Μπορεί μια ηχογράφηση να προσευχηθεί;

Η OCU «λειτουργεί» στη Λαύρα υπό τους ήχους ηχογράφησης. Φωτό: ΕΟΔ

Στις 30 Αυγούστου 2026, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της OCU στον Ναό της Σύλληψης της Αγίας Άννας στην Κάτω Λαύρα, αντί για ζωντανή χορωδίαχρησιμοποίησαν προηχογραφημένη εκκλησιαστική ψαλμωδία. Η ηχογράφηση ακουγόταν και στη ζωντανή μετάδοση της λειτουργίας, η οποία γινόταν στη σελίδα του Facebook «Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου» της OCU.

Συζήτηση για την ηχογράφηση

Ακόμη και μέσα στην ίδια την OCU, οι απόψεις για το αν είναι επιτρεπτό κάτι τέτοιο διχάστηκαν. «Ποιον κοροϊδεύουμε; Αυτό είναι μοντάζ», έγραψε στα σχόλια ο Αλεξάντρ Ταρασένκο, πρωτοψάλτης του Καθεδρικού Ναού Μεταμορφώσεως του Σωτήρος της OCU, όπου λειτουργεί ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο. Ορίστε μερικές ακόμη παρόμοιες αντιδράσεις: «Λοιπόν, βρίσκομαι σε δυσάρεστη έκπληξη! Από τους πρώτους ήχους ακούγεται το μοντάζ!»; «Ντροπή! Να βάζετε ηχητικές εγγραφές αντί για χορωδία!!»

Υπήρχαν όμως και εκείνοι στους οποίους άρεσε: ο «ιερέας» της OCU, Νικολάι Καπιτούλα, έγραψε ότι αυτό είναι «πολύ καλό!».

Ωστόσο, η συζήτηση δεν διεξήχθη μόνο στους κόλπους της OCU.

Ο ιερέας της UOC (Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας), Αλεξάντρ Κλιμένκο, όχι χωρίς σαρκασμό, πρότεινε στους λάτρεις των ηχογραφήσεων στους ναούς να προχωρήσουν παραπέρα: «Αν είναι δυνατόν να βάζετε ηχητική εγγραφή αντί για ζωντανή χορωδία, τότε γιατί να μην βάζετε κατά τη διάρκεια των λειτουργιών και ηχητική εγγραφή της φωνής του ιερέα ή του διακόνου; Ούτε αυτοί επαρκούν, όπως και οι χορωδοί. Εξαιρετική λύση!»

Το ίδιο έγραψε και ο κληρικός της OCU, Βίκτορ Μαρτινένκο: «Μήπως, για να μην βάζουμε σε κίνδυνο και για να κάνουμε οικονομία στην πληρωμή – να μεταδίδουμε και τον παπά στην οθόνη;»

Αντίθετα, ο Ουκρανός κληρικός του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, Κωνσταντίν Σεβτσένκο, δεν είδε κάποιο πρόβλημα στην ίδια την πρακτική. Σύμφωνα με τον ίδιο, στον ναό της Χερσώνας, όπου υπηρέτησε για μεγάλο χρονικό διάστημα, έβαζαν ηχογράφηση όταν δεν μπορούσαν να συγκεντρώσουν χορωδία. Το πρόβλημα, πιστεύει, δεν είναι στην ίδια την ηχογράφηση, αλλά στην ποιότητά της: «Αυτό που άκουσα στην ηχογράφηση της λειτουργίας στη Λαύρα δεν είναι τρομερό, αλλά είναι πολύ κακής ποιότητας δουλειά του ηχολήπτη». Και πρόσθεσε ότι γνωρίζει πολλές εκκλησίες όπου η χορωδία αντικαθίσταται από ηχογράφηση.

Όμως, ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο δεν συμφώνησε μαζί του. Αναφέρθηκε στη γνώμη του εκλιπόντος Προκαθημένου της UOC, Μητροπολίτη Βλαδίμηρου (Σαμποντάν), ο οποίος, σύμφωνα με τις αναμνήσεις του Ντραμπίνκο, στην ερώτηση σχετικά με το επιτρεπτό της ηχογράφησης, είχε απαντήσει με ένα κατηγορηματικό «όχι». Ο ίδιος ο Ντραμπίνκο χαρακτήρισε τη χρήση ηχογράφησης αντί για ζωντανή ψαλμωδία ως «βεβήλωση της θείας λειτουργίας – ομοίωμα».

