Η εξαπάτηση που καθόρισε την τύχη του Τόμου
Το 2008 το «πρόβλημα Φιλάρετου» έθαψε το σχέδιο του Γιούσενκο. Το 2018 ο Ποροσένκο το έλυσε μέσα σε μία ώρα – με αστυνομική συνοδεία για τους Έλληνες και προφορικές υποσχέσεις προς τον Φιλάρετο.
Το έγγραφο του Φαναρίου για τη δημιουργία της ΟΕΟ, που δημοσίευσε η σύνταξη της ΕΟΔ στην Αμερική, επιτρέπει να δούμε με διαφορετικό τρόπο τα γεγονότα τόσο του 2018 όσο και του 2008. Και στις δύο περιπτώσεις υπήρχε το «πρόβλημα Φιλαρέτου». Και το 2018 όλα τα αποφάσισε μία ώρα.
Πρωί της 14ης Δεκεμβρίου 2018, παραμονή της «ενωτικής συνόδου» της ΟΕΟ. Η αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ετοιμάζεται να εγκαταλείψει το Κίεβο λόγω διαφωνιών με τον Φιλάρετο Ντενισένκο, ο οποίος απαιτεί την προεδρία στη νέα δομή. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος θέτει στην ουκρανική εξουσία τελεσίγραφο: είτε ο Φιλάρετος παραιτείται από τις αξιώσεις του για την ηγεσία της νέας εκκλησιαστικής δομής, είτε η αντιπροσωπεία του αναχωρεί. Ο Πρόεδρος Πέτρο Ποροσένκο μεταβαίνει στον Φιλάρετο και μέσα σε μία μόλις ώρα η άρνηση με την υπογραφή του Ντενισένκο βρίσκεται στο τραπέζι των εκπροσώπων του Φαναρίου.
Τι συνέβη μέσα σε αυτή την ώρα, ο συντάκτης του πρόσφατα δημοσιευμένου χρονικού δεν το αφηγείται. Αν όμως παραβάλει κανείς τη μαρτυρία του με όσα έλεγαν παλαιότερα ο ίδιος ο Φιλάρετος, ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο και οι συμμετέχοντες στα γεγονότα του 2018, πολλά από όσα για πολύ καιρό έμοιαζαν με σύνολο επεισοδίων που δεν ταίριαζαν μεταξύ τους συναποτελούν απροσδόκητα μια αρκετά ενιαία εικόνα.
Σύμφωνα με το UOJ-America, συντάκτης του χρονικού είναι ο νυν Μητροπολίτης Αγκύρας Γρηγόριος, ο οποίος τον Δεκέμβριο του 2018 ήταν πατριαρχικός διάκονος και άμεσος συμμετέχων στα γεγονότα.
Κρίνοντας από το κείμενο, το χρονικό προσθέτει τον κρίκο που έλειπε όχι μόνο στην ιστορία της δημιουργίας της ΟΕΟ, αλλά και στη, πολύ πιο μακρά, ιστορία των σχέσεων του Φιλαρέτου, του Φαναρίου και των Ουκρανών προέδρων.
Η πρόβα του 2008
Το 2008 ο τότε Πρόεδρος της Ουκρανίας Βίκτορ Γιούσενκο είχε ήδη επιχειρήσει, με τη συμμετοχή της Κωνσταντινούπολης, να δημιουργήσει «ενιαία τοπική Εκκλησία». Τις λεπτομέρειες εκείνης της ιστορίας διηγήθηκε πρόσφατα ο Βίκτορ Μπαλόγκα, ο οποίος τότε ήταν επικεφαλής της Γραμματείας του Προέδρου.
Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η προετοιμασία διήρκεσε περίπου έξι μήνες. Ο ίδιος ο Μπαλόγκα μετέφερε δύο φορές τον Φιλάρετο στην Κωνσταντινούπολη για διαπραγματεύσεις με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο. Οι συναντήσεις αυτές διαρκούσαν επτά με οκτώ ώρες. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι ότι οι διαπραγματεύσεις διεξάγονταν τη στιγμή που επισήμως η Κωνσταντινούπολη χαρακτήριζε τον Φιλάρετο άνθρωπο χωρίς βαθμό, που τελεί υπό αναθεματισμό.
