Οι μοναχοί αποκατέστησαν, το κράτος αφαιρεί: παραλογισμός γύρω από την Λαύρα του Πότσαεφ
Το κράτος απαιτεί να αφαιρεθούν από τη μονή τα κτίρια – δήθεν για τη διάσωση των μνημείων. Σε τι μπορεί να μετατραπεί ένα ιερό προσκύνημα υπό τη διοίκηση του κράτους; Αυτό το έχουμε ήδη περάσει.
Στις 2 Νοεμβρίου 2026 η Περιφερειακή Εισαγγελία του Τερνόπολ υπέβαλε αγωγή για πρόωρη καταγγελία της σύμβασης, βάσει της οποίας η Ιερά Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Πότσαεφ (Λαύρα του Πότσαεφ) χρησιμοποιεί κρατικά κτίρια. Η συμφωνία είχε συναφθεί το 2003 για διάστημα 50 ετών. Τώρα οι εισαγγελείς ισχυρίζονται ότι η μονή παραβίασε τους όρους της: γκρέμιζε εσωτερικούς τοίχους στα κελιά και στο αρχιερατικό οίκημα, άνοιγε νέες διόδους, εκτελούσε εργασίες στις προσόψεις και πραγματοποιούσε τοιχογραφίες χωρίς τις απαραίτητες εγκρίσεις. Όλα αυτά, κατά την εισαγγελία, απειλούν τη διατήρηση και την ιστορική αυθεντικότητα του μνημείου.
Θα μπορέσει άραγε το κράτος να διαφυλάξει τη Λαύρα καλύτερα από τους μοναχούς; Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, ας στραφούμε στα έγγραφα, στις δηλώσεις και στις φωτογραφίες.
Μουσείο αθεΐας, νοσοκομείο και χοιροστάσια
Σε αντίθεση με τη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, στο Πότσαεφ η μοναστική ζωή δεν διακόπηκε εντελώς κατά τη σοβιετική περίοδο. Η αδελφότητα κατάφερε να διασώσει τη μονή, αν και το κράτος σταδιακά της αφαιρούσε το νοικοκυριό, τα κτίρια και τη γη, ενώ οι ίδιοι οι μοναχοί εκδιώκονταν και διώκονταν.
Για το τι ακριβώς αφαιρέθηκε, σε συνέντευξη στην ΕΟΔ (СПЖ) μίλησε ο Μακαριώτατος Ονούφριος, ο οποίος το 1988–1990 ήταν ηγούμενος της Λαύρας του Πότσαεφ. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, στο έδαφος της Λαύρας λειτουργούσαν περίπου 30 κρατικά ιδρύματα και επιχειρήσεις. Στο πρώην ξενοδοχείο των προσκυνητών στεγαζόταν μουσείο αθεΐας, στο παλαιό κτίριο της αδελφότητας – ψυχιατρικό νοσοκομείο. Πολλά κτίρια βρίσκονταν σε επικίνδυνη κατάσταση. Η αναγέννηση ξεκίνησε το 1988, όταν οι αρχές επέτρεψαν στην Εκκλησία να πραγματοποιήσει επισκευές και αποκατάσταση.
Στις 2 Μαΐου 2023 ο σημερινός ηγούμενος της Λαύρας, μητροπολίτης Βλαδίμηρος (Μόροζ), απευθύνθηκε στον πρόεδρο του Περιφερειακού Συμβουλίου του Τερνόπολ Μιχαήλ Γκολόβκο. Σε βιντεομήνυμά του απαρίθμησε τι στεγαζόταν στους χώρους της Λαύρας: νευρολογικό νοσοκομείο, πολυϊατρείο αρ. 2, πλυντήριο, αστυνομία, υγειονομικές και οικονομικές υπηρεσίες, νεκροτομείο, χοιροστάσια, σιταποθήκες. Στο κτίριο της σημερινής Σχολής (Σεμιναρίου) βρισκόταν το μουσείο αθεΐας. Στον ναό του νοσοκομείου, του μεγαλομάρτυρος Παντελεήμονος, είχαν δημιουργήσει σημείο λήψης εξετάσεων, ενώ τα δείγματα φυλάσσονταν στο ιερό. Το κτίριο όπου βρίσκονται σήμερα το τυπογραφείο και το εργαστήριο αγιογραφίας επεστράφη στην αδελφότητα σε επικίνδυνη κατάσταση μετά το κλείσιμο του νευρολογικού νοσοκομείου το 1998. Αποκατάσταση χρειάστηκε και το αρχιερατικό οίκημα, στο οποίο στεγάζονταν το πλυντήριο και το πολυϊατρείο. Στο έδαφος της Λαύρας κατοικούσαν 63 οικογένειες – με τις προσπάθειες της μονής όλες απέκτησαν νέα στέγη.
