Την παραμονή της δίκης ή η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία χωρίς τη Μητρόπολη του Κιέβου
Την παραμονή της δίκης, η οποία μπορεί να αποφασίσει την απαγόρευση της Μητρόπολης Κιέβου της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, έχει νόημα να σκεφτούμε πώς μπορεί να απαντήσει η Εκκλησία σε αυτό.
Στις11 Δεκεμβρίου 2025 πρόκειται να διεξαχθεί άλλη μια δίκη, η οποία μπορεί να θέσει τέλος στη νομική ύπαρξη της Μητρόπολης Κιέβου της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ναι. Αυτή τη στιγμή στην Ουκρανία υπάρχουν ισχυρές φυγόκεντρες διαδικασίες, αλλά δεν υπάρχουν ακόμη προϋποθέσεις για να ελπίζουμε ότι η πίεση του Ζελένσκι στην UOC μπορεί να εξαφανιστεί ή έστω να μειωθεί.
Φυσικά, η Μητρόπολη Κιέβου θα χρησιμοποιήσει όλα τα νόμιμα μέσα για να αποφύγει την απαγόρευση της δραστηριότητάς της, αλλά αν η απαγόρευση τελικά ακολουθήσει, ποια μπορεί να είναι η αντίδραση της Εκκλησίας σε αυτή την πρόκληση; Τι θα γίνει η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία εάν η Μητρόπολη του Κιέβου εξαφανιστεί; Ένα απλό σύνολο επισκοπών; Ή θα παραμείνει μια ενιαία Εκκλησία;
Σήμερα, η Μητρόπολη του Κιέβου αποτελεί ορατό στοιχείο της ενότητας των ουκρανικών επαρχιών. Σε κάθε εκκλησία, το όνομα της Αυτού Μακαριότητας, του Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας, μνημονεύεται σε κάθε λειτουργία. Ο Προκαθήμενος της UOC έχει ορισμένες εξουσίες σε όλες τις επαρχίες, τα μοναστήρια και τις ενορίες. Η Αγία Σύνοδος διοικεί την Εκκλησία, λαμβάνοντας αποφάσεις που, εντός της αρμοδιότητάς της, είναι δεσμευτικές για όλες τις κοινότητες της UOC. Υπάρχουν επίσης διάφορα συνοδικά τμήματα, επιτροπές και άλλα όργανα, τα οποία επεκτείνουν τις αρμοδιότητές τους σε ολόκληρη την UOC.
Τι θα συμβεί αν εξαφανιστεί αυτό το ορατό στοιχείο ενότητας; Οντολογικά, δεν θα υπάρξουν αλλαγές. Η UOC χωρίς τη Μητρόπολη του Κιέβου (ακούγεται σουρεαλιστικό, αλλά παρ' όλα αυτά) θα παραμείνει η ίδια Εκκλησία του Χριστού. Όλοι οι επίσκοποι και οι ιερείς της θα είναι γεμάτοι χάρη, όλα τα μυστήριά της θα είναι έγκυρα. Θα εξακολουθεί να ενώνει τους ανθρώπους με τον Θεό στην Αγία Ευχαριστία. Και ευχαριστιακά, θα είναι ενωμένη με όλες τις Τοπικές Ορθόδοξες Εκκλησίες σε όλο τον κόσμο, όπως ακριβώς ήταν υπό τη Μητρόπολη του Κιέβου.
Αλλά από διοικητικής και κανονικής άποψης (ας το πούμε έτσι), η UOC θα πρέπει να αναζητήσει νέες μορφές για να εκδηλώσει την ενότητα των ουκρανικών επαρχιών. Ας φανταστούμε ότι ο Μητροπολίτης Κιέβου έχασε το πρόθεμα «και πάσης Ουκρανίας» και παρέμεινε απλώς ο επαρχιεπίσκοπος της Επισκοπής Κιέβου. Εάν, υπό αυτή την ιδιότητα, του ανατεθεί η ευθύνη της σύγκλησης και της προεδρίας της Συνόδου των Επισκόπων και της Συνόδου της UOC, τότε η ενότητα θα διατηρηθεί. Αυτό δεν θα έχει καμία επίπτωση στην επίλυση των ζητημάτων που εμπίπτουν επί του παρόντος στην αρμοδιότητα αυτών των οργάνων.
Ας δούμε τι μπορεί να συμβεί με τις λειτουργίες και τις εξουσίες που ανατίθενται επί του παρόντος στον Προκαθήμενο της UOC και στην Ιερά Σύνοδο, καθώς και στις συνοδικές επιτροπές και τμήματα, από τον Καταστατικό Χάρτη της UOC.
Προκαθήμενος της UOC
Είναι κάπως περίεργο, αλλά το ισχύον Καταστατικό της UOC, στο τμήμα που είναι αφιερωμένο στον Προκαθήμενο της UOC, περιγράφει πώς εκλέγεται και ποια τιμητικά και τελετουργικά προνόμια απολαμβάνει, αλλά λέει λίγα για την ουσία του ίδιου του πρωτείου. Αυτό το κρίσιμο σημείο αντιμετωπίζεται έμμεσα μόνο στην υποπαράγραφο "α", παράγραφος 9, άρθρο 5 του Καταστατικού της UOC: "Διατηρεί την ενότητα της επισκοπής της UOC".
