούφριος ο Μέγας. Ο ασβεστόλιθος διατηρεί τα ίχνη του καλέμι του τεχνίτη, που εργάστηκε στα όρια των εκφραστικών δυνατοτήτων του ροκοκό. Κάθε πτυχή στο πρόσωπο του ερημίτη έχει χαραχτεί πλαστικά, κάνοντας τον βαρύ όγκο να φαίνεται αβαρής.
Πριν από μερικά χρόνια μια κατολίσθηση έπληξε τον ναό. Πολύτονοι βράχοι διαπέρασαν τη στέγη, κατέστρεψαν τα δάπεδα και ξέσπασαν το ξύλινο πάτωμα. Ένας ογκόλιθος βάρους αρκετών δεκάδων τόνων, που έπεφτε κατευθείαν πάνω στον νάρθηκα, σταμάτησε δύο εκατοστά από το πόδι του αγάλματος. Οι κάτοικοι του χωριού είδαν σε αυτό το περιστατικό την προστασία του ίδιου του ερημίτη, ο οποίος με την προσευχή του διέσωσε τον άγιο τόπο.
Η άγνωστη ζωή ενός ιδιοφυούς
Στο μητρώο της πόλης Μπούτσατς εμφανίζεται καταχώριση για μια τελεσθείσα ρωμαιοκαθολική τελετή. Νυμφεύεται ο «γλύπτης βωμών» Γιόχαν Γκέοργκ Πίνζελ. Σύζυγός του γίνεται η χήρα Ελισάβετ, το γένος Μαγιέφσκα.
Στη συνέχεια ο τεχνίτης αποκτά δύο γιους – τον Μπέρναρντ και τον Αντώνιο. Στη βάπτιση του πρωτότοκου Μπέρναρντ ανάδοχος γίνεται ο αρχιτέκτονας Μπέρναρντ Μερετίν. Δύο λαμπρές μορφές της μπαρόκ Γαλικίας – ο οικοδόμος και ο γλύπτης – συνδέονται για λίγο με πνευματική συγγένεια.
Μετά τον θάνατο του Πίνζελ η χήρα του τεχνίτη παντρεύεται ξανά. Στη βιογραφία του ιδιοφυούς δεν έμεινε ούτε ημερομηνία θανάτου, ούτε αιτία τελευτής, ούτε τόπος ταφής.
Τρεις σύντομες καταχωρίσεις στα μητρώα – και τίποτε άλλο δεν είναι γνωστό για τον άνθρωπο. Ο τεχνίτης δεν άφησε αυτοπροσωπογραφίες, δεν υπέγραψε κανένα έργο του, δεν διέσωσε προσωπικές επιστολές. Η προσωπικότητα του μεγάλου γλύπτη σαν να διαλύθηκε ανάμεσα στις γραμμές της ενοριακής καταγραφής.
Φήμες για τον εκλιπόντα
Όταν τα έγγραφα σιωπούν, στο προσκήνιο έρχονται οι παραδόσεις και οι θρύλοι. Γύρω από τη μορφή του γλύπτη αναπτύχθηκε μια ολόκληρη μυθολογία. Έλεγαν ότι ο τεχνίτης ήταν παράφρων, που έσπαζε τα έργα του σε κρίσεις θυμού. Ισχυρίζονταν ότι αυτοκτόνησε και θάφτηκε χωρίς νεκρώσιμη ακολουθία έξω από τον φράχτη του νεκροταφείου. Ορισμένοι συγγραφείς έγραφαν ότι ήταν μυστικός πράκτορας του στάροστα του Κάνιου Νικολάου Ποτόκι.
Ο λίθινος ερημίτης στον νάρθηκα όμως δεν χρειάζεται επινοημένες λεπτομέρειες για τη ζωή του δημιουργού του. Του αρκεί ο ρεαλισμός που ο τεχνίτης ενέγραψε στον ασβεστολιθικό όγκο.
