Ισαπόστολος, που κατατάχθηκε μεταξύ των πορνών
Δεν διέπραξε σαρκικές αμαρτίες. Όμως η Δύση παραμόρφωσε τη βιογραφία της, και ο άθλος της πίστης αντικαταστάθηκε από μια συγκινητική ιστορία μετανοίας.
Στους πίνακες Ευρωπαίων ζωγράφων απεικονίζεται με λυτά μαλλιά και γυμνό ώμο, δακρυσμένη, με ένα κρανίο που βρίσκεται δίπλα της στο τραπέζι. Ο Τιτσιάνο, ο Καραβάτζιο, ο Ζορζ ντε Λα Τουρ, και αργότερα κινηματογραφιστές και συγγραφείς μιούζικαλ πίστευαν ότι γνώριζαν τα πάντα για τη ζωή αυτής της πεσμένης γυναίκας. Όμως η κύρια πηγή — το Ευαγγέλιο — δεν λέει ούτε λέξη για σαρκικές αμαρτίες της Μαρίας Μαγδαληνής.
Συντελέστηκε μια κραυγαλέα αντικατάσταση. Αντί για μια γυναίκα απίστευτης ανδρείας, μας παρουσιάζουν την εικόνα μιας μετανοημένης γυναίκας ελαφρών ηθών. Έχει κανείς την αίσθηση ότι ο άθλος της πίστης της στον Θεό αγνοήθηκε εντελώς από την ιστορία.
Τα επτά δαιμόνια — είναι ασθένεια, όχι πάθη
Η Μαρία από τη Μαγδαλά, μια ψαράδικη πόλη στη δυτική όχθη της λίμνης της Γαλιλαίας, αναφέρεται στο Ευαγγέλιο εν παρόδω. Ο ευαγγελιστής Λουκάς απαριθμεί εκείνους που ακολουθούσαν τον Χριστό ανά πόλεις και χωριά: «Και γυναίκες τινές, αίτινες ήσαν τεθεραπευμέναι από πνευμάτων πονηρών και ασθενειών, Μαρία η καλουμένη Μαγδαληνή, αφ' ης δαιμόνια επτά εξεληλύθει, και Ιωάννα γυνή Χουζά επιτρόπου Ηρώδου, και Σουσάννα, και έτεραι πολλαί, αίτινες διηκόνουν αυτώ από των υπαρχόντων αυταίς» (Λκ. 8:2–3).
Φαίνεται ότι αυτή είναι μια αδιαμφισβήτητη απόδειξη της αμαρτωλότητας της Μαρίας. Όμως λίγοι γνωρίζουν ότι τα «επτά δαιμόνια» στη γλώσσα του Ευαγγελίου αποτελούν περιγραφή δαιμονισμού, δηλαδή βαρύτατης ταλαιπωρίας, που δεν έχει καμία σχέση με την ηθική επιλογή του ανθρώπου.
Τον δαιμονισμένο στο Ευαγγέλιο κανείς δεν κατηγορεί. Οι άνθρωποι τον λυπούνται, και ο Χριστός τον θεραπεύει.
Ο Λουκάς όχι μόνο απαριθμεί τα ονόματα των γυναικών που ήταν πιστές στον Σωτήρα, αλλά διευκρινίζει και ότι «διηκόνουν αυτώ από των υπαρχόντων αυταίς», δηλαδή θυσίαζαν τα χρήματά τους για τις ανάγκες της αποστολικής κοινότητας. Μαζί με τη Μαρία αναφέρεται η Ιωάννα, σύζυγος του επιτρόπου του Ηρώδη Αντίπα. Η παρέα στην οποία βρέθηκε η Μαρία αποτελείται από εύπορες γυναίκες που χρηματοδοτούσαν τη διακονία του Χριστού και των αποστόλων. Μια πεσμένη πόρνη δεν θα είχε ποτέ εισέλθει σε τέτοιον επιφανή κύκλο.
