Πώς η ΟΕΥ και η ΟΥΓΚΚ μετατρέπουν τους εκτελεστές της Βολυνίας σε ήρωες

Στις 26 Μαΐου 2026, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι απένειμε στο Ξεχωριστό Κέντρο Ειδικών Επιχειρήσεων «Βορράς» των ΔΕΔ των ΕΔ Ουκρανίας την τιμητική ονομασία «εις μνήμην των Ηρώων του UPA». Στο διάταγμα αυτό αιτιολογείται με «την αποκατάσταση των ιστορικών παραδόσεων του εθνικού στρατού».

Το διάταγμα προκάλεσε έντονη αντίδραση των Πολωνών, οι οποίοι υπενθύμισαν ότι οι μονάδες της ΟΥΝ-UPA εμπλέκονται στην εξόντωση δεκάδων χιλιάδων αμάχων Πολωνών. Ο πρόεδρος της Πολωνίας αφαίρεσε από τον Ζελένσκι το παράσημο λόγω της δοξολόγησης του UPA, ο υπουργός Άμυνας δήλωσε ότι με τον Μπαντέρα η Ουκρανία δεν θα ενταχθεί στην ΕΕ, ενώ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συνέδεσαν το θέμα της σφαγής της Βολυνίας με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Ουκρανίας. 

Και δεν μπορεί να ειπωθεί ότι όλα αυτά συμβαίνουν απροσδόκητα. Εδώ και πολλά χρόνια η ουκρανική εξουσία προωθεί το αφήγημα για τον ηρωισμό προσώπων που φέρουν ευθύνη για γενοκτονία και εθνοκαθάρσεις, δημιουργεί λατρεία γύρω από ιστορικά πρόσωπα που έχυσαν αίμα. Από πλευράς πολιτικών αυτό είναι τουλάχιστον κατανοητό. Ωστόσο, στη δημιουργία μιας τέτοιας λατρείας συμμετέχουν ενεργά και δύο θρησκευτικές οργανώσεις — η Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία και η Ορθόδοξη Εκκλησία Ουκρανίας. Αυτές της προσδίδουν εκκλησιαστική νομιμοποίηση και σχεδόν ιερό καθεστώς.

ΟΕΥ: «υπερηφανευόμαστε όταν μας αποκαλούν μπαντερίτες»

Ήδη το 2016, ο «μητροπολίτης» της ΟΕΥ ΚΠ Μιχαήλ Ζινκέβιτς σε κήρυγμα μετά τον αγιασμό ναού στο τοπωνύμιο Βόβτσακ δήλωσε ότι οι αντάρτες του UPA — «είναι όλοι άνθρωποι αγίας ζωής» και ότι «σήμερα εκδηλώσαμε αγάπη προς τους στρατιώτες του UPA, όπου θεμελιώσαμε ναό, ονομάζοντάς τον προς τιμήν τους, ονομάζοντάς τους και κατατάσσοντάς τους στη χορεία των αγίων — Πάντων των Αγίων της Γης της Ουκρανίας!».

Τον Απρίλιο του 2019, ο επίσημος ιστότοπος της ΟΕΥ δημοσίευσε ομιλία του Σεργκίι (Επιφάνιου) Ντουμένκο στο Εθνικό Αγροτικό Πανεπιστήμιο του Λβιβ. Ο επικεφαλής της ΟΕΥ αποκάλεσε τον Στέπαν Μπαντέρα «ιδιοφυΐα του ουκρανικού εθνικού και εθνοδομικού πνεύματος» και δήλωσε: «Και όταν μας αποκαλούν μπαντερίτες, υπερηφανευόμαστε γι' αυτό. <…> Για κάποιους αυτή η ονομασία είναι υβριστική, αλλά για εμάς είναι τιμή».

