Γιατί η ιεραρχία της ΟΕΕ δεν έχει ιερωσύνη: τι λένε οι Τοπικές Εκκλησίες
Ο Προκαθήμενος της ΟΕΕ αρνείται να επιλύσει το πρόβλημα του κύρους των χειροτονιών του. Για αυτό όμως μιλούν σχεδόν όλες οι Τοπικές Εκκλησίες – ακόμη και εκείνες που αναγνώρισαν την ΟΕΕ.
Ο Προκαθήμενος της ΟΕΟΥ Σεργκέι Ντουμένκο θίγει και πάλι το θέμα της νομιμότητας των χειροτονιών της δομής του. Απαντώντας σε πρόσφατη συνέντευξη στην ερώτηση για τον διάλογο με την ΟΟΕΟ και το πρόβλημα του κύρους των χειροτονιών της ΟΕΟΥ, δήλωσε: «Αυτό δεν θα το δεχθούμε ποτέ, διότι αγωνιστήκαμε και θα αγωνιζόμαστε μέχρι τέλους».
Στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία επισήμαναν πράγματι ότι, για έναν ισότιμο διάλογο, η ΟΕΟΥ, εκτός από την παύση των καταλήψεων και την συνειδητοποίηση των ελλείψεων του κανονικού της καθεστώτος, οφείλει να επιλύσει το πρόβλημα της έλλειψης ιερωσύνης στους εκπροσώπους της.
Η Σύνοδος στη Θεοφάνεια στις αποφάσεις της όρισε: «Να επιλυθεί το ζήτημα της κανονικότητας της ιεραρχίας της ΟΕΟΥ, διότι για την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως και για την πλειονότητα των Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών, είναι απολύτως προφανές ότι για την αναγνώριση της κανονικότητας της ιεραρχίας της ΟΕΟΥ απαιτείται η αποκατάσταση της αποστολικής διαδοχής των επισκόπων της».
Ο Ντουμένκο προσπαθεί να παρουσιάσει αυτά τα λόγια ως τελεσίγραφο και στοιχείο «πολέμου» – εξ ου και η υπόσχεση να «αγωνιστεί μέχρι τέλους». Ωστόσο, η Σύνοδος της ΟΟΕΟ δεν υπερέβαλε σε τίποτα: για την πλειονότητα των Τοπικών Εκκλησιών η έλλειψη ιερωσύνης στην ΟΕΟΥ είναι πράγματι «απολύτως προφανής». Έχουν περάσει έκτοτε 4,5 χρόνια, αλλά τίποτα δεν έχει αλλάξει.
Διότι στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, στο διάστημα που μεσολάβησε, δεν κατάφεραν να εξηγήσουν με σαφήνεια από πού προήλθαν οι κανονικές χειροτονίες στην ΟΕΟΥ.
Το ζήτημα είναι ότι ο Φιλάρετος Ντενισένκο, ο οποίος τις τέλεσε, από το 1992 είχε καθαιρεθεί, ενώ από το 1997 είχε αναθεματιστεί. Ο ίδιος ο Φιλάρετος το 2019 μιλούσε γι' αυτό ως εξής: «Αν ο Οικουμενικός Πατριάρχης άρωσε το ανάθεμα από εμένα το 2018, μέχρι το 2018 ήμουν υπό ανάθεμα ή όχι; Αν ήμουν υπό ανάθεμα, τότε αυτό σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι επίσκοποι (της ΟΕΟΥ, – σημ. σύνταξης) είναι άκυροι. Και ο Επιφάνιος όχι μόνο δεν είναι μητροπολίτης – δεν είναι ούτε καν ιερέας. Αν ο Οικουμενικός Πατριάρχης άρωσε το ανάθεμα από εμένα το 2018, τότε ολόκληρο το επισκοπικό σώμα είναι άκυρο!»
Και εδώ τίθεται το ερώτημα: υπήρξε, λοιπόν, ανάθεμα ή όχι;
Υπάρχουν δύο επιστολές του Πατριάρχη Βαρθολομαίου προς τον Πατριάρχη της Ρωσικής Εκκλησίας Αλέξιο σχετικά με το πρόσωπο του Φιλαρέτου.
