Οι απαγορεύσεις κληρικών στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία — «διώξεις», ενώ στην Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία κανονική πειθαρχία;

Στην Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία θεωρούν την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας σχισματική και καθαιρούν κληρικούς για μετάβαση στη δομή του Επιφάνιος Ντουμένκο. Φωτογραφία: ΕΟΔ

Λίγο πριν από το Πάσχα, θρησκευτικά μέσα ενημέρωσης δημοσίευσαν την είδηση για την καθαίρεση από την Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία του κληρικού της Μπογκντάν Μουροβάνι, λόγω εκτροπής σε σχίσμα, και συγκεκριμένα για τη μετάβασή του στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας.

Εκ πρώτης όψεως, αυτό φαίνεται να αποτελεί εσωτερική υπόθεση της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας. Ωστόσο, δεν είναι ακριβώς έτσι. Στη σύγχρονη Ουκρανία, παρόμοιες εκκλησιαστικές ενέργειες αξιολογούνται ολοένα και περισσότερο με διαφορετικά κριτήρια — όχι με βάση την ουσία τους, αλλά ανάλογα με το σε ποια ομολογία ή εκκλησιαστική δικαιοδοσία λαμβάνουν χώρα.

Όταν η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία απαγορεύει σε κληρικό τη λειτουργική άσκηση λόγω μετάβασής του στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, αυτό συχνά παρουσιάζεται ως σκάνδαλο, ως «διώξεις» και ως ένα ακόμη τεκμήριο της δήθεν «έλλειψης ελευθερίας» της.

Όταν όμως η Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία καθαιρεί δικούς της κληρικούς λόγω μετάβασής τους στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, αυτό δεν προκαλεί κάποια ιδιαίτερα αισθητή αγανάκτηση. Και εδώ προκύπτει ένα ακόμη ερώτημα: πώς, στο πλαίσιο των κοινών λειτουργικών εκδηλώσεων του Πάπας Λέων ΙΔ΄ — και νωρίτερα του Πάπας Φραγκίσκος — με τον Βαρθολομαίος Α΄, η καθολική Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία εφαρμόζει τόσο αυστηρά μέτρα;

Η πρόσφατη καθαίρεση του πρώην ιερέα της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας, Μπογκντάν Μουροβάνι, είναι ιδιαίτερα ενδεικτική ακριβώς επειδή ανέδειξε ταυτόχρονα και τις δύο αυτές διαστάσεις: τόσο την κοινωνικοπολιτική όσο και την εκκλησιολογική.

Αντίδραση στην απαγόρευση κληρικών στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία

Ναι, η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία απαγορεύει τη λειτουργική διακονία σε κληρικούς της λόγω μετάβασής τους στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας. Για παράδειγμα, μετά τη λεγόμενη «Ενωτική Σύνοδο» της 15ης Δεκεμβρίου 2018, η Ιερά Σύνοδος της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας χαρακτήρισε επισήμως τη συμμετοχή των μητροπολιτών Συμεών Σοστάτσκι και Αλέξανδρος Ντραμπίνκο ως «εκτροπή σε σχίσμα» και τους επέβαλε απαγόρευση ιεροπραξίας.

Ανάλογα μέτρα λήφθηκαν και έναντι αρκετών δεκάδων κληρικών της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που προσχώρησαν στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας τα επόμενα χρόνια. Και αυτό προκάλεσε καταιγισμό επικρίσεων.

Για παράδειγμα, όταν το 2023 ο αρχιμανδρίτης της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου, Αβραάμιος Λοτύς, προσχώρησε στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας και, εξαιτίας αυτού, του επιβλήθηκε απαγόρευση ιεροπραξίας, το μέσο ТСН δημοσίευσε άρθρο με τίτλο: «Δεν συγχώρησαν την “προδοσία”: η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Μόσχας) αποφάσισε να τιμωρήσει τον αρχιμανδρίτη της Λαύρας, ο οποίος πρώτος προσχώρησε στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας».

Στο εν λόγω υλικό, το μέσο παρουσιάζει την εκκλησιαστική απόφαση όχι ως κανονική πράξη, αλλά ως συναισθηματική εκδίκηση για «προδοσία»: «Ο μητροπολίτης Ονούφριος Μπερεζόφσκι αποφάσισε να τιμωρήσει τον αρχιμανδρίτη Αβραάμιο».

Τα ίδια αφηγήματα απαντώνται και σε γενικότερα σχόλια. Για παράδειγμα, σε μία συνέντευξη, ο πρώην κληρικός της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας Αλέξανδρος Κολμπ κάλεσε να «ξεπεραστεί ο φόβος απέναντι στη Μόσχα και να μη φοβούνται οι άνθρωποι τις ασήμαντες απαγορεύσεις ιεροπραξίας». Παράλληλα, χαρακτήρισε την πίστη στην Εκκλησία ως «πλύση εγκεφάλου», η οποία, κατά την έκφρασή του, «σε κάποιους μπορεί να θεραπευτεί, ενώ σε άλλους όχι».