Αυτό δεν είναι η προσωπική άποψη ενός απλού «ιερέα». Είναι δήλωση του επικεφαλής μιας θρησκευτικής οργάνωσης που αυτοαποκαλείται τοπική εκκλησία και διεκδικεί τον ρόλο του πνευματικού στηρίγματος της ουκρανικής κρατικότητας. Ο ηγέτης της όχι μόνο δεν αποστασιοποιείται από τη μπαντερίτικη ταυτότητα, αλλά την οικειοποιείται και την ανακηρύσσει «τιμή».

Στη συνέχεια η ρητορική μεταβαίνει στη λατρευτική και μνημειακή πρακτική. Το ίδιο έτος 2019, ο Σεργκίι Ντουμένκο κατά την επίσκεψή του στην περιφέρεια Τερνόπολ «αγίασε» αναμνηστικό σταυρό για τους στρατιώτες του UPA.

Το 2021, «ιερείς» της ΟΕΥ στο Ιβάνο-Φρανκίβσκ για πρώτη φορά κατέγραψαν βίντεο με την εκτέλεση του τραγουδιού «Μπάτκο νας Μπαντέρα». Σε οργανώσεις που αυτοαποκαλούνται χριστιανικές, το «Πάτερ ημών…» είναι προσφώνηση προς τον Θεό· το «Μπάτκο Μπαντέρα» αποτελεί πρόκληση για τη χριστιανική κοσμοθεωρία. Για το φλας μομπ που γειτνιάζει με βλασφημία, οι «ιερείς» έπρεπε να λάβουν τουλάχιστον επίπληξη. Αλλά ο επικεφαλής της ΟΕΥ Σεργκίι Ντουμένκο το υποστήριξε ο ίδιος, δηλώνοντας ότι το τραγούδι έγινε για τους Ουκρανούς ένα είδος ύμνου για την υπεράσπιση «της θεόδοτης ουκρανικής γης τους».

Την ίδια χρονιά ο Επιφάνιος υπέγραψε με νεαρούς μπαντερίτες μνημόνιο συνεργασίας. 

Τότε επίσης ο «αρχιεπίσκοπος» Τερνόπολ και Κρεμενέτς Νέστορ Πίσικ τέλεσε παρακλητική ακολουθία για τους στρατιώτες του UPA, τα λείψανα των οποίων βρέθηκαν κοντά στο χωριό Βελίκι Ζαχάιτσι και επανενταφιάστηκαν «κατά τη χριστιανική τελετή». Αυτό δεν ήταν απλώς προσευχή, αλλά μια ολόκληρη μνημειακή τελετή με συμμετοχή στρατιωτών των ΕΔ Ουκρανίας, εκπροσώπων της εξουσίας και συμμετεχόντων σε στρατιωτικοϊστορική αναπαράσταση· σε αυτήν δεν προσεύχονταν τόσο για τη συγχώρεση αμαρτιών, όσο εξυμνούσαν τους «ήρωες».

Και αυτό δεν είναι μεμονωμένο επεισόδιο για τον Πίσικ. Ακόμη πριν από την ίδρυση της ΟΕΥ, τον Σεπτέμβριο του 2018, αυτός «αγίασε» παρεκκλήσι και αποκατεστημένο συμβολικό τάφο «48 ηρώων» του UPA στο χωριό Ζίμνο, αποκαλώντας τον τόπο προσευχής για τους «αγωνιστές για την ελευθερία της Ουκρανίας». Στην επαρχία του βρίσκεται το τοπωνύμιο «Αντονίβτσι» — πρώην αρχηγείο της στρατιωτικής περιφέρειας του UPA «Βολυνία-Νότος», και σήμερα μουσείο-στρατόπεδο του UPA, όπου τακτικά εορτάζονται οι επέτειοι ίδρυσης του UPA με συμμετοχή του ίδιου του Πίσικ, «κληρικών» της ΟΕΥ, της τοπικής εξουσίας και νέων από τον «Πλαστ». Το 2022 δε, κοντά στο Ποτσάιβ, αυτός προήδρευσε της επίσημης επανενταφιασμού των λειψάνων 10 στρατιωτών του UPA, οι οποίοι, όπως ρητά αναφέρεται στην ανακοίνωση της επαρχίας Τερνόπολ, ενταφιάστηκαν ως «αληθινοί Ήρωες <…> με όλες τις τιμές και τα χριστιανικά έθιμα».