Συζητήθηκε το σχέδιο της νέας ουκρανικής Εκκλησίας, επικεφαλής της οποίας επρόκειτο να τεθεί ο νυν εκλιπών Μητροπολίτης Βλαδίμηρος (Σαμποντάν). Εδώ όμως ανέκυψε το περίφημο «πρόβλημα Φιλαρέτου». Ο ίδιος ήθελε να γίνει προκαθήμενος, κάτι με το οποίο ο Βαρθολομαίος, κατά τον Μπαλόγκα, δεν συμφωνούσε.
Για εμάς τώρα είναι σημαντικό το εξής επεισόδιο: κατά την εκδοχή του Μπαλόγκα, πριν από την άφιξη του Βαρθολομαίου οι βασικές συμφωνίες, μεταξύ άλλων ότι ο Φιλάρετος δεν θα γίνει προκαθήμενος, είχαν ήδη επιτευχθεί. Ο ίδιος ο Φιλάρετος, ωστόσο, δεν σκόπευε να παραιτηθεί από τις αξιώσεις του για την ηγεσία.
Σύμφωνα με πληροφορίες της ΕΟΔ, ο Γιούσενκο μετέβη προσωπικά σε νυχτερινές διαπραγματεύσεις μαζί του και προσπάθησε να τον πείσει να αποδεχθεί το σχέδιο που πρότεινε το Φανάρι. Ο Ντενισένκο όμως επέμενε: η νέα εκκλησιαστική δομή μόνο με αυτόν επικεφαλής.
Ο Γιούσενκο βρέθηκε μπροστά σε δίλημμα: Φιλάρετος ή Βαρθολομαίος. Και τάχθηκε με το μέρος του Φιλαρέτου. Στην αποχαιρετιστήρια συνάντηση με τον Βαρθολομαίο ζήτησε από τον επικεφαλής του Φαναρίου να τοποθετήσει παρ’ όλα αυτά τον Φιλάρετο επικεφαλής της μελλοντικής δομής. Ο Μπαλόγκα μεταφέρει την απάντηση του Πατριάρχη με μεγάλη παραστατικότητα: εκείνος χτύπησε τάχα με την ποιμαντορική ράβδο το τραπέζι και συμβούλεψε τον Πρόεδρο να ασχολείται με τα καθήκοντά του και όχι να αναμειγνύεται σε εκκλησιαστικά ζητήματα.
Αν όλα έγιναν πράγματι έτσι, δεν έχει σημασία. Το κυριότερο είναι ότι τότε όλα έληξαν άκαρπα.
Δέκα χρόνια αργότερα τα γεγονότα εξελίχθηκαν σχεδόν με τον ίδιο τρόπο.
Ο Φιλάρετος παραιτείται από το αξίωμα, αλλά όχι από την εξουσία
Το φθινόπωρο του 2018 ο Φιλάρετος ενημέρωσε γραπτώς τον Βαρθολομαίο ότι δεν θα θέσει υποψηφιότητα για προκαθήμενος της νέας εκκλησίας. με την πρώτη ματιά, αυτό έλυνε το βασικό πρόβλημα του 2008. Στην ίδια επιστολή, όμως, υπήρχε μια σημαντική επιφύλαξη: ο Φιλάρετος ζητούσε να του ανατεθεί η προεδρία της Συνόδου της ενοποιημένης δομής. Ως προκαθήμενο πρότεινε τον «πιστό μαθητή» του Επιφάνιο Ντουμένκο.
Με άλλα λόγια, ο Φιλάρετος ήθελε να διατηρήσει την πραγματική εξουσία, ενώ για τον Επιφάνιο προοριζόταν ο ρόλος του προσχηματικού προέδρου.
Το χρονικό του Γρηγορίου δείχνει παραστατικά ποιο σχήμα πρότειναν οι εκπρόσωποι της ΟΟΕΚΠ (Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Κιέβου) κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων. Η «Ενοποιητική Σύνοδος» εκλέγει τον προκαθήμενο της νέας δομής, ωστόσο ο Φιλάρετος γίνεται πρόεδρος της Αγίας Συνόδου και έξαρχος ολόκληρης της Ουκρανίας «με τα δικαιώματα του Προκαθημένου, δηλαδή σύγκληση της Συνόδου, εκλογές, καθαιρέσεις αρχιερέων κ.λπ.».