Με άλλα λόγια, υποστηρικτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας επιχειρούν να παρουσιάσουν την απαγόρευση ιεροπραξίας από την πλευρά της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας όχι ως εσωτερική κανονική πράξη, αλλά ως «δίωξη» εναντίον «ουκρανών πατριωτών».

Ωστόσο, εντελώς διαφορετική είναι η αντίδραση που παρατηρείται σε σχέση με τους ουκρανούς καθολικούς του βυζαντινού τυπικού, δηλαδή την Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία.

Αντίδραση στις απαγορεύσεις στην Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία

Το 2021, λόγω μετάβασής του στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, ο κληρικός της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας Ιβάν Γκαράτ αποκόπηκε από την Καθολική Εκκλησία, ενώ η πράξη του χαρακτηρίστηκε ως σχίσμα και έγκλημα κατά της πίστεως. Το 2024 η ποινή μετριάστηκε κάπως και του αναγνωρίστηκε το καθεστώς λαϊκού, χωρίς όμως αυτό να αλλάζει την ουσία.

Η μετάβαση στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας θεωρείται σοβαρό παράπτωμα, ενώ η επιβολή κανονικών ποινών αντιμετωπίζεται ως μέτρο εσωτερικής εκκλησιαστικής πειθαρχίας, πλήρως σύμφωνο με τη δομή της Καθολικής Εκκλησίας. Καμία ιδιαίτερη αντίδραση από την κοινωνία δεν προκλήθηκε.

Ακόμη νωρίτερα, το 2018, η Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία επέβαλε απαγόρευση ιεροπραξίας στον κληρικό της από το Κρακοβέτς της περιφέρειας Λβιβ, Ιβάν Καστσούκ, ο οποίος προσχώρησε πρώτα στην Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία και αργότερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας. Αρχικά η απαγόρευση ήταν προσωρινή, ενώ στη συνέχεια κατέστη μόνιμη.

Η αιτιολογία παρέμεινε η ίδια: «συνειδητή περιφρόνηση των νόμων της Εκκλησίας, παραμονή σε σχίσμα και άρνηση επιστροφής στην ευχαριστιακή ενότητα με την Καθολική Εκκλησία».

Η υπόθεση της καθαίρεσης του Μπογκντάν Μουροβάνι είναι κάπως πιο σύνθετη. Στις 2 Απριλίου 2026, η επισκοπή Σοκάλ–Ζόβκβα της Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία ανακοίνωσε ότι «ο πρώην ιερέας της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας, Μπογκντάν Μουροβάνι, καθαιρέθηκε από τον ιερατικό βαθμό». Η ποινή αυτή επιβλήθηκε ακριβώς λόγω της μετάβασής του στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας.

Ωστόσο, τα μέσα ενημέρωσης επιχείρησαν να παρουσιάσουν την υπόθεση με τέτοιο τρόπο, ώστε να φανεί ότι τιμωρήθηκε όχι για τη μετάβαση, αλλά για ανήθικη συμπεριφορά. Για παράδειγμα, το μέσο ZAXID.NET έγραψε σχετικά: «Ήταν παντρεμένος με μία γυναίκα, στη συνέχεια πήρε άλλη, απέκτησε μαζί της δύο παιδιά. Πρέπει να υπάρχει ηθική».

Παρόμοια παρουσίαση της είδησης συναντάται και σε άλλα μέσα ενημέρωσης.

Ωστόσο, στην ανακοίνωση της επισκοπής Σοκάλ–Ζόβκβα της Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία αναφέρεται εντελώς διαφορετική αιτία: «Σας ενημερώνουμε ότι, σύμφωνα με το Διάταγμα της Δικαστερίας για τη Διδασκαλία της Πίστεως σχετικά με υπόθεση βαρέος αμαρτήματος με χαρακτηριστικά σχισματικού εγκλήματος (αρ. πρωτ. 61/2024), ο πρώην ιερέας της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας, Μπογκντάν Μουροβάνι, θεωρείται καθαιρεμένος από τον κληρικό (ιερατικό) βαθμό βάσει του άρθρου 2 περί υποθέσεων δογματικής φύσεως, από 03.11.2025».

Δηλαδή, η Δικαστερία για τη Διδασκαλία της Πίστεως του Αγία Έδρα τον καθαίρεσε όχι για ανήθικη συμπεριφορά, αλλά για την αποχώρησή του προς την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (δηλαδή για σχίσμα). Ωστόσο, τα ουκρανικά μέσα ενημέρωσης επιχείρησαν να αποσιωπήσουν αυτή την πτυχή.

Η κοινωνικο-πολιτική διάσταση

Όπως βλέπουμε, εκκλησιαστικές ενέργειες της ίδιας ουσίας προκαλούν εντελώς διαφορετική κοινωνική αντίδραση. Όταν η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία επιβάλλει απαγόρευση ιεροπραξίας σε κληρικούς λόγω μετάβασής τους στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, αυτό εκλαμβάνεται ως «διώξεις» και προκαλεί θύελλα αγανάκτησης. Τα μέσα ενημέρωσης επιχειρούν να το παρουσιάσουν ως απόδειξη της πολιτικής «αναξιοπιστίας» της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Αντίθετα, όταν το ίδιο πράττει η Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία, όχι μόνο παρουσιάζεται ως νόμιμο δικαίωμα να ενεργεί σύμφωνα με τους εσωτερικούς της κανόνες, αλλά γίνεται και προσπάθεια να μετατοπιστεί η βασική αιτία στο παρασκήνιο. Μια τέτοια εικόνα αποτελεί κλασικό παράδειγμα διπλών προτύπων.