Φυσικά, μπορεί κανείς να συζητήσει για την τεχνική αρτιότητα της ηχογράφησης, να επικαλεστεί τη γνώμη του εκλιπόντος Προκαθημένου της UOC ή να προτείνει την υιοθέτηση ενός νέου κανόνα: «Εάν τις τολμήσει να βάλει ηχογράφηση στον ναό...». Αλλά μπορεί κανείς να θέσει και ένα άλλο ερώτημα: τι κάνει τη θεία λειτουργία να είναι πραγματικά θεία λειτουργία;

Η χορωδία – μουσική συνοδεία ή κάτι άλλο;

Στην εκκλησιαστική συνείδηση των σύγχρονων χριστιανών κυριαρχεί η αντίληψη ότι τη θεία λειτουργία την τελεί ο ιερέας, και η εκκλησιαστική χορωδία της προσδίδει ομορφιά και επισημότητα. Ο ρόλος των ενοριτών είναι να στέκονται στον ναό, να παρακολουθούν τα τεκταινόμενα και, ιδανικά, να προσεύχονται.

Ωστόσο, η ουσία της θείας λειτουργίας είναι διαφορετική. Η λειτουργία είναι πράξη της συναγμένης Εκκλησίας. Όχι του ιερέα, όχι της χορωδίας, όχι του αναγνώστη ξεχωριστά, αλλά ολόκληρης της Εκκλησίας. Ο Απόστολος Παύλος, στην Προς Κορινθίους Επιστολή, έχει τα λόγια: «...συνερχομένων υμών εν τη εκκλησία...» (Α' Κορ. 11, 18). Πολλοί το καταλαβαίνουν σαν να πρόκειται απλώς για την προσέλευση των πιστών στον χώρο του ναού. Αλλά δεν είναι έτσι. Ο Απόστολος εννοεί ότι οι χριστιανοί, όταν συγκεντρώνονται στο όνομα του Χριστού («όπου γάρ εισι δύο ή τρείς συνηγμένοι εις το εμόν όνομα, εκεί ειμι εν μέσω αυτών» (Ματθ. 18, 20)), αποτελούν την Εκκλησία – όπως ακριβώς τα κομμάτια ενός παζλ συνθέτουν μια ενιαία εικόνα.

Σε αυτή τη συναγμένη Εκκλησία υπάρχουν κληρικοί και λαϊκοί, και όλη η δομή της λειτουργίας είναι οργανωμένη ως ένας διάλογος μεταξύ τους. Για παράδειγμα, στη συναπτή (εκτενή), ο ιερέας ή ο διάκονος καλεί: «Του Κυρίου δεηθώμεν», και οι λαϊκοί απαντούν: «Κύριε, ελέησον». Στη συνέχεια ακολουθεί η προτροπή για προσευχή για κάτι πιο συγκεκριμένο, στην οποία ακολουθεί επίσης η απάντηση των λαϊκών.

Ας πάρουμε τη Λειτουργία. Ο ιερέας καλεί: «Άνω σχώμεν τας καρδίας», και οι λαϊκοί απαντούν: «Έχομεν προς τον Κύριον». Ο ιερέας: «Ευχαριστήσωμεν τω Κυρίω». Απάντηση: «Άξιον και δίκαιον...». Πρέπει να απαντούν όλοι οι παρευρισκόμενοι στον ναό. Σήμερα αυτές τις απαντήσεις τις εκφωνεί η χορωδία, αλλά αυτό δεν τις καθιστά «μέρος της χορωδίας» με τη συναυλιακή έννοια.

Ωστόσο, και σήμερα σε ορισμένους ναούς συνηθίζεται να ψέλνουν όλοι οι συγκεντρωμένοι. Είναι ενδεικτικό ότι στο επίσημο κείμενο της Λειτουργίας του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, που δημοσιεύθηκε από την Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής, η πλευρά που απαντά σε πολλά σημεία ορίζεται με τη λέξη «Λαός» (People).

Ο ιστορικός της βυζαντινής μουσικής, Δημήτριος Κονόμος, σημειώνει ότι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αρχαίας λατρείας ήταν η ενεργή συμμετοχή του λαού στην απαγγελία και το ψάλσιμο των ψαλμών, των ύμνων και των αποκρίσεων. Επιπλέον, η ελληνική λέξη «χορός» (choros) στην παλαιοχριστιανική εποχή μπορούσε να σημαίνει όχι μια ξεχωριστή ομάδα επαγγελματιών ψαλτών, αλλά την ίδια την προσευχόμενη και ψάλλουσα κοινότητα. Αργότερα, μέσα σε αυτήν, διακρίθηκε σταδιακά η ειδική διακονία των ειδικά εκπαιδευμένων ψαλτών. Αλλά αυτό δεν αλλάζει τίποτα στην ουσία αυτού που συμβαίνει στη λειτουργία: προσεύχεται όλη η Εκκλησία, και η χορωδία απλώς δίνει φωνή σε αυτή την προσευχή.

