Είναι δυνατόν να σκοτώνουν έναν μοναχό για μια «λανθασμένη» απάντηση στο «Δόξα στην Ουκρανία»;
Ένας μοναχός της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ δολοφονήθηκε επειδή αρνήθηκε να βάλει το έθνος του πάνω από τον Θεό. Μια συζήτηση για την επιλογή που μπορεί να χρειαστεί να κάνει κάθε Χριστιανός.
Στις 23 Αυγούστου 2026, στο έδαφος της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ, μια ομάδα αγνώστων επιτέθηκε στους μοναχούς της μονής. Ο μοναχός Βαρσανούφιος (Τουριάνσκι) έχασε τη ζωή του, ο μοναχός Γρηγόριος με διαμπερές τραύμα από μαχαίρι στον πνεύμονα κατάφερε ωστόσο να κατέβει μόνος του στα κελιά των αδελφών και να καλέσει σε βοήθεια, ενώ ο Αντρίι Κιριένκο, ο οποίος ζούσε στο μοναστήρι, μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο σε σοβαρή κατάσταση. Για το γεγονός έχει ανοίξει ποινική δικογραφία, οι ανακριτικές ενέργειες συνεχίζονται μέχρι σήμερα, και το ποιος ακριβώς το έκανε, δεν έχει ακόμη διαπιστωθεί επισήμως.
Οι λεπτομέρειες έγιναν γνωστές δύο μέρες αργότερα, όταν ο Αντρέι μπόρεσε να μιλήσει. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, καθόταν μόνος του στην πάνω πλατεία κοντά στον ναό, όταν τον πλησίασαν τρία άτομα με πλήρη πολεμική εξάρτυση – όχι οι συνηθισμένοι στρατιώτες που βρίσκονταν ψηλότερα, αλλά, όπως του φάνηκε, μαχητές κάποιας ειδικής μονάδας – και ένας από αυτούς είπε: «Δόξα στην Ουκρανία». Ο Αντρέι σιώπησε. Η απαίτηση επαναλήφθηκε, και τότε απάντησε όπως θα απαντούσαν πάρα πολλοί ορθόδοξοι χριστιανοί: «Δόξα στον Κύριο Θεό μας. Σώσον και διαφύλαξον». Μετά από αυτό, άρχισαν να τον χτυπούν. Πρώτα με ένα ξύλινο δοκάρι από τον φράχτη, και όταν προσπάθησε να συγκρατήσει αυτό το δοκάρι, μπήκε στο παιχνίδι το μαχαίρι.
Περίπου σαράντα λεπτά κειτόταν στο φαράγγι, χάνοντας τις αισθήσεις του, και άκουγε κάπου ψηλά πυροβολισμούς. Τον μοναχό Βαρσανούφιο η αδελφότητα τον βρήκε σε μια λίμνη αίματος στο πλατύσκαλο της σκάλας των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, και, σύμφωνα με την ανακοίνωση της Λαύρας, τα τελευταία του λόγια ήταν: «Δόξα στον Κύριο Ιησού Χριστό!.. Είμαι μοναχός».
Το ποιος το έκανε αυτό, πρέπει να το εξακριβώσει η έρευνα. Αλλά υπάρχει στο γεγονός μια πλευρά που δεν εξαρτάται από την έκβαση της έρευνας, και πρέπει να μιλήσουμε γι' αυτήν από τώρα. Ένας ζωντανός άνθρωπος βρέθηκε μπροστά σε ένα δίλημμα – να δοξάσει το έθνος ή να δοξάσει τον Θεό. Επέλεξε το δεύτερο. Και το πλήρωσε με τη ζωή του.
«Τι εμπόδιζε να απαντήσει σωστά;»
Μόλις εμφανίστηκαν τα πρώτα δημοσιεύματα για την τραγωδία στη Λαύρα του Σβιατογκόρσκ, ακούστηκε στο διαδίκτυο μια ερώτηση – τερατώδης στην ουσία της, αλλά που αξίζει μια σοβαρή απάντηση: και τι, πραγματικά, εμπόδιζε τους μοναχούς να απαντήσουν «όπως πρέπει»; Αν έλεγε «δόξα στους ήρωες» – θα παρέμενε σώος.
Και αυτή η ερώτηση, απλώς σε διαφορετική διατύπωση, έχει ήδη τεθεί στους χριστιανούς.
Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, δεν απαιτούσαν από τους οπαδούς του Χριστού ούτε να απαρνηθούν τον Θεό τους, ούτε βλασφημία, ούτε υπογραφή σε οποιεσδήποτε δογματικές φόρμουλες. Τους πρότειναν απλώς να ρίξουν μια πρέζα λιβάνι στον βωμό μπροστά στην εικόνα του αυτοκράτορα. Δηλαδή, να κάνουν μια συνηθισμένη πολιτική χειρονομία, την οποία έκαναν όλοι οι κάτοικοι της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, χωρίς να της προσδίδουν κανένα ιερό νόημα. Ήταν, όπως θα λέγαμε σήμερα, μια εκδήλωση πατριωτισμού προς το κράτος. Οι χριστιανοί αρνούνταν να το κάνουν, και οι Ρωμαίοι αξιωματούχοι ειλικρινά δεν καταλάβαιναν από πού προερχόταν τέτοιο πείσμα. Γιατί για κάποιους είναι ευκολότερο να πεθάνουν παρά να κάνουν αυτό που κάνει κάθε «φυσιολογικός» άνθρωπος;
Εκείνος που σήμερα ρωτά τι εμπόδιζε τους μοναχούς να απαντήσουν «σωστά» στο «Δόξα στην Ουκρανία», στην ουσία επαναλαμβάνει το ίδιο «ρωμαϊκό» ερώτημα.
Οι πρώτοι χριστιανοί δεν ήταν εχθροί του κράτους, αλλά δεν δέχονταν να αποδώσουν στον αυτοκράτορα τιμές που αξίζουν μόνο στον Θεό. Εδώ ακολουθούσαν κυριολεκτικά τον λόγο του Χριστού: «Κύριον τον Θεόν σου προσκυνήσεις και αυτώ μόνω λατρεύσεις» (Ματθ. 4:10).
Ακριβώς το ίδιο συμβαίνει και σήμερα. Οι μοναχοί της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ υποστηρίζουν τη χώρα τους, αλλά δεν είναι έτοιμοι να της αποδώσουν τη δόξα που ανήκει μόνο σε έναν Θεό.
Το κριτήριο του Αντρέι Σεπτίτσκι
Η συζήτηση για το πού τελειώνει η αγάπη για τον λαό σου και πού αρχίζει κάτι εντελώς διαφορετικό, για την Εκκλησία κάθε άλλο παρά νέα είναι, και την καλύτερη διατύπωσή της έδωσε στην εποχή του ένας άνθρωπος, τον οποίο σε καμία περίπτωση δεν μπορείς να υποπτευθείς για αδιαφορία προς τον πατριωτισμό και την Ουκρανία.
Ο Ελληνοκαθολικός Μητροπολίτης Αντρέι Σεπτύτσκι έγραψε το 1941 για το σε ποιον πρέπει να αποδίδει δόξα ένας χριστιανός:
«Εκδήλωση αθεΐας είναι η αντικατάσταση, με τη φράση "Δόξα στην Ουκρανία", της αιώνιας δόξας προς τον Ιησού Χριστό, με την οποία δοξάζουν τον Χριστό: "Δόξα στον Ι(ησού) Χριστό!" Προφανώς, κανένας από τους Ουκρανούς δεν μπορεί να έχει τίποτα εναντίον της αναφώνησης "Δόξα στην Ουκρανία!", αλλά η αντικατάσταση του θρησκευτικού δοξασμού του Χριστού με αυτή τη φράση αποτελεί εκφραστική τάση παραμερισμού του Χριστού και τοποθέτησης της πατρίδας στη θέση του, επομένως, είναι σημάδι μιας εκφραστικής άθεης τάσης που εξαπατά τους αφελείς Ουκρανούς πατριώτες».
Ο Σεπτύτσκι δήλωνε ότι «η Ουκρανία γενικά δεν μπορεί να υπάρξει ως ανεξάρτητο κράτος, και πολύ περισσότερο, να είναι ένα ένδοξο κράτος χωρίς το θέλημα του Βασιλέως των βασιλευόντων και Κυρίου των κυριευόντων, του Προαιώνιου Θεού Ι. Χριστού».
Και ιδού η ερώτηση. Αν φανταστούμε μια φανταστική κατάσταση, στην οποία οι επιτιθέμενοι θα συναντούσαν στο Σβιατογκόρσκ όχι «παπάδες της Μόσχας», αλλά τον υπερπατριώτη Μητροπολίτη Αντρέι Σεπτύτσκι, πώς θα κατέληγε γι' αυτόν μια τέτοια συνάντηση; Με το ίδιο αποτέλεσμα όπως και για τον μοναχό Βαρσανούφιο;
Ο Χριστός με ρουσνίκ και σημαία
Σε όλη αυτή την ιστορία υπάρχει μια λεπτομέρεια που θα ήταν αδύνατον να επινοηθεί.
