Η εμπειρία της αναζήτησης των αγίων πατέρων
Αν επρόκειτο για έναν και μόνο αγροτικό «ιερέα» της OCU, δεν θα υπήρχε λόγος να γράψουμε κάτι. Αλλά ας ελέγξουμε πόσο τυπικό είναι το παράδειγμα του Φιλιούκ για ολόκληρη τη δομή του Ντουμένκο. Ας ψάξουμε να βρούμε πού οι εκπρόσωποι της OCU μιλούν για αυτό που αποτελεί τον πυρήνα της ορθόδοξης πνευματικότητας: για την ταπείνωση, τη μετάνοια, την πάλη με τους λογισμούς ή για την Ευχή του Ιησού.
Οι λέξεις «μετάνοια» και «ταπείνωση» υπάρχουν στον επίσημο ιστότοπο της OCU. Για παράδειγμα, στα κηρύγματα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής του Επιφάνιου Ντουμένκο εμφανίζονται τακτικά: την Κυριακή της Τυρινής (της Συγχωρήσεως) μίλησε για τον «άθλο της έντονης προσευχής, της μετάνοιας και της άσκησης», την πέμπτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής – για τη μετάνοια της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας και τη «νηστεία ως εγκράτεια και ταπείνωση», την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως – για την ταπείνωση του Υιού του Θεού, ενώ μίλησε επίσης για το ότι «η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι καιρός μετάνοιας και διόρθωσης».
Όλα αυτά τα κείμενα ενώνονται από ένα πράγμα: είναι αυστηρά δεμένα με το ημερολόγιο. Ήρθε η νηστεία – κατά το τυπικό, για λόγους τάξης, πρέπει να ειπωθεί κάτι για τη μετάνοια. Και μάλιστα να ειπωθεί με ομαλά, σωστά, αλλά χωρίς καμία δέσμευση λόγια, τέτοια που μπορεί να βρει κανείς σε οποιοδήποτε, ακόμα και στο πιο απλοϊκό εγχειρίδιο για ιεροσπουδαστές.
Τα λόγια αυτά δεν πηγάζουν ούτε από προσωπική εμπειρία ούτε από την εμπειρία των αγίων πατέρων: ούτε μία αναφορά σε αγίους πατέρες δεν βρήκαμε σε αυτά τα κηρύγματα. Παράλληλα, ο Επιφάνιος δεν μιλά ούτε μία φορά σε αυτά για την Ευχή του Ιησού. Δεν κάνει ούτε μία προσπάθεια να εξηγήσει στον ακροατή πώς ακριβώς να αγωνιστεί κατά του θυμού, πώς να ξεχωρίσει την ταπείνωση από την απόγνωση, τι συμβαίνει στην ψυχή όταν αρχίζει να μετανοεί. Η μετάνοια στον Ντουμένκο είναι μόνο θέμα κηρύγματος και όχι περιεχόμενο της ζωής.
Είναι ενδιαφέρον ότι η αναζήτηση για την Ευχή του Ιησού δίνει ένα αποτέλεσμα που είναι δύσκολο να σχολιαστεί χωρίς πικρό χαμόγελο. Για τη νοερά εργασία στον «πατριωτικό» ομολογιακό τομέα μιλούν οι Ελληνοκαθολικοί επίσκοποι, ενώ της είναι αφιερωμένο και ένα τμήμα της κατήχησης της UGCC (Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας). Δεν είναι δυνατόν να βρεθούν κηρύγματα της OCU για αυτό το θέμα. Δεν είναι παράξενο που οι Ουνίτες μιλούν για την Ευχή του Ιησού, ενώ η δομή που αποκαλεί τον εαυτό της Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, όχι;
Ποιος διαβάζει τους πατέρες
Υπάρχει ένα σημάδι με το οποίο η Εκκλησία μπορεί να ξεχωρίσει από την απομίμησή της. Είναι η στάση απέναντι στους αγίους πατέρες.
Στην OCU σχεδόν δεν παραθέτουν τους αγίους πατέρες. Ούτε ο Ντουμένκο, ούτε οι «επίσκοποί» του, ούτε ο ενοριακός «κλήρος» όπως ο Φιλιούκ δεν χτίζουν τα κηρύγματά τους πάνω στον Αββά Δωρόθεο ή τον Ιωάννη της Κλίμακος, στον Γρηγόριο τον Θεολόγο ή τον Ισαάκ τον Σύρο. Ως επί το πλείστον, δεν τους αναφέρουν καν. Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι ο λόγος είναι απλός: δεν διαβάζουν τους πατέρες, και αν τους διαβάζουν, δεν το κάνουν για να εφαρμόσουν όσα διάβασαν στη ζωή τους.