Στην επιστολή της 26ης Αυγούστου 1992 ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος γράφει: «Ως απάντηση στο σχετικό τηλεγράφημα και επιστολή της Υμετέρας λίαν αγαπητής μας και σεβαστής Μακαριότητος, αναφορικά με το προκύψαν στη αδελφή Υμίν Αγιωτάτη Ρωσική Εκκλησία πρόβλημα, το οποίο ώθησε την Ιερά της Σύνοδο να προβεί, για λόγους γνωστούς σε αυτήν, στην καθαίρεση του Μητροπολίτου Κιέβου κυρ Φιλαρέτου, μέχρι προσφάτως ενός εκ των πρωτευόντων μελών της Συνόδου αυτής, επιθυμούμε αδελφικώς να γνωστοποιήσουμε στην Υμετέρα Αγάπη ότι η Αγία μας Χριστού Μεγάλη Εκκλησία, αναγνωρίζουσα πλήρως την αποκλειστική αρμοδιότητα της υπό Υμάς Αγιωτάτης Ρωσικής Εκκλησίας στο εν λόγω ζήτημα, δέχεται τις συνοδικώς ληφθείσες αποφάσεις σχετικά με το αναφερθέν πρόσωπο».
Σε επιστολή της 7ης Απριλίου 1997 ο Πατριάρχης γράφει: «Παραλαβόντες την επιστολή της Υμετέρας λίαν αγαπητής ημίν και σεβαστής Μακαριότητος, της 6ης Μαρτίου ε.έ., με αρ. πρωτ. 749, ανέγνωμεν αυτήν με την δέουσαν προσοχήν εν τη συνεδρία της περιβαλλούσης ημάς Αγίας και Ιεράς Συνόδου. Εν αυτή γνωστοποιείτε εις την Αγιωτάτην ημών Εκκλησίαν την κανονικήν απόφασιν της υφ' Υμάς Ιεράς Συνόδου περί επιβολής της ποινής του αναθέματος κατά του Φιλαρέτου (Μιχαήλ Ντενισένκο) και του Γκλεμπ Γιακούνιν, ως και περί καθαιρέσεως και υποβιβασμού εις το τάγμα των λαϊκών των Βαλεντίν Ρουσάντσοφ, Αδριανού Στάρινα και Ιωάσαφ Σιμπάγιεφ. Λαβόντες υπ' όψιν την ανωτέρω απόφασιν, ανεκοινώσαμεν ταύτην εις την Ιεραρχίαν του Οικουμενικού ημών Θρόνου και παρεκαλέσαμεν αυτήν όπως εφεξής μη έχη ουδεμίαν εκκλησιαστικήν κοινωνίαν μετά των αναφερθέντων προσώπων».
Όπως βλέπουμε, το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αναγνώριζε πλήρως και την καθαίρεση του Φιλαρέτου και το επιβληθέν επ' αυτού ανάθεμα. Μπορεί κανείς να διαφωνεί για το αν η Κωνσταντινούπολη άρθηκε νόμιμα ή παράνομα το ανάθεμα από τον Φιλάρετο. Το ότι όμως από το 1997 έως το 2018 ήταν αφορισμένος από την Εκκλησία δεν επιδέχεται αμφισβήτησης.
Και εδώ είναι η κατάλληλη στιγμή να θυμηθούμε τα λόγια του ίδιου του Φιλαρέτου: «Εάν ήμουν υπό ανάθεμα, τότε αυτό σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι επίσκοποι (της ΟΕΟ, – σημ. σύντ.) είναι άκυροι. Και ο Επιφάνιος <…> δεν είναι καν ιερέας».
Και, όσο παράδοξο κι αν φαίνεται, με τη λογική του Φιλαρέτου συμφωνεί μια σειρά Τοπικών Εκκλησιών.
Η Εκκλησία της Αλβανίας
Ο εκλιπών πλέον Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Αλβανίας Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος έγραφε στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο: «Καθ' όλο το διάστημα που ο κ. Φιλάρετος ήταν καθαιρεμένος και αναθεματισμένος, τελούσε ακανόνιστες ακολουθίες, οι οποίες δεν αποτελούσαν έγκυρα Μυστήρια. Παναγίως αναγνωρίζεται ως βασική εκκλησιολογική αρχή ότι οι χειροτονίες αιρετικών και σχισματικών, και ιδίως καθαιρεμένων και αφορισμένων, ως «μυστήρια» τελούμενα εκτός Εκκλησίας, είναι άκυρες. Η βασική αυτή αρχή συνδέεται άρρηκτα με την Ορθόδοξη διδασκαλία περί του Αγίου Πνεύματος και αποτελεί το ακλόνητο θεμέλιο της αποστολικής διαδοχής των ορθοδόξων επισκόπων. Είμαστε πεπεισμένοι ότι η αρχή αυτή δεν επιτρέπεται να παραβλέπεται».