Η εκκλησιολογική διάσταση

Βλέπουμε πώς οι Ρωμαίοι ποντίφικες και οι πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως τελούν κοινές λειτουργικές πράξεις. Πώς πολλοί καθολικοί και ορισμένοι ορθόδοξοι παράγοντες καλούν σε ένωση των ομολογιών. Πώς ο επικεφαλής της Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία, Σβιατοσλάβ Σεβτσούκ, και ο επικεφαλής της Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, Επιφάνιος Ντουμένκο, μιλούν για έναν «οδικό χάρτη» προσέγγισης των εκκλησιαστικών τους δομών.

Ειδικότερα, στο πρόσφατο πασχαλινό του κήρυγμα, ο Σεβτσούκ δήλωσε ότι «θέλουμε να είμαστε ενωμένοι στην πίστη μας, στην κοινωνία μας, στη χαρά του Χριστού, ενωμένοι στα Μυστήρια της Εκκλησίας του Χριστού». Δηλαδή,

γίνεται λόγος για ενότητα στα Μυστήρια μεταξύ ελληνοκαθολικών και ορθοδόξων· την ίδια στιγμή, όμως, η μετάβαση ενός ιερέα από την Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας χαρακτηρίζεται ως βαρύ αμάρτημα. Τέτοια πρόσωπα καθαιρούνται και χαρακτηρίζονται σχισματικοί.

Αν όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας θεωρείται σχισματική, πώς μπορεί να γίνεται λόγος για μελλοντική ένωση; Πώς μπορεί να υπάρξει «ενότητα στα Μυστήρια της Εκκλησίας του Χριστού» μαζί της; Γιατί η Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία, παρά όλη την οικουμενική της ρητορική, αντιδρά τόσο αυστηρά στη μετάβαση κληρικού της στη δομή του Επιφάνιος Ντουμένκο;

Η απάντηση πρέπει να αναζητηθεί στον τρόπο με τον οποίο η Καθολική Εκκλησία αντιλαμβάνεται τον οικουμενισμό και τη χριστιανική ενότητα. Την αντιλαμβάνεται ως επιστροφή των «σχισματικών» (ορθοδόξων και άλλων) στον κόλπο του καθολικισμού.

Ήδη το ίδιο το θεμελιώδες έγγραφο του Βατικανού για τον οικουμενισμό φέρει τον τίτλο Unitatis redintegratio, που σε κυριολεκτική μετάφραση σημαίνει «επανένταξη στην ενότητα με τον καθολικισμό».

Ακολουθεί χαρακτηριστικό απόσπασμα από το έγγραφο: «Οι χωρισμένοι αδελφοί μας, είτε ως άτομα είτε ως κοινότητες και Εκκλησίες, δεν απολαμβάνουν εκείνη την ενότητα που ο Ιησούς Χριστός θέλησε να χαρίσει σε όλους όσοι, δι’ Αυτού, αναγεννήθηκαν σε ένα σώμα και ζωοποιήθηκαν μαζί Του σε νέα ζωή — την ενότητα που διακηρύσσουν η Αγία Γραφή και η αρχαία παράδοση της Εκκλησίας. Διότι μόνο μέσω της Καθολικής Εκκλησίας του Χριστού, η οποία αποτελεί το “καθολικό μέσο σωτηρίας”, μπορούν να μετέχουν πλήρως σε αυτό το μέσο σωτηρίας».

Δηλαδή, η καθολική κατανόηση του οικουμενισμού και της ενότητας είναι εκ των προτέρων ασύμμετρη. Η μετάβαση από οποιαδήποτε άλλη χριστιανική ομολογία προς τον καθολικισμό θεωρείται «αποκατάσταση της ενότητας». Στην αντίθετη κατεύθυνση, όμως, αντιμετωπίζεται ως βαρύ έγκλημα κατά της πίστεως.

***

Η υπόθεση του Μπογκντάν Μουροβάνι και άλλες παρόμοιες περιπτώσεις καταρρίπτουν ταυτόχρονα δύο βολικούς μύθους. Πρώτον, ότι οι κανονικές ποινές για αποχώρηση προς άλλη εκκλησιαστική δικαιοδοσία αποτελούν ιδιαιτερότητα της Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία και ένδειξη δήθεν «ιδιαίτερης σκληρότητας». Δεύτερον, ότι ο σύγχρονος καθολικός οικουμενισμός σημαίνει ενότητα των χριστιανών σε βάση ισοτιμίας.

Όχι — δεν πρέπει να υπάρχει αυταπάτη: η ένωση όλων των ομολογιών της «βαπτίσεως του Βλαδίμηρου» νοείται από την καθολική πλευρά ως «επανένταξη» των αποσχισθέντων σχισματικών στον καθολικισμό — και τίποτε άλλο.