Προέκυπτε ένα ιδιότυπο μοντέλο. Προκαθήμενος με τον τίτλο του μητροπολίτη υπάρχει μεν, αλλά δεν έχει πολλές ουσιώδεις αρμοδιότητες. Και δίπλα του υπάρχει ένας άλλος άνθρωπος με τον τίτλο του πατριάρχη, ο οποίος ασκεί την πραγματική εξουσία.
Τα μέλη της αντιπροσωπείας του Φαναρίου, όμως, δεν συμφώνησαν σε αυτή τη δικέφαλη κατασκευή. Ο μητροπολίτης Εμμανουήλ εξήγησε στους εκπροσώπους του Φιλαρέτου ότι ένα τέτοιο σχήμα διοίκησης είναι κάτι παράλογο και δεν έχει αντίστοιχο στην ορθόδοξη εκκλησιολογία. Ο Ιβάν (Ευστράτιος) Ζόρια, ο οποίος στην πράξη διεξήγαγε τις διαπραγματεύσεις εκ μέρους του Φιλαρέτου, επέμενε στη θέση του. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο, προειδοποίησε ευθέως: χωρίς αυτόν τον όρο δεν θα υπάρξει Σύνοδος.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι η στάση των εκπροσώπων του κράτους. Ο Γρηγόριος γράφει ότι προηγουμένως διαβεβαίωναν τους Έλληνες για την ετοιμότητά τους να πείσουν τον Φιλάρετο να αποσύρει τις απαιτήσεις του, αλλά την τελευταία στιγμή «ούτε λίγο ούτε πολύ υιοθέτησαν τη θέση του κ. Ευστρατίου».
Τη νύχτα της 13ης προς 14η Δεκεμβρίου 2018 η κατάσταση έγινε ακόμη πιο σκληρή. Ο Εμμανουήλ κλήθηκε στον Ποροσένκο. Στο γραφείο του προέδρου βρίσκονταν ήδη ο Φιλάρετος και ο επικεφαλής της υπηρεσίας ασφαλείας. Η συνάντηση διήρκεσε περίπου έως τις δύο τα μεσάνυχτα. Επιστρέφοντας, ο Εμμανουήλ είπε στους συνοδούς του: «Ο γέροντας Φιλάρετος ήταν ανυποχώρητος και αδιάλλακτος, αρνούμενος οποιαδήποτε μετριασμό των απαιτήσεών του. Επιπλέον, απολάμβανε την σιωπηρή υποστήριξη του Προέδρου». Ο μητροπολίτης διαπιστώνει: «Δυστυχώς, θα αποτύχουμε».
Εδώ το 2008 και το 2018 σχεδόν επικαλύπτονται. Ο Φιλάρετος πάλι δεν θέλει να παραιτηθεί από την εξουσία. Ο πρόεδρος πάλι τάσσεται με το μέρος του. Οι εκπρόσωποι της Κωνσταντινούπολης πάλι αρνούνται να δεχθούν αυτούς τους όρους. Και πάλι το πράγμα οδηγείται σε αναχώρηση.
Αυτή τη φορά, όμως, οι Έλληνες δεν έφυγαν
Μετά τη νυχτερινή συνάντηση οι Φαναριώτες αποφασίζουν ότι «finita la commedia» και ετοιμάζονται να φύγουν. Η απόφαση λαμβάνεται σε στυλ κατασκοπευτικού αστυνομικού μυθιστορήματος, με τήρηση όλων των κανόνων συνωμοσίας. Σύμφωνα με τον Γρηγόριο, τα μέλη της αντιπροσωπείας ήταν βέβαια ότι οι μυστικές υπηρεσίες τους παρακολουθούσαν συνεχώς, γι' αυτό συζητούσαν τις περαιτέρω ενέργειες όχι φωναχτά, αλλά περνώντας ο ένας στον άλλον σημειώματα.