Εν τω μεταξύ, οι άγιοι πατέρες δεν είναι μουσειακό ταμείο από το οποίο βγάζουν εκθέματα μόνο για τις επίσημες ημερομηνίες του ημερολογίου. Είναι το κλειδί για το Ευαγγέλιο. Ο Απόστολος Πέτρος προειδοποιούσε: «πᾶσα προφητεία γραφῆς ἰδίας ἐπιλύσεως οὐ γίνεται» (Β' Πέτρ. 1, 20). Η Γραφή δεν κατανοείται όπως νομίζει ο καθένας, αλλά μέσα από την εμπειρία εκείνων που περπάτησαν τον δρόμο που περιγράφεται σε αυτήν.
Όποιος δεν διάβασε στον Κλίμακο για τον θυμό, δεν θα αναγνωρίσει τον θυμό μέσα του. Όποιος δεν διάβασε στον αββά Δωρόθεο για την κατάκριση, θα αποκαλέσει τους προσκυνητές «μοσχοβίτες» και θα είναι ειλικρινά βέβαιος ότι δεν κατέκρινε κανέναν.
Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο στην OCU οι καταλήψεις των ναών δεν εκλαμβάνονται ως αντίφαση με το Ευαγγέλιο. Το σύνθημα «Η Ουκρανία πάνω απ' όλα» ηχεί δίπλα στην πρώτη και μεγαλύτερη εντολή: «Ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐν ὅλῃ τῇ καρδίᾳ σου» (Ματθ. 22, 37). Η επιθετικότητα απέναντι στους πιστούς μιας άλλης Εκκλησίας δεν εκλαμβάνεται ως παραβίαση των λόγων του Χριστού: «Ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες ὅτι ἐμοὶ μαθηταί ἐστε, ἐὰν ἀγάπην ἔχητε ἐν ἀλλήλοις» (Ιω. 13, 35). Και δεν μπορεί να πει κανείς ότι όλα αυτά είναι μόνο φαρισαϊσμός και υποκρισία. Όχι, το πρόβλημα είναι πολύ βαθύτερο: στην OCU δεν υπάρχει το εργαλείο που βοηθάει να δει κανείς την αμαρτία μέσα του. Οι άνθρωποι δεν βλέπουν τον εαυτό τους ως αμαρτωλό και δεν αισθάνονται έτσι, επειδή δεν έχουν το μέσο με το οποίο θα μπορούσαν να δουν.
Τι μεταδίδεται με την επίθεση των χειρών
Ο Φιλιούκ, όπως και όλη η OCU, αναφέρεται συνεχώς στην αποστολική διαδοχή. Στο βίντεο που ήδη παραθέσαμε, λέει ότι ο «επίσκοπος» έθεσε τα χέρια του πάνω του – άρα, η «αποστολική διαδοχή» σίγουρα υπάρχει. Ας παραλείψουμε το γεγονός ότι μέχρι το 2018 καμία Τοπική Εκκλησία δεν αναγνώριζε την ύπαρξη αποστολικής διαδοχής στην UOC-KP, έχουν γραφτεί πολλά γι' αυτό. Ας σημειώσουμε μια άλλη πλευρά: η Εκκλησία ποτέ δεν κατανόησε την αποστολική διαδοχή ως απλή τυπικότητα.
Ο Απόστολος Παύλος νουθετεί τον Τιμόθεο: «Ὦ Τιμόθεε, τὴν παρακαταθήκην φύλαξον» (Α' Τιμ. 6, 20). Τι είναι αυτή η «παρακαταθήκη»; Μόνο η χειροτονία; Ο Απόστολος εξηγεί: «Ὑποτύπωσιν ἔχε ὑγιαινόντων λόγων ὧν παρ’ ἐμοῦ ἤκουσας» (Β' Τιμ. 1, 13)· «καὶ ἃ ἤκουσας παρ’ ἐμοῦ διὰ πολλῶν μαρτύρων, ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις, οἵτινες ἱκανοὶ ἔσονται καὶ ἑτέρους διδάξαι» (Β' Τιμ. 2, 2).
Η διαδοχή περιλαμβάνει όχι μόνο τη μεταβίβαση του δικαιώματος να χειροτονούνται επίσκοποι και ιερείς, αλλά και τη μεταβίβαση της διδασκαλίας, του πνεύματος της ορθόδοξης πίστης, της ίδιας της Ιεράς Παράδοσης. Η επίθεση των χειρών απλώς επισφραγίζει αυτή τη μεταβίβαση, δεν την αντικαθιστά.
Μια χειροτονία από μόνη της δεν είναι αρκετή. Στο κάτω κάτω, και ο Άρειος είχε χειροτονηθεί νόμιμα.