Την επόμενη μέρα μετά την επίθεση, στις 24 Αυγούστου,ο κληρικός της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας (PCU) Ιβάν Ριμπαρούκ, προϊστάμενος του ναού της Γεννήσεως της Θεοτόκου στο χωριό Κριβορίβνια, ηχογράφησε ένα βιντεομήνυμα,, στο οποίο αποκάλεσε την παρουσία της UOC στην Ουκρανία «παρουσία του εχθρού» και εξήγησε ότι αυτόν τον εχθρό πρέπει να τον πολεμήσουμε. Κατηγόρησε την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία για την προώθηση του «ρωσικού κόσμου» ως αίρεση του εθνοφυλετισμού – όταν το έθνος τίθεται πάνω από την πίστη στον Θεό. Δεν θα αναλύσουμε πόσο απέχει η UOC από τον «ρωσικό κόσμο». Το θέμα δεν είναι καν αυτό.
Στο βίντεο όπου ο Ριμπαρούκ συζητά για τον εθνοφυλετισμό στον ναό του, διακρίνεται καθαρά ένα αγαλματίδιο του Χριστού, τυλιγμένο με ρουσνίκ (παραδοσιακό κεντητό πανί), και στο χέρι του Σωτήρα είναι τοποθετημένη η ουκρανική σημαία.
Δηλαδή, ο άνθρωπος καταγγέλλει την υποταγή της Εκκλησίας στο εθνικό, αφού ο ίδιος έχει ήδη παραδώσει στον Θεό την εθνική σημαία. Παράλληλα, δεν παρατηρεί εδώ την παραμικρή αντίφαση. Απλώς, στο σύστημα συντεταγμένων στο οποίο ζει ο κληρικός της PCU, ο εθνοφυλετισμός προκύπτει μόνο όταν οι ξένοι βάζουν το έθνος τους πάνω από την Εκκλησία. Αλλά όταν ακριβώς το ίδιο πράγμα κάνουν οι δικοί του, για αυτό βρίσκεται απαραιτήτως κάποια εξήγηση. Η αίρεση, ως συνήθως, ανακαλύπτεται αποκλειστικά στον γείτονα.
Ερώτηση προς τον καθένα
Πολλά χρόνια μας διαβεβαίωναν ότι το ένα δεν εμποδίζει το άλλο, ότι μπορούμε εντελώς ήσυχα να δοξάζουμε τον Θεό και να δοξάζουμε το έθνος, και ότι δεν υπάρχει καμία επιλογή εδώ, απλά και μόνο επειδή δεν υπάρχει αντίφαση. Τώρα ξέρουμε: αυτό δεν είναι αλήθεια. Ο χριστιανός τίθεται μπροστά σε μια επιλογή: ή ο Θεός, ή το έθνος. Ή τα επίγεια, ή τα επουράνια. Και ο στρατιωτικός, ο οποίος στο Σβιατογκόρσκ απαίτησε από τους μοναχούς τη «σωστή» απάντηση στο «Δόξα στην Ουκρανία», δεν δημιούργησε αυτήν την επιλογή – απλώς τη διατύπωσε. Αυτή η επιλογή διαμορφώθηκε πολύ πριν από αυτόν.
Ο Χριστός είπε: «Ο φιλών πατέρα ή μητέρα υπέρ εμέ ουκ έστι μου άξιος» (Ματθ. 10:37). Και προσέξτε ότι ο Χριστός μιλάει για το πιο δυνατό, το πιο φυσικό και απολύτως θεμιτό ανθρώπινο συναίσθημα. Επιπλέον, η αγάπη προς τους γονείς δεν είναι είδωλο, ούτε πάθος, ούτε αμαρτία, αλλά άμεση εντολή του Θεού. Όμως ακόμη κι αυτή δεν μπορεί να σταθεί πάνω από Αυτόν. Πόσο μάλλον δεν μπορεί να σταθεί πάνω από Αυτόν το κράτος, το κόμμα, ο στρατός ή ένα σύνθημα που ειπώθηκε δυνατά.
Η αδελφότητα της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ δεν έψαξε αυτή την επιλογή. Οι μοναχοί σίγουρα δεν υπέθεταν καν ότι μπορεί γενικά να πέσει στον κλήρο τους. Όμως η επιλογή ήρθε μόνη της – στις έντεκα το πρωί, στα τείχη του ναού, χωρίς προειδοποίηση. Το να αναρωτηθούμε, τι θα έλεγα εγώ σε μια τέτοια στιγμή, αξίζει να το κάνουμε ήδη από τώρα, χωρίς καθυστέρηση. Διότι, κρίνοντας από το πού οδεύουν όλα αυτά, να περιμένουμε αυτή την ερώτηση δεν μας έχει μείνει, πιθανώς, πολύς χρόνος. Ίσως, πολύ λιγότερος απ' ό,τι φαίνεται.