Στις 18 Ιουνίου 2023, η λατρεία των «ηρώων του UPA» ανήλθε σε ποιοτικά νέο επίπεδο. Ο Σεργκίι Ντουμένκο, κατά την επίσκεψή του στο μοναστήρι της ΟΕΥ στους Κοζάτσκι Μοχίλι, «αγίασε» εικόνα με απεικόνιση του Στέπαν Μπαντέρα, του Ρομάν Σουχέβιτς και του Γεβχένι Κονοβάλετς. Η εικόνα ονομάζεται «Με όπλα στα χέρια και τον Θεό στην καρδιά». Αν και αυτά τα πρόσωπα απεικονίζονται μαζί με Κοζάκους, στρατιώτες του UPA και σύγχρονους Ουκρανούς στρατιωτικούς, αυτό δεν αλλάζει την ουσία: το εθνικιστικό κίνημα, που συνδέεται με δολοφονίες αμάχων, μεταφέρεται στον χώρο της εικονογραφικής τιμής και της εκκλησιαστικής συμβολικής.

Υπάρχει και ένα λιγότερο κραυγαλέο, αλλά ενδεικτικό παράδειγμα διείσδυσης της μπαντερίτικης λατρείας στο εκκλησιαστικο-δημόσιο ύφος. Την 1η Οκτωβρίου 2024, κατά την εορτή της Σκέπης κατά το νέο ημερολόγιο, ο Σεργκίι Ντουμένκο λειτούργησε με άμφια, το κέντημα των οποίων αναπαράγει το κεντητό πουκάμισο του Στέπαν Μπαντέρα — αυτό αποκαταστάθηκε από ιστορική φωτογραφία και ονομάστηκε «Μπαντερίβκα».

Για το ότι η λατρεία των «ηρώων του UPA» έχει εδραιωθεί βαθιά στη συνείδηση του «κλήρου της ΟΕΥ» μαρτυρεί και η περίπτωση του ιερέα-εφημέριου Βασίλι Φεντορένκο, τον οποίο ο Ζελένσκι με αφορμή την Ημέρα του Συντάγματος στις 28 Ιουνίου 2026 τίμησε με το μετάλλιο «Για τη στρατιωτική υπηρεσία στην Ουκρανία». Στον λόγο ευχαριστίας ο Φεντορένκο αποκάλεσε τη γραμμή του μετώπου του σημερινού πολέμου «γραμμή της ανάστασής μας» και τον ολοκλήρωσε με λόγια του Ρομάν Σουχέβιτς: «Δεν πρέπει να φοβόμαστε τον θάνατο, γιατί έχουμε ήδη νικήσει εδώ και καιρό… με την ετοιμότητά μας να πεθάνουμε για την Ουκρανία! Δόξα στην Ουκρανία, δόξα στην ουκρανική ιπποσύνη».

Ο χριστιανός δεν φοβάται τον θάνατο επειδή τον θάνατο νίκησε ο Χριστός — και για κανέναν άλλο λόγο. Εδώ όμως στο προσκήνιο έρχεται μια άλλη λατρεία.

Είναι ενδεικτικό ότι η λατρεία του UPA γίνεται πεδίο κοινών δράσεων της ΟΕΥ και της ΟΥΓΚΚ. Το 2024, ο Νέστορ Πίσικ τέλεσε παρακλητική ακολουθία για τους πεσόντες στρατιώτες του UPA στην Πανάσοβκα μαζί με κληρικούς και των δύο ομολογιών. Οι εκκλησιαστικοί κανόνες απαγορεύουν αυστηρά μια τέτοια συλλειτουργία, αλλά η ΟΕΥ και η ΟΥΓΚΚ τους παραβιάζουν χάριν της κοινής λατρείας των «ηρώων του UPA».