Δηλαδή, ο Μητροπολίτης Κιέβου δεν είναι επικεφαλής της UOC, δεν είναι διοικητικός ηγέτης, αλλά σύμβολο ενότητας.
Μπορεί ο Μητροπολίτης Κιέβου να ενώνει γύρω του την επισκοπή, αν στον τίτλο του δεν υπάρχει η προσθήκη «και πάσης Ουκρανίας»; Κατά τη γνώμη μας, μπορεί.
Μέχρι τον 4ο αιώνα, αυτό ακριβώς συνέβαινε. Οι επίσκοποι που αργότερα έλαβαν τον τίτλο του πατριάρχη και του προκαθημένου των Τοπικών Εκκλησιών ήταν εκείνη την εποχή επίσκοποι των αντίστοιχων πόλεών τους: Ρώμης, Αντιόχειας κ.λπ. Η επισκοπική τους εξουσία δεν εκτεινόταν πέρα από αυτές τις πόλεις. Ωστόσο, ασκώντας την πνευματική εξουσία που προερχόταν από την αρχαιότητα της έδρας τους και την αποστολική της προέλευση (αλλά όχι μόνο αυτή), συγκαλούσαν συνόδους επισκόπων, προεδρεύονταν σε αυτές και εφάρμοζαν τις αποφάσεις των συνόδων. Επίσης, επέλυαν διαφορές μεταξύ επισκόπων, αν και το διαφωνούν μέρος μπορούσε πάντα να απαιτήσει συνοδική επίλυση της διαφοράς.
Τι εμποδίζει μια τέτοια πρακτική να εφαρμοστεί σήμερα; Έχοντας την ιδιότητα του πρώτου μεταξύ ισότιμων επισκόπων της UOC (κατά την αρχική κατανόηση αυτής της ιδιότητας), ο Μητροπολίτης Κιέβου μπορεί να είναι ο ίδιος ενοποιητικός παράγοντας που είναι τώρα. Φυσικά, ορισμένες από τις τρέχουσες λειτουργίες του θα πρέπει να μεταφερθούν είτε στο Συμβούλιο των Επισκόπων είτε στους ίδιους τους επισκόπους. Για παράδειγμα, η εξουσία να μεσολαβεί μεταξύ επισκόπων χωρίς επίσημη δίκη θα μπορούσε να διατηρηθεί, αλλά η ίδια η δίκη θα ήταν προνόμιο του Συμβουλίου των Επισκόπων. Όσον αφορά ζητήματα όπως η χορήγηση άδειας απουσίας σε επισκόπους για περισσότερες από 14 ημέρες και τα συναφή, οι ίδιοι οι επίσκοποι μπορούν να αποφασίσουν.
Ιερά Σύνοδος
Επιπλέον, το Καταστατικό της UOC (τουλάχιστον το επίσημο κείμενο που έχει καταχωρηθεί και δημοσιευτεί στην ιστοσελίδα του GESS ) δεν διευκρινίζει πώς συγκροτείται αυτό το όργανο ή ποιος εκλέγει ή διορίζει τα μέλη του. Αναφέρει μόνο ότι η Σύνοδος είναι το διοικητικό όργανο της UOC μεταξύ των Επισκοπικών Συνόδων και αποτελείται από 12 επισκόπους.
Προφανώς, εάν η Μητρόπολη Κιέβου ανασταλεί, αυτό το όργανο θα είναι το πρώτο που θα πληγεί. Ωστόσο, οι εξουσίες του θα μπορούσαν κάλλιστα να κατανεμηθούν μεταξύ των επισκόπων των επαρχιών και της Συνόδου των Επισκόπων. Αυτό θα ήταν ακόμη πιο φυσικό και λογικό. Για παράδειγμα, προς το παρόν δεν είναι σαφές γιατί ένας επίσκοπος δεν μπορεί ο ίδιος να ιδρύσει μοναστήρι στην επισκοπή του ή να διορίσει ηγούμενο. Δεν είναι επίσης σαφές γιατί η Συνέλευση των Επισκόπων (το ανώτατο όργανο) ενεργεί βάσει των Ψηφισμάτων της Συνόδου (το κατώτερο όργανο). Παραδόξως, έτσι ακριβώς είναι γραμμένο στο Καταστατικό της UOC.
Συνοδικοί θεσμοί
Ο κατάλογος των Συνοδικών θεσμών είναι αρκετά εκτενής. Οι περισσότεροι από αυτούς τους θεσμούς είτε δεν λειτουργούν καθόλου είτε είναι αρκετά αναποτελεσματικοί. Το πραγματικά σημαντικό όργανο για την Εκκλησία είναι το εκκλησιαστικό δικαστήριο. Αλλά αυτό το όργανο θα μπορούσε κάλλιστα να δημιουργηθεί από τη Σύνοδο των Επισκόπων και να υπάρχει εντός της Συνόδου. Η ίδια η Σύνοδος θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως εφετείο για το εκκλησιαστικό δικαστήριο.