Ακόμη νωρίτερα, σε συνέντευξη του 2012, ο Δεσπότης Βλαδίμηρος (τότε ακόμη επίσκοπος) διηγήθηκε: για να ανακτήσει τους χώρους της Λαύρας, η μονή αναγκαζόταν να αγοράζει με δικά της έξοδα άλλα κτίρια. Εκεί μεταφέρθηκαν το νευρολογικό νοσοκομείο, το πλυντήριο και η αποθήκη φαρμάκων.
Η κατάσταση των χώρων που παρέλαβε η μονή τη δεκαετία του 1990 προκαλεί σοκ.
Φωτογραφίες αντί για δηλώσεις
Στην έκκληση του ηγουμένου επισυνάπτεται φωτογραφικό άλμπουμ «πριν και μετά». Παραθέτουμε μερικά ζεύγη φωτογραφιών: τα κτίρια πριν από την αποκατάσταση και μετά από αυτήν. Αυτές ακριβώς τις εργασίες θεωρεί τώρα η εισαγγελία απειλή για τη διατήρηση και την ιστορική αυθεντικότητα των μνημείων.
Ακόμη πιο εύγλωττα φαίνεται η μεταμόρφωση της μονής στις γενικές φωτογραφίες της Λαύρας των ετών 1999 και 2019.
Η γενική άποψη της Λαύρας του Πότσαεφ δίνει ακόμη πιο παραστατική εικόνα του πώς μεταμορφώθηκε η μονή με τις προσπάθειες της αδελφότητας. Στις δύο φωτογραφίες απεικονίζεται η Λαύρα το 1999 και το 2019.
Τι σκόπευαν να «σώσουν» το 2023;
Πριν από τρία χρόνια ορισμένοι Ουκρανοί πολιτικοί απαιτούσαν ήδη ανοιχτά να απομακρυνθεί η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία από το Πότσαεφ. Τον Ιούνιο του 2023 ο τότε πρόεδρος του περιφερειακού συμβουλίου του Τερνόπιλ Μιχαήλ Χολόβκο δήλωσε: αν η Λαύρα παραδοθεί στην τοπική κοινότητα, θα βρει τρόπο να «διώξει» από αυτήν την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία και να καταγγείλει τη σύμβαση. Ο στόχος διατυπώθηκε απροκάλυπτα, χωρίς διπλωματικές περιστροφές — ούτε λέξη για τη διατήρηση των μνημείων, για «ακατάλληλες» τοιχογραφίες ή για νέα περάσματα. Απλώς πρέπει να διωχθεί η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία.
Σε αυτόν ακριβώς τον Χολόβκο απευθύνθηκε τον Μάιο του 2023 ο ηγούμενος της Λαύρας μητροπολίτης Βλαδίμηρος, καλώντας τον να μην επαναλάβει τα λάθη των προηγούμενων διωκτών της μονής, η μοίρα των οποίων εξελίχθηκε, για να το πούμε ήπια, όχι και τόσο αξιοζήλευτα. Ο Χολόβκο δεν το άκουσε, και τον Ιούνιο του 2025 το Ανώτατο Αντιδιαφθορικό Δικαστήριο τον καταδίκασε σε εννέα έτη φυλάκισης με δήμευση περιουσίας για υπόθεση δωροδοκίας. Δεν θα ισχυριστούμε ότι υπάρχει εδώ άμεση σχέση αιτίου και αιτιατού, αλλά υπάρχει λόγος για προβληματισμό.