Έπειτα η πλοκή περιπλέκεται ακόμη περισσότερο: ο Εμμανουήλ αγοράζει εισιτήριο, οι βαλίτσες είναι έτοιμες, τα αυτοκίνητα για τη μετάβαση στο αεροδρόμιο έχουν κληθεί. Ο επιμελητής ολόκληρου του σχεδίου δημιουργίας της ΟΕΟ (Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας), ο τότε αναπληρωτής επικεφαλής της Διοίκησης του Προέδρου, Ροστισλάβ Πάβλενκο, μαθαίνει για την επικείμενη αναχώρηση και «έντρομος» τηλεφωνεί στον Πρόεδρο. Ο Ποροσένκο ζητά από τον Εμμανουήλ να περάσει από εκείνον καθ' οδόν, ενώ τους υπόλοιπους Φαναριώτες τους φέρνει απλώς η αστυνομία. Όπως θα γράψει αργότερα ο Γρηγόριος: «Μας οδήγησαν εκεί υπό την συνοδεία ισχυρής αστυνομικής φρουράς».
Και δεν επρόκειτο για τιμητική συνοδεία, αλλά για πραγματική βία. Μάλιστα τόσο επιδεικτική, ώστε ένα από τα μέλη της κωνσταντινουπολίτικης αντιπροσωπείας παραπονέθηκε στην αμερικανική πρεσβεία για «βίαιη μεταγωγή», ενώ ένα άλλο ενημέρωσε σχετικά το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών. Επιτόπου αφαίρεσαν από τους εκπροσώπους του Φαναρίου τα κινητά τους τηλέφωνα και διενήργησαν σωματική έρευνα. Ο Εμμανουήλ περιέγραψε την κατάσταση ως εξής: «Μας έχουν κρατήσει και μας απαγορεύεται η έξοδος από τη χώρα». Όλα αυτά είναι δύσκολο να πιστευτούν, αλλά ο Γρηγόριος υπήρξε συμμέτοχος των γεγονότων και τα περιέγραψε αναλυτικά.
Εκείνη η ώρα
Έτσι, οι Έλληνες είναι τιμητικοί αιχμάλωτοι στο προεδρικό μέγαρο. Ο Ποροσένκο τηλεφωνεί στον Βαρθολομαίο, αλλά ακούει τα ίδια με πριν: είτε ο Φιλάρετος παραιτείται από την εξουσία, είτε οι έξαρχοι εγκαταλείπουν την Ουκρανία.
Και τότε ο Ποροσένκο διαβάζει το σχέδιο δήλωσης, σύμφωνα με το οποίο ο Φιλάρετος παραιτείται από κάθε αξίωμα στη νέα δομή, με εξαίρεση τη μόνιμη συμμετοχή του στη Σύνοδο. Και στη συνέχεια η εξιστόρηση καταγράφει τον διάλογο του Ποροσένκο με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο: «Αν επιτύχω την υπογραφή του Φιλαρέτου στο έγγραφο αυτό, τότε συνεχίζουμε, Παναγιώτατε;»
Η Αυτού Παναγιότης δεν αντέδρασε, είπε όμως ότι οι έξαρχοί του πρέπει να βεβαιωθούν ότι τα δικαιώματα του Κωνσταντινουπολίτικου Πατριαρχείου δεν θα θιγούν. Και ο Ποροσένκο πήγε στον Φιλάρετο.
Εδώ, στο χρονικό του Γρηγορίου, υπάρχει μια εύγλωττη παύση. Γνωρίζουμε αναλυτικά τι προηγήθηκε της συζήτησης, γνωρίζουμε τι ακολούθησε. Για την ίδια τη συζήτηση, όμως, δεν γνωρίζουμε τίποτα. Ο Γρηγόριος αναφέρει μόνο λακωνικά: «Ο κ. Πρόεδρος αμέσως [...] έσπευσε στον γέροντα Φιλάρετο, για να επιτύχει ο ίδιος, με το κύρος του, την υπογραφή του». Και παρακάτω: «Το υπογεγραμμένο έγγραφο το παρέδωσε μέσα σε μία ώρα ο κ. Πάβλενκο».
Τι συνέβη σε αυτή την ώρα; Γιατί τη νύχτα ο Φιλάρετος ήταν «αδιάλλακτος και ανένδοτος», ενώ το πρωί μέσα σε μία ώρα υπέγραψε το εντελώς αντίθετο;
Στις απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα βοηθήσουν οι αποκαλύψεις του ίδιου του Φιλαρέτου, που ακούστηκαν έξι μήνες αργότερα, μετά τον σκανδαλώδη αποχωρισμό του από την ΟΕΟ.