Επισκόποι της επαρχίας
Η εξουσία και οι εξουσίες τους, σε περίπτωση εκκαθάρισης της Μητροπολιτικής Περιφέρειας του Κιέβου, θα πρέπει να αυξηθούν σημαντικά.
Ο ισχύων Χάρτης της UOC περιέχει μια εντυπωσιακή ασάφεια σχετικά με τους επισκόπους της επαρχίας.
Αφενός, γράφεται ότι «ο επίσκοπος της επαρχίας, κληρονομώντας την εξουσία από τους αγίους αποστόλους, είναι η κεφαλή της τοπικής Εκκλησίας» και ότι «οι επίσκοποι απολαμβάνουν την πληρότητα της ιεραρχικής εξουσίας», αλλά από την άλλη πλευρά, υπάρχουν πολλοί περιορισμοί σε αυτή την «πληρότητα της επισκοπικής εξουσίας», οι ιεράρχες υποβιβάζονται στο επίπεδο των μεσαίων αξιωματούχων που υπάγονται στην Ιερά Σύνοδο.
Αλλά με μια σημαντική αύξηση της εξουσίας, η ευθύνη των επισκόπων για τις αποφάσεις τους θα αυξηθεί επίσης σημαντικά. Σε ποιον θα λογοδοτούν; Υπάρχουν δύο πιθανές απαντήσεις: πρώτον, στη Σύνοδο των Επισκόπων και στη Σύνοδο της UOC, και δεύτερον, στον κλήρο και τους λαϊκούς της επισκοπής τους - σε αυτούς που συνήθως αναφέρονται ως ο λαός της εκκλησίας.
Συμπεράσματα
Εάν η Μητρόπολη του Κιέβου διαλυθεί ως το ενιαίο διοικητικό όργανο για ολόκληρη την UOC, η ενότητα της Εκκλησίας θα αμφισβητηθεί σοβαρά. Όταν οι επίσκοποι της επαρχίας λάβουν πρόσθετες εξουσίες, όταν νιώσουν, όχι μόνο με λόγια αλλά και με πράξεις, ότι κατέχουν την πληρότητα της ιεραρχικής εξουσίας που κληρονόμησαν από τους αγίους αποστόλους, θα μπορέσουν να αντισταθούν στον πειρασμό να αποσχιστούν από την ενότητα της UOC και να ενεργήσουν αντίθετα με τη γνώμη της συνόδου; Θα αρχίσει η Εκκλησία να διαλύεται σε επισκοπές; Θα προκύψουν συγκρούσεις και διαφωνίες μεταξύ τους;
Και ένα άλλο μεγάλο ερώτημα: αν η Μητρόπολη του Κιέβου αντικατασταθεί από μια Σύνοδο Επισκόπων ή μια Σύνοδο της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, θα βοηθήσει αυτό στην αποφυγή της απαγόρευσης της Εκκλησίας; Μόνο η ιστορία μπορεί να απαντήσει σε όλα αυτά τα ερωτήματα.
Κατά τη διάρκεια των πολλών αιώνων ύπαρξής της, η Εκκλησία έχει συνηθίσει να ζει σε συνθήκες όπου οι διοικητικές αρχές εδραίωναν την ενότητά της. Οι διώξεις απέχουν πολύ από το καλύτερο περιβάλλον για την αντιμετώπιση των υφιστάμενων ελλείψεων στη διακυβέρνηση της Εκκλησίας. Επομένως, πρέπει να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια για τη διατήρηση της υπάρχουσας τάξης, της Μητρόπολης του Κιέβου και της καθιερωμένης παράδοσης της διακυβέρνησης της Εκκλησίας μέχρι καλύτερες εποχές. Ωστόσο, είναι πιθανό αυτές οι προσπάθειες να μην είναι επιτυχείς και η Εκκλησία να χρειαστεί να αντιδράσει στο γεγονός ότι η Μητρόπολη του Κιέβου έχει πλέον τεθεί εκτός νόμου.
Κατά τη γνώμη μας, μια τέτοια αντίδραση θα μπορούσε να είναι, πρώτον, η συνειδητοποίηση ότι η θέση «Η επισκοπή με επικεφαλής τον επίσκοπο είναι η τοπική Εκκλησία» δεν είναι απλώς όμορφα λόγια από τον Καταστατικό Χάρτη της UOC, αλλά πρωτότυπη Ορθόδοξη εκκλησιολογία.
Και δεύτερον, η ενίσχυση της συνοδικής αρχής στη διακυβέρνηση της Εκκλησίας. Και αυτή η κατανόηση των πραγμάτων δεν είναι κάτι νέο ή ξένο προς την Εκκλησία. Είναι η δική μας ιστορική εμπειρία.
Ίσως η τρέχουσα δίκη σχετικά με την απαγόρευση της Μητρόπολης του Κιέβου να είναι μια ευκαιρία να στραφούμε σε αυτήν την εμπειρία, να την αναλογιστούμε και να την εφαρμόσουμε στη σημερινή κατάσταση με κοινή λογική και δημιουργικότητα.