Τι θεωρείται ακριβώς παράβαση;
Το 2024 το Υπουργείο Πολιτισμού διεξήγαγε ελέγχους στη Λαύρα, μετά τους οποίους διατυπώθηκαν αιτιάσεις για τις οικοδομικές και αναστηλωτικές εργασίες. Στη Λαύρα απάντησαν ότι οι τρέχουσες επισκευές προβλέπονται από τη σύμβαση και ότι ένα μέρος των επεμβάσεων ήταν αναγκαίο για την αποκατάσταση φθορών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η διαμάχη γύρω από τον προθάλαμο του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως, με τον οποίο η μονή υποτίθεται ότι παραμόρφωσε την ιστορική όψη του μνημείου. Το 2024 η Λαύρα αντέκρουσε αυτή την κατηγορία των αρχών, παρουσιάζοντας φωτογραφίες του 1939, στις οποίες ο ναός έχει ήδη προθαλάμους, και επικαλέστηκε το δελτίο του μνημείου με φωτογραφίες του καλοκαιριού του 2003: σε αυτές φαίνεται ότι ο σημερινός προθάλαμος υπήρχε ήδη πριν από τη σύναψη της σύμβασης της 12ης Δεκεμβρίου του ίδιου έτους. Δηλαδή το δίκιο της μονής τεκμηριώνεται με έγγραφα, αλλά εξακολουθεί να κατηγορείται για παραβίαση της σύμβασης του 2003.
Πώς διατηρεί τα μνημεία το ίδιο το κράτος
Τι συμβαίνει με τις αρχαίες μονές που βρίσκονται υπό κρατική διαχείριση, δείχνει παραστατικά το παράδειγμα της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου. Η επιστροφή της στην Εκκλησία ξεκίνησε το 1988 και, όπως και στο Πότσαεφ, ένα μεγάλο μέρος των κτιρίων βρισκόταν τότε σε επικίνδυνη κατάσταση. Ακολούθησαν χρόνια επισκευών και αναστήλωσης – αυτό φαίνεται σε αρχειακές φωτογραφίες που δημοσίευσε η ίδια η μονή. Ο καθένας μπορεί να δει με τα μάτια του σε πόσο οικτρή κατάσταση βρισκόταν η Λαύρα επί σοβιετικής εξουσίας και πόσο ανθηρή έγινε μέσα στα χρόνια της εκκλησιαστικής διοίκησης. Αναστηλώθηκαν, όμως, κυρίως τα κτίρια που βρίσκονταν υπό τη δικαιοδοσία της Εκκλησίας. Με τους χώρους που διαχειριζόταν το κρατικό καταφύγιο (επίσημο μουσείο-αποθεματικό) η κατάσταση είναι διαφορετική.
Στις 26 Μαΐου 2025 το Υπουργείο Πολιτισμού δημοσίευσε τα πορίσματα του ελέγχου του Εθνικού Αποθέματος «Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου». Αποδείχθηκε ότι 21 μνημεία βρίσκονται σε μη ικανοποιητική ή εν μέρει μη ικανοποιητική κατάσταση, ένα σε επικίνδυνη, σε τέσσερα η αναστήλωση έχει σταματήσει και για 23 δεν έχουν συναφθεί συμβάσεις προστασίας. Από τα περισσότερα από 17 εκατ. γρίβνες που διατέθηκαν για αναστήλωση το 2024, τα 11 εκατ. έμειναν αναξιοποίητα. Η υπηρεσία ανέφερε επίσης εσφαλμένη αναστήλωση του Ναού της Αγίας Τριάδος πάνω από την πύλη: κατά τις εργασίες υπέστησαν ζημιά οι τοιχογραφίες. Είναι προφανής η αδυναμία του κρατικού αποθέματος να διατηρεί τα κτίρια σε κανονική κατάσταση.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο Κίεβο. Ακολουθούν ακόμη μερικά παραδείγματα για το πόσο «αποτελεσματικά» φροντίζει το κράτος τα ιστορικά μνημεία. Τον Αύγουστο του 2026 σημειώθηκε ήδη η δεύτερη μέσα σε έναν χρόνο κατάρρευση τείχους του Φρουρίου του Χοτίν. Σύμφωνα με ανακοινώσεις της διοίκησης του αποθέματος, μετά την πρώτη κατάρρευση η περαιτέρω φθορά ήταν προβλέψιμη, ωστόσο οι εργασίες αντιμετώπισης του κινδύνου δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Στην περιοχή της Πολτάβας συνεχίζει να καταστρέφεται ο ναός της Γεννήσεως του Χριστού στο Βέργκουνυ – μνημείο εθνικής σημασίας του 1801.