Για τις «χειροτονίες σε διάκονο, πρεσβύτερο και, τέλος, επίσκοπο» του Σεργίου Ντουμένκο ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος γράφει: «Διερωτώμεθα: μέχρι ποίου βαθμού οι τελεσθείσες από τον κ. Φιλάρετο χειροτονίες, ενώ ήταν καθαιρεμένος και αναθεματισμένος, απέκτησαν αναδρομικώς, χωρίς κανονική χειροτονία, εγκυρότητα εν Αγίω Πνεύματι και την αληθή σφραγίδα της αποστολικής διαδοχής; <…> Δυσκολευόμεθα να κατανοήσωμεν πώς το άκυρο και κενό «κατ' οικονομίαν» καθίσταται πνευματοφόρο, πώς πράξεις οι οποίες συνιστούσαν φανερή βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος <…> αναγνωρίζονται αναδρομικώς «κατ' οικονομίαν»».
Η Εκκλησία της Πολωνίας
Τόσο το επισκοπάτο όσο και ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Πολωνίας Μητροπολίτης Σάββας, από τη στιγμή της δημιουργίας της ΟΕΟ, λένε σταθερά ότι σε αυτή τη δομή δεν υπάρχουν κανονικές χειροτονίες.
«Ο Φιλάρετος στερήθηκε της χειροτονίας και δεν έχει το δικαίωμα να τη χορηγεί σε άλλους. Εννοούμε το ακανόνιστο της χειροτονίας του Επιφανίου, επικεφαλής αυτής της νέας ουκρανικής εκκλησίας, – δήλωσε ο Προκαθήμενος της Πολωνίας το 2022. – Ο Επιφάνιος „χειροτονήθηκε“ από τον πρώην μητροπολίτη Φιλάρετο, ο οποίος είχε στερηθεί της αρχιερατικής χειροτονίας, δηλαδή τυπικά ήταν λαϊκός».
Ο Μητροπολίτης Σάββας τόνισε ότι η Εκκλησία της Πολωνίας δεν αναγνωρίζει τις φιλαρετικές «χειροτονίες». Υπενθύμισε ότι την ίδια θέση είχε υποστηρίξει μέχρι πρόσφατα και ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος.
«Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίος επί 22 έτη αναγνώριζε την απόφαση του Πατριαρχείου Μόσχας να στερήσει τον Φιλάρετο της χειροτονίας και να τον καθαιρέσει στη βαθμίδα του λαϊκού, ως σχισματικό της Εκκλησίας. Αλλά παρενέβησαν διάφορες δυνάμεις: κάποιοι επεδίωκαν να πείσουν τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο να χορηγήσει αυτοκεφαλία στην Ουκρανική Εκκλησία υπό την ηγεσία του Επιφανίου», - δήλωσε ο Μητροπολίτης Σάββας.
Ο Προκαθήμενος της Πολωνίας επισημαίνει ότι «όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, συμπεριλαμβανομένης και της δικής μας, αναγνωρίζουν ότι ο Φιλάρετος στερήθηκε της χειροτονίας και δεν έχει το δικαίωμα να τη χορηγεί σε άλλους».
Κατά τη γνώμη του Μητροπολίτη της Πολωνίας, η διέξοδος για τον Ντουμένκο είναι μία – η κανονική χειροτονία. Μόνο τότε θα μπορεί να γίνει λόγος για νόμιμο καθεστώς της ιεραρχίας της ΟΕΟ: «Τότε αυτό μπορεί να αποτελέσει μέρος του ουκρανικού κλήρου».