Περίπου στα μέσα του 2ου αιώνα, ο Άγιος Ιουστίνος ο Φιλόσοφος γράφει ότι μετά τις προσευχές και την ευχαριστία του προεστώτος, «όλος ο παρών λαός εκφράζει τη συγκατάθεσή του, λέγοντας: "Αμήν"». Σημειώστε: ο Ιουστίνος δεν γράφει ότι μετά την προσευχή του προεστώτος «εκτελείται ψαλμωδία». Λέει ότι ο λαός εκφράζει τη συγκατάθεσή του. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, λίγους αιώνες αργότερα, θα το πει ακόμη πιο καθαρά: «Η ευχαριστία είναι κοινή: δεν ευχαριστεί μόνον ο ιερέας, αλλά και όλος ο λαός».

Εκφράζει μια ηχογράφηση συγκατάθεση;

Σύμφωνα με τον Ιουστίνο, ο λαός που είναι παρών στον ναό εκφράζει τη συγκατάθεσή του με όσα τελεί και εκφωνεί ο ιερέας, λέγοντας: «Αμήν». Τι συμβαίνει όμως αν ακούγεται μια ηχογράφηση;

Ας φανταστούμε μια επαγγελματικά φτιαγμένη ηχογράφηση: άψογες φωνές, τέλειος τονισμός, υπέροχη ακουστική. Και τότε ο ιερέας αρχίζει τη Λειτουργία: «Ευλογημένη η Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων». Και μετά κάποιος πατάει ένα κουμπί και από τα ηχεία ακούγεται: «Αμήν».

Το «Αμήν» δεν είναι απλώς ένας όμορφος συνδυασμός ήχων. Είναι η συγκατάθεση που καθιστά δυνατή την τέλεση της Λειτουργίας. Ο Άγιος Ιουστίνος ακριβώς έτσι το κατανοεί: ο λαός «εκφράζει τη συγκατάθεσή του». Μπορεί όμως μια ηχογράφηση να εκφράσει συγκατάθεση; Μπορεί να πει στον Θεό: «Αμήν»;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο η ερώτηση του π. Αλεξάνδρου Κλιμένκο, παρά τον προφανή σαρκασμό, είναι απολύτως θεμιτή από θεολογική άποψη: αν η ηχογράφηση μπορεί να πει «Αμήν», τότε γιατί να μην πει και το «Ευλογημένη η Βασιλεία...»;

Η εμπειρία της COVID-19

Την εποχή της καθολικής καραντίνας εξίσου έντονα είχε τεθεί το ζήτημα του επιτρεπτού των διαδικτυακών μεταδόσεων (online) των λειτουργιών. Και τότε ακούστηκαν διάφορες απόψεις.

Τον Μάρτιο του 2020, ο Μητροπολίτης της UOC Θεοδόσιος (Σνιγκιριόφ) είχε πει ότι η διαδικτυακή μετάδοση σε εξαιρετικές περιστάσεις μπορεί να είναι ωφέλιμη, αλλά δεν πρέπει να γίνει συνήθης αντικατάσταση της φυσικής παρουσίας στον ναό.

Ακόμη πιο κατηγορηματικά είχε εκφραστεί ο Μητροπολίτης Νιέζιν της UOC, Κλήμης (Βετσέρια): «Η διαδικτυακή μετάδοση δεν είναι θεία λειτουργία. Έχουμε Θεό – ζωντανό Θεό, και όχι "Θεό online"». Είχε επίσης τονίσει ότι η παρακολούθηση της μετάδοσης δεν μπορεί να αντικαταστήσει την Εξομολόγηση και τη Θεία Κοινωνία.

Αλλά τότε δεν επρόκειτο για ηχογράφηση της χορωδίας και την αναπαραγωγή της σε άλλη χρονική στιγμή. Η μετάδοση μετέφερε αυτό που συνέβαινε εκείνη ακριβώς τη στιγμή με ζωντανούς ανθρώπους, έστω και σε άλλο μέρος: ήταν απλώς ο «μεσολαβητής» της ανθρώπινης πράξης.

Στην περίπτωση της ηχογράφησης δεν έχουμε να κάνουμε με τη μεταφορά μιας πράξης ή μιας απάντησης, αλλά με την απομίμησή της.