Ο άθλος στον Γολγοθά
Στη συνέχεια το ευαγγελικό κείμενο αποκαλύπτει ολοένα και πιο πλατιά την ουσία του πνευματικού άθλου της Μαρίας. Τη νύχτα της σύλληψης του Ιησού όλοι οι μαθητές διασκορπίστηκαν. Ακολούθησε η δίκη ενώπιον των αρχιερέων, το πλήθος που φώναζε «Σταύρωσόν τον!», η θανατική καταδίκη, η πορεία προς την εκτέλεση. Και τότε έρχεται η στιγμή που κοντά στον Σταυρό μένουν μόνο γυναίκες. Ο Ματθαίος, ο Μάρκος και ο Ιωάννης γράφουν γι' αυτό ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον (βλ. Μτ. 27:55–56· Μκ. 15:40· Ιν. 19:25). Από τους δώδεκα αποστόλους έμεινε μόνο ο Ιωάννης ο Θεολόγος. Οι υπόλοιποι κρύφτηκαν δειλά πίσω από κλειστές πόρτες του υπερώου της Σιών.
Πρέπει να κατανοήσουμε καλά το ιστορικό πλαίσιο της εποχής εκείνης. Να στέκεσαι δίπλα σε έναν καταδικασμένο για στάση σήμαινε να δηλώνεις δημόσια ότι είσαι συνδεδεμένος με τον εγκληματία. Και αν εκείνη τη στιγμή βρίσκεσαι δύο βήματα από στρατιώτες που μπορούν ανά πάσα στιγμή να σε εκτελέσουν — αυτό είναι διπλή αυτοκτονία.
Οι απόστολοι έφυγαν επειδή κατέρρευσαν οι μεσσιανικές τους προσδοκίες. Ο Μεσσίας έπρεπε να νικά τους κατακτητές, όχι να κρέμεται στον σταυρό. Οι γυναίκες δεν είχαν υπερβολικές προσδοκίες, αλλά είχαν αγάπη, η οποία δεν εξαφανίστηκε ακόμη και όταν ο Μεσσίας παραδόθηκε στην ατίμωση. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τόνιζε ότι «σε αυτό φαίνεται ιδιαίτερα η ανδρεία τους».
Και εκεί, κοντά στον Σταυρό, και έπειτα κοντά στο σπήλαιο της ταφής, οι ευαγγελιστές αναφέρουν τη Μαρία πρώτη στον κατάλογο των γυναικών. Σε ένα αρχαίο χειρόγραφο ούτε αυτό μπορούσε να είναι τυχαίο.
Η κύρια μάρτυρας του θαύματος
Φανταστείτε μια δικαστική διαδικασία, όπου ο κατηγορούμενος είναι νεκρός, οι στενοί φίλοι του έχουν διασκορπιστεί, και ο μόνος άνθρωπος που είναι έτοιμος να καταθέσει για όσα συνέβησαν είναι εκείνος του οποίου η κατάθεση δεν γίνεται δεκτή λόγω του φύλου του μάρτυρα.
Αν κάποιος ήθελε να κάνει την ιστορία της Ανάστασης του Χριστού πειστική για όλους, θα είχε ορίσει ως κύριο μάρτυρα οποιονδήποτε άλλον, μόνο όχι γυναίκα.
Μετά την εκτέλεση του Ιησού η Ιερουσαλήμ παρέμενε τόπος όπου ήταν καλύτερα για έναν χριστιανό να μην εμφανίζεται δημόσια. Η Μαρία όμως πηγαίνει άφοβα στον τάφο με αρώματα, για να ολοκληρώσει την ταφική τελετή που είχε διακοπεί με την έναρξη του Σαββάτου. Πηγαίνει στον σφραγισμένο τάφο, γνωρίζοντας για τη φρουρά και χωρίς να ξέρει ποιος θα της αποκυλίσει τον λίθο.
Ο Άγιος Δημήτριος Ροστόφ παρατηρεί σχετικά: «Η Μαρία Μαγδαληνή έδειξε τον εαυτό της πιο ανδρεία και πιο αφοσιωμένη από τους αποστόλους. Όταν σχεδόν όλοι οι απόστολοι έφυγαν και κρύφτηκαν, — η Μαρία Μαγδαληνή με την αγάπη νίκησε τον φόβο».
Το ωραίο κήρυγμα που ξαναέγραψε τον βίο
Πώς λοιπόν εμφανίστηκαν στους ευρωπαϊκούς πίνακες το κρανίο και τα λυτά μαλλιά;
Γύρω στο 591 ο Άγιος Γρηγόριος ο Μέγας, πάπας Ρώμης, εκφώνησε μια ακόμη ομιλία στο Ευαγγέλιο. Σε αυτήν ταύτισε τρεις διαφορετικές γυναίκες: τη Μαρία Μαγδαληνή, τη Μαρία από τη Βηθανία, αδελφή του Λαζάρου, και την ανώνυμη αμαρτωλή που άλειψε τα πόδια του Ιησού στο σπίτι του Σίμωνα του Φαρισαίου (Λκ. 7:36–50). Η λογική του αρχιερέα ήταν καθαρά κηρυγματική: με αυτόν τον τρόπο προέκυπτε μια ολοκληρωμένη, ισχυρή αφήγηση για την πτώση και τη συγχώρεση.