ΟΥΓΚΚ: Μπαντέρα, εφημέριοι του UPA και η εκκλησιαστική μνήμη του εθνικισμού

Σε αντίθεση με την ΟΕΥ, που ιδρύθηκε λίγο περισσότερο από επτά χρόνια πριν, η ΟΥΓΚΚ ανάγει την ιστορία της στο 1596 και συμμετείχε άμεσα στα γεγονότα που τώρα αποκτούν καθεστώς «ηρωικών». Διαδραμάτισε μεγάλο ρόλο στην ίδια τη δημιουργία του UPA, πολλοί εκπρόσωποι του οποίου — από απλούς μέχρι ηγέτες — ήταν ελληνοκαθολικοί. Γι' αυτό η ΟΥΓΚΚ έχει πολύ παλαιότερη παράδοση εξύμνησης και ιεροποίησης του UPA.

Στις 17 Οκτωβρίου 2009, στο Μόναχο, στον τάφο του Στέπαν Μπαντέρα τελέστηκε επίσημη παρακλητική ακολουθία με αφορμή την 50ή επέτειο του θανάτου του· στην επίσημη ανακοίνωση ο Μπαντέρα αποκαλείται «ηγέτης του ουκρανικού έθνους». Την παρακλητική ακολουθία τέλεσε ο αποστολικός έξαρχος για τους Ουκρανούς βυζαντινού τύπου στη Γερμανία και Σκανδιναβία επίσκοπος Πέτρος Κρικ μαζί με κληρικούς της ΟΥΓΚΚ και της ΟΕΥ ΚΠ.

Δέκα χρόνια αργότερα, το 2019, ο βοηθός επίσκοπος της επαρχίας Στρίι της ΟΥΓΚΚ Μπόχνταν Μανίσιν αγίασε το ανακαινισμένο μουσείο-αρχοντικό του Στέπαν Μπαντέρα. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του «Έτους Στέπαν Μπαντέρα» και της Ημέρας Υπερασπιστή της Ουκρανίας. Στο κήρυγμα ο Μανίσιν δήλωσε ότι το αρχοντικό είναι σπίτι όχι μόνο της οικογένειας Μπαντέρα, αλλά και ολόκληρης της Ουκρανίας, καθώς εδώ διαμορφώθηκε «το πατριωτικό πνεύμα του ηγέτη του ουκρανικού έθνους».

Την ίδια χρονιά, μπροστά στο μνημείο του Μπαντέρα τελέστηκε επίσημη παρακλητική ακολουθία με συμμετοχή του αρχιεπισκόπου της ΟΥΓΚΚ Βολοντίμιρ Βίιτισιν, καθώς και φοιτητών και καθηγητών της Θεολογικής Σχολής Ιβάνο-Φρανκίβσκ της ΟΥΓΚΚ. Στο κήρυγμα ο Μπαντέρα αποκαλείται «ήρωας της Ουκρανίας» και «εκείνη η προσωπικότητα στην οποία πρέπει να αποβλέπουμε».

Τότε επίσης ο επίσκοπος Κολομύι της ΟΥΓΚΚ Βασίλι Ιβασιούκ αγίασε το μουσείο-αρχοντικό της οικογένειας Σουχέβιτς στα Τίσκοβτσι· στην επίσημη ανακοίνωση ο Ρομάν Σουχέβιτς αποκαλείται «θρυλική μορφή του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα του 20ού αιώνα».

Το 2021, η Σύνοδος της ΟΥΓΚΚ δημοσίευσε εγκωμιαστικό υλικό με τίτλο «Ομολογητές της πίστης. Πατήρ Βασίλι Σεβτσούκ — ιερέας του UPA και χορούντζι "Καντίλο"», όπου ο Σεβτσούκ αποκαλείται ένας από τους «πιο αυτοθυσιαζόμενους εφημέριους του UPA».

