Διψαλμία, Εξάψαλμος και μυστικές προσευχές: παράδοση σε κίνηση

Όπως οι αρχαίες, έτσι και οι σύγχρονες ακολουθίες του όρθρου αποτελούνται από δύο μέρη: «προ της αυγής» (που περιλαμβάνει κυρίως ψαλμούς και άλλες αναγνώσεις) και «κατά την ανατολή του ηλίου» (με κανόνα ύμνων και δοξολογία), όπως αναφέρθηκε την προηγούμενη φορά. Σήμερα θα στραφούμε στην αρχή του όρθρου, στις δύο ομάδες ψαλμών – το Διψαλμίο και το Εξάψαλμο.

Διψαλμίο: βασιλικό ίχνος

Κάθε φορά που ο όρθρος τελείται ξεχωριστά από τον εσπερινό, αρχίζει με το Διψαλμίο (συνήθης αρχή, 19 και 20 ψαλμός, τροπάρια του Σταυρού και σύντομη εκτενής εκτενής δέηση).

Αρχικά δεν ήταν μέρος του όρθρου. Το Διψαλμίο είναι υπόλειμμα αρχαίας κτητορικής ακολουθίας. Τον 12ο αιώνα ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ιωάννης Β' Κομνηνός, σε ευγνωμοσύνη για μια σειρά στρατιωτικών νικών, έχτισε το μοναστήρι του Παντοκράτορα στην Κωνσταντινούπολη. Ως κτήτορας (ιδρυτής) διέταξε να τελείται για αυτόν και άλλα μέλη της βασιλικής οικογένειας ειδική προσευχή.

Οι μοναχοί εκπλήρωσαν τη διαθήκη, συντάσσοντας ειδική ευχαριστήρια ακολουθία με δύο κανόνες και επωδούς-στίχους από τους ψαλμούς 19 και 20: «Κύριος ακούσαι σου εν ημέρα θλίψεως» (Ψαλμ. 19:2) και «Κύριε, εν τη δυνάμει σου ευφρανθήσεται ο βασιλεύς» (Ψαλμ. 20:2).

Με τον καιρό αυτή η «βασιλική» ακολουθία συγχωνεύθηκε με την αρχή του όρθρου. Και παρόλο που οι βυζαντινοί αυτοκράτορες δεν υπάρχουν πια, η Εκκλησία διατήρησε αυτή την τάξη.

Τώρα αυτοί οι ψαλμοί κατανοούνται πνευματικά: ο Βασιλιάς είναι ο Χριστός, καθώς και κάθε χριστιανός που διεξάγει μάχη με πνευματικούς εχθρούς και ελπίζει στη νίκη με τη δύναμη του Θεού.

Εξάψαλμο: συνομιλία με τον Θεό στην Τελική Κρίση

Το κεντρικό μέρος της «νυχτερινής» ενότητας του όρθρου είναι το Εξάψαλμο. Αυτή είναι η ανάγνωση έξι επιλεγμένων ψαλμών: 3, 37, 62, 87, 102 και 142.

Στη σύγχρονη πρακτική, αυτός είναι ο χρόνος έντονης προσευχής. Στον ναό σβήνουν τα φώτα (μένουν μόνο τα κεριά), κλείνουν οι Βασιλικές Πύλες. Ο κανόνας επιτάσσει πλήρη σιωπή και ευλάβεια. Απαγορεύεται να καθίσει κανείς, να περπατήσει ή ακόμα και να κάνει υποκλίσεις, ώστε ο θόρυβος να μην διαταράξει τη σιωπή.

Συμβολικά, αυτός είναι ο χρόνος της Τελικής Κρίσης. Το σκοτάδι στον ναό θυμίζει τη νύχτα της Γέννησης του Χριστού (όταν οι άγγελοι έψαλαν «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», με το οποίο αρχίζει η ανάγνωση), καθώς και το σκοτάδι του Άδη, στο οποίο κατέβηκε ο Σωτήρας, και τη πνευματική νύχτα, στην οποία βρίσκεται η ψυχή μέχρι τη συνάντηση με τον Θεό.

Το Εξάψαλμο είναι η κραυγή της ψυχής προς τον Θεό από τα βάθη της θλίψης και ταυτόχρονα η ελπίδα στο έλεός Του.

Οι ψαλμοί δεν επιλέχθηκαν τυχαία, αντανακλούν τη δυναμική της πνευματικής ζωής:

• Ψαλμ. 3: Εμπιστοσύνη στον Θεό εν μέσω εχθρών.
• Ψαλμ. 37: Μετάνοια για αμαρτίες και ασθένειες.
• Ψαλμ. 62: Δίψα για τον Θεό («Θεέ, Θεέ μου, προς Σε ορθρίζω...»).
• Ψαλμ. 87: Θλίψη θανάτου και μοναξιά.
• Ψαλμ. 102: Ευχαριστία για τις ευλογίες του Θεού.
• Ψαλμ. 142: Αίτηση για καθοδήγηση («Ειπέ μοι, Κύριε, οδόν, εν η πορεύσομαι...»).

Μυστικές προσευχές: πρόβλημα ακουστότητας

Ενώ ο αναγνώστης εκφωνεί τα λόγια των ψαλμών, ο ιερέας μπροστά από τις Βασιλικές Πύλες (ή στο ιερό) διαβάζει μυστικά 12 πρωινές προσευχές. Στη σύγχρονη πρακτική διαβάζονται διαδοχικά, αλλά ιστορικά ήταν κατανεμημένες σε όλη την ακολουθία του όρθρου, προλογίζοντας τα αντίφωνα και τους ύμνους.

Η συγκέντρωση αυτών των προσευχών σε ένα ενιαίο μπλοκ και η μυστική τους ανάγνωση δημιουργεί λειτουργικό πρόβλημα.

Προκύπτουν δύο παράλληλες ακολουθίες: ο αναγνώστης προσεύχεται εκ μέρους του λαού με ορισμένα λόγια, ενώ ο ιερέας την ίδια στιγμή προσεύχεται για τον λαό με άλλα λόγια, αλλά ο λαός δεν ακούει αυτά τα λόγια.

Το νόημα αυτών των προσευχών είναι βαθύ και σημαντικό για κάθε χριστιανό. Σε αυτές ζητάμε:

• Για την παραχώρηση «ειρήνης στον κόσμο»;
• Για καθοδήγηση στον αληθινό δρόμο;
• Για συγχώρεση αμαρτιών;
• Για να φωτίσει ο Θεός τις καρδιές μας «με το άφθαρτο φως της θεογνωσίας Σου».

Για την ακαταλληλότητα της μυστικής ανάγνωσης των ιερατικών προσευχών έχουν γράψει πολλοί. Ακόμα και τον 6ο αιώνα ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός προσπάθησε να απαγορεύσει με διάταγμα αυτή την πρακτική: «Διατάσσουμε όλους τους ιερείς και επισκόπους να λένε τις προσευχές που χρησιμοποιούνται στη Θεία Προσφορά και το άγιο Βάπτισμα (και όλες τις άλλες προσευχές), όχι αθόρυβα, αλλά με πλήρη φωνή, ώστε να ακούγονται από τους πιστούς, που θα παρακινούσε τις ψυχές των ακροατών σε μεγαλύτερη ευλάβεια και θα τις ανύψωνε σε έπαινο του Κυρίου Θεού».

Παραφράζοντας τον απόστολο Παύλο, ο Ιουστινιανός λέει: πώς μπορεί να πει κανείς «Αμήν» σε εκεί