Όμως σε αυτή την περίπτωση η λογική, δυστυχώς, νίκησε την αλήθεια. Η δυτική εικονογραφία, και μαζί της η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος, απέκτησαν μια ζωηρή εικόνα ηρωίδας με ψευδή βιογραφία.
Στη χριστιανική Ανατολή αυτή η ταύτιση δεν έγινε ποτέ αποδεκτή. Ο Άγιος Δημήτριος Ροστόφ έγραφε ότι «η ανατολική ορθόδοξη Εκκλησία τώρα, όπως και πρωτύτερα, αναγνωρίζει και τα τρία αυτά πρόσωπα ως διαφορετικά, μη θέλοντας να θεμελιώνει ιστορικές πληροφορίες σε αυθαίρετες, μόνο πιθανολογούμενες ερμηνείες». Ο ίδιος διευκρινίζει ότι αυτές τις γυναίκες συνέχεαν ο μακάριος Ιερώνυμος, ο μακάριος Αυγουστίνος και ο Άγιος Γρηγόριος ο Μέγας, ενώ τις διέκριναν ο ιερομάρτυρας Ειρηναίος, ο Ωριγένης και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος.
Υπάρχει και ένα επιχείρημα από κοινή λογική. Η Μαρία ακολουθούσε τον Χριστό επί μακρόν και φανερά. Οι αντίπαλοι του Σωτήρα αναζητούσαν κάθε αφορμή για να Τον κατηγορήσουν και δεν θα άφηναν να τους ξεφύγει μια τέτοια. Μια γυναίκα με ένοχο παρελθόν στο άμεσο περιβάλλον του Διδασκάλου θα ήταν δώρο για τους κατηγόρους. Όμως οι πηγές σιωπούν γι' αυτό.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και στη Δύση, στον Θωμά Ακινάτη, στην ερμηνεία του Κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, ο τίτλος που αποδίδεται στη Μαρία είναι εντελώς διαφορετικός. «Έγινε απόστολος των αποστόλων, διότι σε αυτήν εμπιστεύθηκαν να αναγγείλει στους μαθητές την Ανάσταση του Κυρίου», — διακηρύσσει ο θεολόγος.
Η επίσημη διάκριση αυτών των γυναικών στη Ρώμη άρχισε μόλις το 1969, με τη μεταρρύθμιση του ημερολογίου: από τότε η 22α Ιουλίου στους καθολικούς είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στη Μαρία Μαγδαληνή, ενώ η μνήμη της Μαρίας από τη Βηθανία μεταφέρθηκε στις 29 Ιουλίου. Μια τέτοια συγκρατημένη λειτουργική διόρθωση, που τερματίζει χιλιετείς διαμάχες.
Η ανατροπή των φύλων
Το πρωί της Κυριακής έντεκα απόστολοι κάθονται κλεισμένοι. Πίσω τους — η προδοσία, η φυγή και η κατάρρευση των ελπίδων τους. Και ξαφνικά μπαίνει μια γυναίκα, που όλο αυτό το διάστημα ήταν δίπλα τους σε δεύτερο πλάνο, πλήρωνε τη διαμονή και δεν έθετε στον Θεό πνευματικά ερωτήματα. Όμως αυτή τους λέει εκείνο που αυτοί στη συνέχεια μετέδωσαν σε ολόκληρο τον κόσμο.
Αυτό το γεγονός καταρρίπτει αμέσως τον μύθο για τη Μαρία ως πόρνη. Στεκόταν κοντά στον Σταυρό χωρίς κανένα αμαρτωλό παρελθόν, απλώς επειδή αγαπούσε τον Ιησού και Του έμενε πιστή. Κοντά στον τάφο Του επίσης έμεινε μόνη αυτή, και αυτή πρώτη έμαθε ότι ο Ιησούς αναστήθηκε και η σωτηρία πραγματοποιήθηκε.