Ο Ιερομάρτυρας Ειρηναίος της Λυών, μαθητής του Πολυκάρπου Σμύρνης, ο οποίος ο ίδιος άκουγε τον Απόστολο Ιωάννη, το είπε έτσι που δεν έχει μείνει τίποτα να προσθέσουμε: «Επομένως, όπου βρίσκονται τα χαρίσματα του Κυρίου, εκεί πρέπει να μαθαίνουμε την αλήθεια από εκείνους που έχουν την εκκλησιαστική διαδοχή από τους Αποστόλους, υγιή και άμεμπτη ζωή και ανόθευτη και αδιάφθορη διδασκαλία» (Κατά Αιρέσεων, IV, 26, 5). Ο Άγιος Ειρηναίος, που έζησε τον 2ο αιώνα, μιλά για τρεις προϋποθέσεις, και όχι για μία: διαδοχή, ζωή, διδασκαλία. Αφαιρέστε τη ζωή και τη διδασκαλία – θα μείνει μόνο η μορφή, που δεν είναι γεμάτη με την αλήθεια για τον Χριστό.
Με τη σειρά του, ο Άγιος Βικέντιος Λειρίνου έδωσε το κριτήριο που η Εκκλησία επαναλαμβάνει εδώ και μιάμιση χιλιετία: αληθινό είναι αυτό που πιστευόταν παντού, πάντοτε και από όλους: «quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est». Αυτή είναι η Παράδοση. Όχι «άλλοι λένε έτσι, άλλοι αλλιώς», αλλά αυτό που η Εκκλησία γνώριζε πάντα για τον άνθρωπο, την αμαρτία και τη μετάνοια.
Για να αναγνωριστεί ένας άνθρωπος ως ορθόδοξος, δεν αρκεί να του εκδοθεί ένα έγγραφο ή να βαπτιστεί. Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων γράφει: «Αν υποκρίνεσαι, οι άνθρωποι σε βαπτίζουν τώρα, αλλά το Πνεύμα δεν θα σε βαπτίσει. Αλλά αν ήρθες με πίστη, τότε οι άνθρωποι λειτουργούν στα ορατά, ενώ το Άγιο Πνεύμα δίνει τα αόρατα».
Ένας άνθρωπος αναγνωρίζεται ως ορθόδοξος από τον τρόπο σκέψης του, από το πώς απαντά στις πιο απλές ερωτήσεις. Αυτό ακριβώς λείπει από την OCU. Εκεί παίρνουν ό,τι βρίσκεται στην επιφάνεια και τους βοηθά να φαίνονται ορθόδοξοι: άμφια, εικονοστάσια, κάποιους θεολογικούς όρους. Και δεν προχωρούν βαθύτερα, επειδή η εμβάθυνση απαιτεί κόπο, και αυτός ο κόπος ξεκινά από την αναγνώριση του εαυτού τους ως αμαρτωλού.
Διάγνωση
Ο Φιλιούκ δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός ούτε μια εξαίρεση. Είναι τυπικός εκπρόσωπος της δομής στην οποία ανήκει. Η OCU προέκυψε από μια πράξη καθαρά εξωτερικής αναγνώρισης, στην οποία δεν υπήρχε ούτε μετάνοια, ούτε αίτημα για συγχώρεση, ούτε λέξη για ενοχή για τις δεκαετίες του σχίσματος. Υπήρχε μόνο ένα έγγραφο. Δηλαδή, στα ίδια τα θεμέλια αυτής της οργάνωσης βρίσκεται η ίδια λογική που αναπαρήγαγε ο Φιλιούκ μπροστά στην κάμερα: όχι «τι ξέρω για τον εαυτό μου ενώπιον του Θεού», αλλά «τι λένε οι άλλοι για μένα».
Αυτή η λογική αναπαράγεται σε όλα τα επίπεδα. Η οργάνωση, που αναγνώρισε τον εαυτό της ως άμεμπτο χωρίς την παραμικρή προσπάθεια μετάνοιας και εσωτερικής αλλαγής, ανατρέφει κληρικούς που θεωρούν τον εαυτό τους «φυσιολογικούς ανθρώπους» και ούτε καν θυμούνται τη μετάνοια. Από εκεί πηγάζουν όλα τα υπόλοιπα. Δεν διαβάζουν τους Πατέρες της Εκκλησίας, και άρα δεν γνωρίζουν τίποτα για τον εσωτερικό αγώνα, δεν βλέπουν μέσα τους την αμαρτία της κατάκρισης ή της κακίας, και με ήσυχη συνείδηση καταλαμβάνουν ξένους ναούς. Τέλος – ο κύκλος έκλεισε.
Το μόνο πράγμα που μπορεί να τον σπάσει είναι ακριβώς αυτό που εξ ορισμού δεν υπάρχει στην OCU: η απάντηση στην ερώτηση με την οποία ξεκίνησαν όλα. Και αυτή η ερώτηση σίγουρα δεν αφορά παντόφλες.