Τον Οκτώβριο του 2022, στον καθεδρικό ναό της ΟΥΓΚΚ Αγίας Σοφίας στη Ρώμη πραγματοποιήθηκε προσευχή με αφορμή την Ημέρα Υπερασπιστών και Υπερασπιστριών της Ουκρανίας και της 80ής επετείου ίδρυσης του UPA. Σε αυτήν συμμετείχαν ο κρατικός γραμματέας του Υπουργικού Συμβουλίου Ουκρανίας Αλεξάντρ Γιαρέμα και ο πρεσβευτής της Ουκρανίας στο Βατικανό Αντρίι Γιουράς — εδώ φαίνεται ξεκάθαρα η συμβίωση κράτους και ΟΥΓΚΚ στην τιμή των «ηρώων του UPA».

Τον Οκτώβριο του 2024, ο επίσκοπος της ΟΥΓΚΚ Πέτρος Χολινέι με κληρικούς αγίασε «μνημείο Επαναστατικής Δόξας» στην περιοχή Κοσίβ. Στην ανακοίνωση γι' αυτό το χωριό Κόσματς αποκαλείται «Μπαντερίτικη πρωτεύουσα», και το μνημείο, κατά τους συντάκτες, «αναδεικνύει ακόμη περισσότερο την αθάνατη δόξα του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού». Μετά τον αγιασμό ο Χολινέι δήλωσε: «Σήμερα δεν κλαίμε. Γιορτάζουμε τη μνήμη των ένδοξων στιγμών της μάχης…».

Τον Δεκέμβριο του 2024, το Τμήμα Στρατιωτικής Εφημερίας και το Κέντρο Προσκυνημάτων της ΟΥΓΚΚ οργάνωσαν προσκυνηματικό ταξίδι για οικογένειες πεσόντων Ουκρανών στρατιωτών στα ιερά της Ευρώπης. Μεταξύ των «ιερών» βρέθηκε ο τάφος του Στέπαν Μπαντέρα, στον οποίο τελέστηκε προσευχή «για όλους τους πεσόντες στρατιώτες που έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία της Ουκρανίας».

Υπάρχουν στην ΟΥΓΚΚ και εικονογραφικές απεικονίσεις του Μπαντέρα — για παράδειγμα, τοιχογραφία στον καθεδρικό ναό της Αμώμου Συλλήψεως της Θεοτόκου της ΟΥΓΚΚ στο Τερνόπολ.

Τέλος, τον Μάιο του 2026 στην Ουκρανία πραγματοποιήθηκε κρατική επανενταφιασμός του ηγέτη της ΟΥΝ Αντρίι Μέλνικ και της συζύγου του Σοφίας. Για αρκετές ημέρες τα λείψανά τους βρίσκονταν στον Πατριαρχικό Καθεδρικό Ναό της ΟΥΓΚΚ στο Κίεβο, όπου η επισκοπή και ο κλήρος της ΟΥΓΚΚ τέλεσαν την ακολουθία κηδείας, μετά την οποία ενταφιάστηκαν στο Εθνικό Στρατιωτικό Μνημειακό Νεκροταφείο. Στην τελετή συμμετείχαν ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι και άλλοι ανώτατοι αξιωματούχοι. Στο νεκροταφείο ο επίσκοπος της ΟΥΓΚΚ Ιωσήφ Μιλιάν και ο «αρχιεπίσκοπος» της ΟΕΥ Εύστράτιος Ζόρια με κληρικούς και των δύο εκκλησιών τέλεσαν κοινή δέηση.

Ενδεικτικά είναι τα λόγια του Ιωσήφ Μιλιάν κατά την ταφή: «Η σημερινή στιγμή δεν είναι μόνο πράξη επανενταφιασμού. Δεν είναι μό