Στην περιοχή του Τερνόπολ δημοσιεύθηκαν στο διαδίκτυο φωτογραφίες του κατεστραμμένου καθολικού ναού (κοστέλ) στο Βελίκι Χοντάτσκοβ.
Παρόμοια ανεπίτρεπτη αμέλεια απέναντι στα μνημεία της ιερής αρχιτεκτονικής μπορεί κανείς να δει και στο Κισιλίν, στο Νόβι Ζαγκόρωφ, στο Τουριλτσε, στο Νεβέρκοβ, στο Γκοντοβίτσε και σε άλλα μέρη. Βεβαίως, δεν βρίσκονται όλα αυτά τα αντικείμενα απευθείας στον ισολογισμό του Υπουργείου Πολιτισμού. Αυτό όμως δεν αναιρεί το ερώτημα για την αποτελεσματικότητα του κρατικού συστήματος προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τονίζουμε: πρόκειται για εγκατάλειψη και όχι για καταστροφές από πολεμικές επιχειρήσεις.
Συμπέρασμα
Τώρα η εισαγγελία ζητά από το δικαστήριο να καταγγείλει τη σύμβαση για τη Λαύρα του Πότσαεφ, η οποία ισχύει από το 2003. Θα λάβει άραγε υπόψη το δικαστήριο τα έγγραφα και τις φωτογραφίες που δείχνουν σε ποια κατάσταση παραδόθηκαν τα κτίρια στη μοναστική κοινότητα και πώς εμφανίζονται σήμερα; Δυστυχώς, δεν μπορεί κανείς να απαντήσει με βεβαιότητα «ναι» σε αυτό το ερώτημα.
Κατ' ουσίαν, πρόκειται για ένα ακόμη παραλογισμό που συμβαίνει στη χώρα μας: η εξουσία παρέδωσε στη μονή ετοιμόρροπα κτίρια, η αδελφότητα τα έφερε σε ακμάζουσα κατάσταση, και τώρα η εξουσία θέλει να τα αφαιρέσει — τάχα επειδή η μονή απειλεί τη διατήρησή τους. Την ίδια ώρα, η ίδια η εξουσία αδυνατεί να διαφυλάξει εκείνα τα αρχιτεκτονικά μνημεία που βρίσκονται ήδη υπό τη δικαιοδοσία της.
Τι περιμένει την Λαύρα του Πότσαεφ, εάν το δικαστήριο ικανοποιήσει την αγωγή της εισαγγελίας; Την απάντηση την υποδεικνύει και πάλι το παράδειγμα της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου. Στον ναό της Τραπέζης, που αφαιρέθηκε από τη μονή, διοργάνωσαν μαγειρικό σόου και παράσταση συνόλου τραγουδιού και χορού, εκεί πραγματοποιούνται τακτικά κοσμικές εκδηλώσεις με τη συμμετοχή εκπροσώπων της εξουσίας, ενώ στην περιοχή της Λαύρας σχεδιάζουν μάλιστα να διαμορφώσουν κάποιο πάνθεον.
Το δεύτερο σενάριο είναι η ερήμωση και η καταστροφή, όπως στην περίπτωση άλλων μνημείων, για τη διατήρηση των οποίων ευθύνεται ήδη το κράτος.
Ποιο από αυτά τα δύο σενάρια ετοιμάζει η εξουσία για τη Λαύρα του Πότσαεφ;