Η Εκκλησία της Βουλγαρίας
Ο Πατριάρχης Βουλγαρίας Δανιήλ, ενώ ήταν ακόμη Μητροπολίτης Βιδινίου, δημοσίευσε το 2019 Έκκληση προς τους Προκαθημένους των Τοπικών Εκκλησιών σχετικά με το πρόβλημα της ΟΕΟ. Σε αυτήν, μεταξύ άλλων, αναφέρεται: «Κατά τη διάρκεια της συνεχιζόμενης έκφρασης απόψεων από διάφορους ορθόδοξους ιεράρχες και θεολόγους, συμπεριλαμβανομένης της ανταλλαγής επιστολών ορισμένων προκαθημένων με τον πατριάρχη Βαρθολομαίο, διατυπώθηκαν πολύ σοβαρές ανησυχίες. Μία από τις συγκεκριμένες αυτές ανησυχίες είναι το σοβαρό και αμφισβητούμενο ζήτημα του ακανόνιστου καθεστώτος της „ιεραρχίας“ της εκκλησιαστικής δομής, για την οποία εκδόθηκε ο Τόμος».
Έχοντας πλέον γίνει Πατριάρχης, ο Δανιήλ εξακολουθεί να κάνει λόγο για «σημαντικά κανονικά εμπόδια» στην αναγνώριση της ΟΕΟ.
Η Εκκλησία της Κύπρου
Στη δήλωση της Συνόδου της Εκκλησίας της Κύπρου, που έγινε τον Φεβρουάριο του 2019 με αφορμή τη δημιουργία της ΟΕΟ, αναφέρεται: «Η δισχιλιετής εμπειρία της Εκκλησίας της Κύπρου, και ολόκληρης της Ορθόδοξης Εκκλησίας, μας δίνει λόγους να αμφιβάλλουμε για τη δυνατότητα νομιμοποίησης „εκ των υστέρων“ των χειροτονιών που τελέστηκαν από επισκόπους που είχαν τεθεί υπό απαγόρευση, αφοριστεί και αναθεματιστεί. Την απαγόρευση, τον αφορισμό και το ανάθεμα των συγκεκριμένων προσώπων, που έγιναν οι εμπνευστές της ουκρανικής κρίσης, αναγνώρισαν όλοι οι ορθόδοξοι. Το δικαίωμα της έφεσης, όταν ασκείται, πρέπει να έχει ορισμένους περιορισμούς ως προς τις προθεσμίες υποβολής της [βάσει αυτών των δικαιωμάτων] και εξέτασής της».
Η Εκκλησία της Ρουμανίας
Τον Φεβρουάριο του 2019 δήλωση για την ΟΕΟ έκανε και το Πατριαρχείο Ρουμανίας. Η Σύνοδος αυτής της Εκκλησίας δήλωσε ότι θα ζητήσει από το Οικουμενικό Πατριαρχείο να διευκρινίσει το πρόβλημα των ακανόνιστων ιεραρχών και ιερέων που ανήκαν στο «Πατριαρχείο του Κιέβου». Έκτοτε έχουν περάσει σχεδόν 8 χρόνια, αλλά η Εκκλησία της Ρουμανίας δεν έχει αναγνωρίσει την ΟΕΟ. Επομένως, μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα ότι οι εξηγήσεις του Φαναρίου δεν ικανοποίησαν το Βουκουρέστι.
Στη δήλωση του Πατριαρχείου Ρουμανίας τον Ιούλιο του 2025 αναφέρεται ότι, σε ό,τι αφορά την ΟΕΥ, παραμένει επίκαιρη η θέση που διατυπώθηκε από την Αγία Σύνοδο της Ρουμανικής Εκκλησίας στις 21 Φεβρουαρίου 2019, όπου, μεταξύ άλλων, ελέχθη: «Επί σχεδόν 30 έτη δεν επιλύθηκε το πρόβλημα του σχίσματος στην Ουκρανία και δεν υπήρξε προσφυγή σε πανορθόδοξη μεσολάβηση, όπως έγινε στην περίπτωση του σχίσματος στη Βουλγαρία».
Εκκλησία της Ελλάδος
Όπως και η Εκκλησία της Κύπρου, έτσι και η Εκκλησία της Ελλάδος αναγνώρισε την ΟΕΥ υπό πίεση. Ωστόσο, και στη μία και στην άλλη υπάρχουν αρχιερείς οι οποίοι, σχεδόν 8 χρόνια μετά τη δημιουργία αυτής της δομής, κάνουν λόγο για απουσία κανονικών χειροτονιών σε αυτήν.