«Εσείς θα διοικείτε την Εκκλησία»
Τον Ιούνιο του 2019, όταν η σύγκρουση του Φιλαρέτου με τον Επιφάνιο είχε ήδη βγει στο φως, ο επικεφαλής της ΟΕΚΠ (Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία Πατριαρχείου Κιέβου) δήλωσε ότι πριν από τη «Σύνοδο της ενοποίησης» υπήρχε προφορική συμφωνία για τη διανομή της εξουσίας.
Σύμφωνα με τον Φιλάρετο, ο Ποροσένκο του υποσχέθηκε παρουσία του Επιφανίου: «Εσείς θα διοικείτε την Εκκλησία, όπως τη διοικείτε». Στον Επιφάνιο, αντιθέτως, ανατέθηκε η εξωτερική εκπροσώπηση.
Σε άλλο σχόλιό του ο Φιλάρετος διευκρινίζει: «Μεταξύ του Προέδρου, του Επιφανίου και εμού υπήρχε συμφωνία ότι ο Επιφάνιος θα είναι προκαθήμενος, αλλά θα εκπροσωπεί την ουκρανική εκκλησία εξωτερικά, ενώ εσωτερικά παραμένει το Πατριαρχείο Κιέβου, και αυτό το πατριαρχείο θα το διοικεί ο πατριάρχης Φιλάρετος».
Εξηγεί: «Αυτή ήταν μια συμφωνία, στην οποία συναίνεσα παραιτούμενος από την υποψηφιότητά μου — υπήρχε όρος, και γι' αυτό με εξαπάτησαν. Είπαν ότι θα διοικώ το Πατριαρχείο του Κιέβου, αλλά τελικά όχι».
Τον Ιανουάριο του 2021 αυτή την εκδοχή επιβεβαίωσε εμμέσως ο Αλεξάντερ Ντραμπίνκο, ο οποίος δήλωσε ότι στον Φιλάρετο είχαν υποσχεθεί την πραγματική διοίκηση της νέας εκκλησίας, ενώ ο Επιφάνιος θα έπαιζε τον ρόλο της «βασίλισσας της Αγγλίας».
Μετά τη δημοσίευση του χρονικού του Γρηγορίου το παζλ συμπληρώνεται σε μια λίγο πολύ σαφή εικόνα. Προκύπτει ότι ο Φιλάρετος παραιτήθηκε από την αξίωση για επίσημη προκαθημενία στην ΟΕΕΟ (ΠΤsU) έναντι προφορικών εγγυήσεων του Ποροσένκο και του Επιφανίου. Διαφορετικά η αλλαγή της στάσης του δύσκολα εξηγείται. Ο ίδιος ο Φιλάρετος το λέει ως εξής: «Αυτή τη συμφωνία δεν την υπογράψαμε, επειδή εγώ εμπιστευόμουν. Και τον Πρόεδρο εμπιστευόμουν, και τον Επιφάνιο εμπιστευόμουν. Κι εκείνοι με εξαπάτησαν».
Γιατί ο Ποροσένκο δεν μπορούσε να επιτρέψει στον εαυτό του ένα δεύτερο 2008
Το 2008 ο πρόεδρος Γιούσενκο προσπάθησε να πετύχει από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο υποχώρηση υπέρ του Φιλαρέτου. Δεν τα κατάφερε — το σχέδιο πάγωσε. Το 2018 το ίδιο επεδίωξε ο Ποροσένκο. Δεν τα κατάφερε. Και ο Πετρ Αλεξέγεβιτς έκανε αυτό που δεν τόλμησε ο Γιούσενκο: εξαπάτησε τον Φιλάρετο.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο 2008 και στο 2018; Η απάντηση βρίσκεται στην επιφάνεια. Αν το 2008 το σχέδιο δημιουργίας μιας υποθετικής ΟΕΕΟ (ΠΤsU) ήταν απλώς ένα επεισόδιο της ουκρανικής πολιτικής ζωής, το 2018 έγινε το μεγαλύτερο πολιτικό σχέδιο του ίδιου του Ποροσένκο. Διακυβεύονταν η δεύτερη προεδρική θητεία. Αυτό το παραδέχονταν ακόμη και πρόσωπα από το πολιτικό του περιβάλλον. Ένας από τους πολιτικούς τεχνολόγους της ομάδας του Ποροσένκο, ο Τάρας Μπερεζόβετς, έλεγε το καλοκαίρι του 2018: «Μπορεί κανείς να πει ότι πρόκειται για μια συνηθισμένη προεκλογική τεχνολογία. Και θα είναι αλήθεια…».