Και αν η διαδικτυακή μετάδοση δεν μπορούσε να αναγνωριστεί ως πλήρης αντικατάσταση της παρουσίας στον ναό, τότε πώς μπορεί μια απομίμηση να αντικαταστήσει τη συμμετοχή της χορωδίας στη λειτουργία;

Γιατί χρειάστηκε η ηχογράφηση στη Λαύρα;

Γιατί γενικώς χρειάστηκε να βάλουν ηχογράφηση στη λειτουργία στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου; Εξάλλου, δεν πρόκειται για έναν απομακρυσμένο επαρχιακό ναό, όπου μπορεί πράγματι να είναι δύσκολο να βρεθούν ψάλτες. Η Λαύρα είναι το κορυφαίο ιερό προσκύνημα της Ουκρανίας.

Μήπως επειδή από τη Λαύρα έδιωξαν σχεδόν ολοκληρωτικά τους μοναχούς της UOC; Μήπως επειδή, όπως και στα σοβιετικά χρόνια, ο ιδιοκτήτης της Λαύρας έγινε και πάλι το κοσμικό Εθνικό Καταφύγιο «Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου»;

Όταν το 2023 το καταφύγιο κατήγγειλε μονομερώς τη σύμβαση δωρεάν χρήσης της κρατικής περιουσίας με το Μοναστήρι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου των Σπηλαίων του Κιέβου της UOC, η Ιερά Σύνοδος της OCU υποστήριξε επίσημα αυτή την απόφαση. Επιπλέον, η OCU απευθύνθηκε στο κράτος με αίτημα να της παραχωρηθούν χώροι στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου.

Στις 16 Ιουνίου 2026 ο γενικός διευθυντής του καταφυγίου Μαξίμ Οστάπενκο ανακοίνωσε ότι στην επικράτεια παραμένουν «τουλάχιστον 140 μοναχοί, δόκιμοι και εκπρόσωποι της UOC», και ότι το ζήτημα της έξωσής τους εξαρτάται από δικαστική απόφαση.

Στις 17 Φεβρουαρίου 2026, υπάλληλοι του καταφυγίου έκοψαν τις κλειδαριές στους Ναούς της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού και τον Θερμό Ναό στην Κάτω Λαύρα. Σύμφωνα με τον δικηγόρο του μοναστηριού, πρωθιερέα Νικίτα Τσέκμαν, αυτοί ήτανοι τελευταίοι δύο ναοί όπου η αδελφότητα της UOC μπορούσε ακόμη να τελεί λειτουργίες..

Και στις 30 Αυγούστου 2026, σε άλλον ναό της Κάτω Λαύρας, στη λειτουργία της OCU αντί για ζωντανή χορωδία ακούστηκε μια ηχογράφηση. Η OCU δεν μπόρεσε να συγκεντρώσει ούτε μερικά άτομα για να ψάλουν στο σημαντικότερο ουκρανικό μοναστήρι.

Μπορεί κανείς να έχει εντελώς διαφορετικές απόψεις για την UOC και την OCU, για τη σύγκρουση γύρω από τη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου και ούτω καθεξής. Αλλά δεν μπορεί να μην δει κανείς το εξής: όταν στη Λαύρα υπήρχε μια πλήρης μοναστική ζωή, η UOC τελούσε μερικές φορές έως και τέσσερις Λειτουργίες την ημέρα – και σε καμία από αυτές δεν υπήρχε έλλειψη ούτε από ψάλτες, ούτε από προσευχόμενους λαϊκούς. Τώρα όμως οι ναοί είναι σχεδόν άδειοι, στη λειτουργία ακούγεται ηχογράφηση.

Είναι αυτή η πνευματική αναγέννηση της Ουκρανίας;

Συμπέρασμα

Σε πολλούς ψαλμούς, ο βασιλιάς Δαβίδ μιλά για τη θεία λειτουργία: «Εν ᾐτησάμην παρὰ Κυρίου, τοῦτο ζητήσω· τοῦ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, τοῦ θεωρεῖν με τὴν τερπνότητα τοῦ Κυρίου καὶ ἐπισκέπτεσθαι τὸν ναὸν τὸν ἅγιον αὐτοῦ» (Ψαλμ. 26, 4). «Ως αγαπητά τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων. Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου εις τας αυλάς του Κυρίου· η καρδία μου και η σάρξ μου ηγαλλιάσαντο επί Θεόν ζώντα» (Ψαλμ. 83, 2-3). «Εισέλθετε εις τας πύλας αυτού εν εξομολογήσει, εις τας αυλάς αυτού εν ύμνοις. Εξομολογείσθε αυτώ, αινείτε το όνομα αυτού» (Ψαλμ. 99, 4).

Μπορεί μια ηχογράφηση να ευλογεί το όνομα του Κυρίου; Ας απαντήσει ο καθένας σε αυτό το ερώτημα μόνος του.

Διαβάστε επίσης