Τον Σεπτέμβριο του 2026 ο Μητροπολίτης Κυθήρων και Αντικυθήρων Σεραφείμ δήλωσε ότι δεν αναγνωρίζει τον Επιφάνιο Ντουμένκο ως κανονικό αρχιερέα και προκαθήμενο της ΟΕΥ, λόγω της κανονικής ακυρότητας της χειροτονίας του.
Ο Έλληνας μητροπολίτης επεσήμανε ένα θεμελιώδες κανονικό πρόβλημα: ο Επιφάνιος Ντουμένκο έλαβε «χειροτονία» από τον Φιλάρετο Ντενισένκο τη στιγμή που εκείνος βρισκόταν υπό καθαίρεση από το ιερό αξίωμα. Επέκρινε επίσης την αναγνώριση της ΟΕΥ από την Εκκλησία της Ελλάδος το 2019. Κατά τα λεγόμενά του, στη συνεδρίαση της Συνόδου διατυπώθηκαν διαφορετικές απόψεις σχετικά με την ΟΕΥ, ωστόσο καμία ψηφοφορία – ούτε μυστική ούτε δι’ ανατάσεως της χειρός – δεν διεξήχθη. Ο αρχιερέας τόνισε ότι η λήψη απόφασης για την αναγνώριση της ΟΕΥ απαιτούσε επίσημη ψηφοφορία και απέρριψε τους ισχυρισμούς περί έγκρισης της ουκρανικής αυτοκεφαλίας με «κραυγές» απόψεων.
Ένας άλλος Έλληνας μητροπολίτης, ο Πειραιώς Σεραφείμ, επεσήμανε ότι «η „Ενωτική Σύνοδος“ είναι άκυρη, επειδή σε αυτήν συμμετείχαν πρόσωπα χωρίς ιερό βαθμό, και ως εκ τούτου είναι άκυρη και η παραχώρηση του καθεστώτος της αυτοκεφαλίας σε αυτήν την κανονικώς ανύπαρκτη „εκκλησιαστική“ δομή».
Εκκλησία της Σερβίας
Στις 28 Φεβρουαρίου 2019 η Σύνοδος της Εκκλησίας της Σερβίας δημοσίευσε εκτενή δήλωση για την ΟΕΥ, στην οποία υπάρχει σημείο που αφορά και τις «χειροτονίες» αυτής της δομής:
«Η Εκκλησία της Σερβίας δεν αναγνωρίζει τον σχισματικό επισκοπάτο ως ορθόδοξο επισκοπάτο, ούτε τον σχισματικό κλήρο ως ορθόδοξο κλήρο, διότι οι ανήκοντες στο τμήμα του Ντενισένκο έλαβαν την „ύπαρξή“ τους από αρχιερέα καθαιρεθέντα, αφορισθέντα από την Εκκλησία και τελούντα υπό ανάθεμα (γεγονός που και ο ίδιος ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είχε επίσημα αναγνωρίσει στον καιρό του), ενώ οι ανήκοντες στην ομάδα του Μαλέτιτς στερούνται αποστολικής διαδοχής και ιερωσύνης εν γένει.
Με κανένα έγγραφο, με καμία, όπως λέγεται, μονοκονδυλιά, δεν είναι δυνατόν να μετατραπεί το γενόμενο σε μη γενόμενο και το μη ον σε ον. Κατά συνέπεια,
η Εκκλησία της Σερβίας δεν αναγνωρίζει ότι ο κύριος ή πολίτης Ντουμένκο (Επιφάνιος) είναι έστω και αρχιερέας, d πολύ περισσότερο προκαθήμενος αυτοκέφαλης Εκκλησίας
(αυτό το τελευταίο αξίωμα δεν του το αναγνωρίζει ούτε ο „πνευματικός πατέρας“ του, ο κύριος ή πολίτης Ντενισένκο, ο „πραγματικός προκαθήμενος“, και μάλιστα εeast ζωής „πατριάρχης“)».