Τα λίθινα αγάλματα των αγίων στην πρόσοψη του καθεδρικού του Αγίου Γεωργίου (Αγίου Γιουρ) στο Λβιβ, που σκάλισε ο Πίνζελ το 1759–1761, παρέμειναν το μοναδικό έργο του που διατηρήθηκε στην αρχική του μορφή. Εκεί, στη μνημειώδη πρόσοψη, ο μεγαλομάρτυρας Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος καταπατά τον δράκο, ενώ πάνω στη γη αλλάζουν οι εποχές και τα πολιτικά καθεστώτα.
Η διάσωση του ξύλινου βωμού
Ο μεγάλος τεχνίτης δούλευε όχι μόνο την πέτρα, αλλά και το ξύλο της φλαμουριάς. Το ξύλο απαιτούσε διαφορετική προσέγγιση στην εργασία. Όμως τα ξύλινα αγάλματα αποδείχθηκαν πιο ευάλωτα από τους λίθινους όγκους.
Στο Χοροντένκα (Городенка), για τον καθολικό ναό, ο τεχνίτης δημιούργησε ένα μεγάλο σύνολο βωμού από δεκαοκτώ γλυπτά. Στα σοβιετικά χρόνια ο ναός παραδόθηκε σε επαγγελματική τεχνική σχολή. Σώθηκαν μόνο πέντε μορφές. Οι υπόλοιπες δεκατρείς, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των ενοριτών, απλώς κόπηκαν για καυσόξυλα. Ο μουσειακός ερευνητής Μπορίς Βοζνίτσκι (Борис Возницкий), ο οποίος ήρθε για να διασώσει την κληρονομιά της γλυπτικής, έβγαζε το πριόνι από το σώμα μιας ξύλινης μορφής και τα πληγωμένα θραύσματα των αγαλμάτων από τα υπόγεια, και τα συγκέντρωνε από εγκαταλελειμμένες κρύπτες. Αυτόπτες μάρτυρες θυμούνταν αργότερα: «Τότε όλα αυτά δεν χρειάζονταν σε κανέναν».
Στη Γκαλερί Τέχνης του Λβιβ (Львов) φυλάσσεται η «Θρηνούσα Θεοτόκος», που δημιούργησε ο τεχνίτης γύρω στο 1758. Η ψηλή μορφή από ζωγραφισμένο και επίχρυσο ξύλο εκπλήσσει με τον δραματισμό της. Η Παναγία Παρθένος έχει σκύψει το κεφάλι, τα χέρια της είναι πιεσμένα στο στήθος, και οι δυναμικές πτυχές του μανδύα σχηματίζουν έναν ανάγλυφο ρυθμό. Κάθε γραμμή του ενδύματος εκφράζει μια ανείπωτη θλίψη.
Το γλυπτό που δεν έφτασε στην έκθεση
Το φθινόπωρο του 2012, στο Λούβρο του Παρισιού ετοιμαζόταν μια μεγάλη έκθεση έργων του τεχνίτη. Στο βασιλικό παρεκκλήσι μεταφέρονταν ξύλινα γλυπτά από το Λβιβ, το Τερνόπολ (Тернополь) και το Ιβάνο-Φρανκίβσκ (Ивано-Франковск). Οι ειδικοί επί σχεδόν δύο χρόνια πραγματοποιούσαν την αποκατάσταση των ξύλινων βάσεων, απομακρύνοντας το επιβλαβές σκαθάρι ξυλοφάγο σε ειδικούς θαλάμους.
Όμως ο άγιος Ονούφριος από το Ρουκομίς (Рукомыш) δεν ταξίδεψε στο Παρίσι. Η αγροτική κοινότητα αρνήθηκε να παραδώσει το ιερό της για την έκθεση.
Οι άνθρωποι δεν θέλησαν να αποχωριστούν τη μορφή που προστάτεψε τον ναό τους κατά την κατάρρευση.
Η τέχνη του γλύπτη δημιουργήθηκε όχι για αίθουσες εκθέσεων και βιτρίνες, αλλά για την προσευχητική παρουσία των πιστών. Ο λίθινος ερημίτης έμεινε στον νάρθηκα του χωριάτικου ναού, και οι πτυχές του λίθινου μανδύα του διατηρούν τη μνήμη του ιδιοφυούς γλύπτη.