Βεβαίως, οι υποστηρικτές του σχεδίου παρουσίαζαν την αυτοκεφαλία ως ζήτημα κρατικής ανεξαρτησίας, εθνικής ασφάλειας κ.ο.κ. Ωστόσο, μέχρι το τέλος του 2018 ήταν πια αδύνατον να διαχωριστεί από την πολιτική. Στο τέλος της θητείας του ο Ποροσένκο δεν μπορούσε να παρουσιάσει στην κοινωνία ούτε οικονομική έκρηξη, ούτε αισθητή άνοδο του βιοτικού επιπέδου, ούτε ειρήνη στο Ντονμπάς, που είχε υποσχεθεί ήδη από την αρχή της.
Γι' αυτό και έκανε τον Τόμο άξονα της προεκλογικής του εκστρατείας για τη δεύτερη θητεία και του συνθήματος «Армія, мова, віра». Η αποτυχία της «ενωτικής συνόδου» την τελευταία στιγμή θα έμοιαζε όχι απλώς με αποτυχία των εκκλησιαστικών διαπραγματεύσεων, αλλά με πολιτική ήττα πριν ακόμη από τις εκλογές.
Και όταν, ένα εικοσιτετράωρο πριν από τη «σύνοδο», ο Ποροσένκο βρέθηκε πρακτικά στην ίδια θέση με τον Γιούσενκο πριν από δέκα χρόνια, την αποτυχία απλώς δεν μπορούσε να την επιτρέψει. Γι' αυτό ακριβώς ο Παβλένκο τηλεφωνούσε «τρομοκρατημένος» στον πρόεδρο με την είδηση της αναχώρησης των Ελλήνων. Γι' αυτό ακριβώς η αντιπροσωπεία του Φαναρίου ουσιαστικά τέθηκε υπό κράτηση. Γι' αυτό ακριβώς, απ' ό,τι φαίνεται, δόθηκαν στον Φιλάρετο υποσχέσεις που κανείς δεν σκόπευε να τηρήσει.
Και τι σχέση έχει εδώ η Εκκλησία;
Σε όλη αυτή την ιστορία εκπλήσσει όχι τόσο το πλήθος των ραδιουργιών, των μυστικών συμφωνιών, των πολιτικών πιέσεων και των διαψευσμένων προσδοκιών, όσο κάτι άλλο: ποια σχέση έχουν όλα αυτά με το Ευαγγέλιο και με την αποστολή, για την οποία υπάρχει η Εκκλησία;
Οι πολιτικοί βλέπουν την Εκκλησία ως εργαλείο. Τη χρειάζονται για τις εκλογές, για την κινητοποίηση των ψηφοφόρων, για την ενίσχυση της εξουσίας και για την επίλυση γεωπολιτικών ζητημάτων. Ας αναρωτηθούμε όμως: ποιο γεωπολιτικό ζήτημα έλυνε ο Χριστός, όταν έλεγε: «…οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν…» (Ματθ. 16, 18); Ποιανού την εξουσία ενίσχυε; Ποιους ψηφοφόρους κινητοποιούσε;
Μήπως η Εκκλησία υπάρχει για να ενώνει τους ανθρώπους με τον Θεό; Για να γίνουν πραγματικότητα για κάθε πιστό τα λόγια του Χριστού «…καθὼς σύ, Πάτερ, ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν σοί, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἓν ὦσι…» (Ιωάν. 17, 21);
Όταν όμως διαβάζει κανείς το χρονικό του Γκριγκόριεφ και τις αποκαλύψεις του Φιλαρέτου, του Ντραμπίνκο, του Μπαλόγκα και άλλων για το πώς δημιουργήθηκε η ΟΕΟ, δύσκολα μπορεί να αποφύγει την εντύπωση ότι όλα αυτά οδηγούν προς την αντίθετη κατεύθυνση.