Έκτοτε στην Εκκλησία της Σερβίας άλλαξε ο Πατριάρχης, ωστόσο η θέση σχετικά με την ύπαρξη (ακριβέστερα, την έλλειψη) ιερού βαθμού στα μέλη της ΟΕΥ δεν άλλαξε. Τόσο ο Προκαθήμενος όσο και οι ιεράρχες αυτής της Εκκλησίας έκαναν πολλές δηλώσεις, οι οποίες μόνο επιβεβαιώνουν τις διατυπώσεις της Συνόδου του Φεβρουαρίου 2019.
Η Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας – Αρχιεπισκοπή Αχρίδος
Τον Μάρτιο του 2023 η Σύνοδος των Επισκόπων της Εκκλησίας της Βόρειας Μακεδονίας αποφάσισε να μη συλλειτουργεί με την «ιεραρχία» της ΟΕΟ μέχρι την οριστική διευθέτηση του προβλήματος του καθεστώτος της σε επίπεδο ολόκληρης της παγκόσμιας Ορθοδοξίας.
Συνοδικά η Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας – Αρχιεπισκοπή Αχρίδος δεν έχει εκφραστεί σχετικά με το πρόβλημα των χειροτονιών της ΟΕΟ, υπάρχουν όμως δηλώσεις μεμονωμένων αρχιερέων.
Συγκεκριμένα, ο Μητροπολίτης Κρούσοβου και Δεμίρ Ισάρ Ιωάννης δήλωσε για την ΟΕΟ: «Για να γίνει κάποιος διάκονος, πρέπει εγώ να τελέσω τη χειροτονία, δηλαδή ο διάκονος πρέπει να λάβει την αποστολική διαδοχή από εκείνον που ήδη την έχει. Αυτή η ομάδα στην ουκρανική εκκλησία δεν έλαβε την αποστολική διαδοχή».
Οι Σύνοδοι των Εκκλησιών των Ιεροσολύμων, της Γεωργίας, της Αντιοχείας και της Τσεχοσλοβακίας δεν έχουν εκφραστεί δημοσίως για το πρόβλημα της απουσίας χειροτονιών στην ΟΕΟ. Ωστόσο, και μόνο το γεγονός ότι εδώ και σχεδόν 8 χρόνια δεν αναγνωρίζουν αυτό το σχήμα μιλά από μόνο του.
Συμπεράσματα
Από τη δημιουργία της ΟΕΟ έχει περάσει αρκετός χρόνος. Στη διάρκεια αυτών των ετών η ΟΕΟ ενισχύθηκε σημαντικά εντός της Ουκρανίας. Έχοντας εξασφαλίσει την υποστήριξη των αρχών, οι εκπρόσωποι αυτού του σχήματος κατέλαβαν με τη βία σχεδόν 2000 ναούς της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Καμία όμως «επιτυχία» δεν μπορεί να άρει τα ελαττώματα που ενσωματώθηκαν κατά την ίδια τη δημιουργία της ΟΕΟ. Το κυριότερο από αυτά είναι η απουσία κανονικών χειροτονιών. Και αυτό δεν είναι απλώς μια προσπάθεια της ΟΥΟΕ να πλήξει τους «Ντουμενκοϊκούς»: με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, για το πρόβλημα αυτό μιλούν σχεδόν όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες, ακόμη και εκείνες που αναγνώρισαν την ΟΕΟ.
Και αυτό σημαίνει ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα στοιχείο των «εκκλησιαστικών πολέμων». Το πρόβλημα βρίσκεται πολύ βαθύτερα: είναι ή όχι οι θρησκευτικές εκδηλώσεις της ΟΕΟ εκκλησιαστικά μυστήρια. Προς το παρόν ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, παρά τις οποιεσδήποτε αντιρρήσεις, επιχειρεί με σιδηρά πυγμή να αναγκάσει τον Ορθόδοξο κόσμο να αναγνωρίσει την ΟΕΟ και να εισέλθει σε κοινωνία μαζί της. Ο Πατριάρχης όμως είναι ήδη 86 ετών. Είναι απολύτως πιθανό ο επόμενος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως να έχει εντελώς διαφορετική οπτική για το «ουκρανικό πρόβλημα».
Η οριστική λύση του προβλήματος αυτού πρέπει να δοθεί σε πανορθόδοξο επίπεδο. Και αργά ή γρήγορα αυτό οπωσδήποτε θα συμβεί.
