Πενταρχία: γιατί η συνάντηση στο Φανάρι μπορεί να γίνει συζήτηση για την Ουκρανία
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος καλεί τρία αρχαία Πατριαρχεία στο Φανάρι. Δύο από αυτά δεν έχουν αναγνωρίσει την OCU – και η συνάντηση της 30ής Νοεμβρίου μπορεί να γίνει μια ευκαιρία επιστροφής στη συζήτηση για την Ουκρανία.
Στις 4 Σεπτεμβρίου στη Βουδαπέστη, μιλώντας στους συμμετέχοντες του συνεδρίου της Εταιρείας Δικαίου των Ανατολικών Εκκλησιών, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος ανακοίνωσε ότι απέστειλε στους Προκαθημένους των Εκκλησιών Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων πρόσκληση να συναντηθούν στο Φανάρι την ημέρα της μνήμης του αποστόλου Ανδρέα του Πρωτοκλήτου. Ο στόχος διατυπώθηκε ευρέως και όμορφα: οι τέσσερις «εναπομείναντες αρχαίοι αποστολικοί θρόνοι» πρέπει να «συνοδικά αναλογιστούν τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα ο λαός του Θεού σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία». Στην ίδια ομιλία ο Πατριάρχης μίλησε εκτενώς για την πενταρχία – το αρχαίο σύστημα των πέντε κύριων εδρών του χριστιανικού κόσμου, τη «πεντάχορδη λύρα», η οποία κατά την πρώτη χιλιετία επιτελούσε συνοδικές λειτουργίες.
Ωστόσο, σήμερα αυτή η «πεντάχορδη λύρα» μπορεί να υπηρετήσει και εντελώς διαφορετικούς σκοπούς. Έχουμε ήδη γράψει για τον κίνδυνο αυτής της ιδέας: η πενταρχία, στη σημερινή της ανάγνωση, μετατρέπεται εύκολα σε μηχανισμό που επιτρέπει στις «αρχαίες» Εκκλησίες να αποφασίζουν για την τύχη των «νέων».
Δηλαδή υπάρχει ο κίνδυνος ορισμένες Εκκλησίες, ενωμένες μεταξύ τους, να διοικούν άλλες. Αυτές οι ανησυχίες δεν έχουν εξαφανιστεί. Παρά τη διαφωνία με τον τρόπο με τον οποίο η Κωνσταντινούπολη έλυσε το «ουκρανικό ζήτημα», αξίζει να παραδεχτούμε: η ίδια η πρωτοβουλία να συγκεντρωθούν οι τέσσερις θρόνοι είναι σωστή. Διότι για πρώτη φορά έπειτα από πολλά χρόνια οι Προκαθήμενοι, των οποίων έχει συσσωρευτεί τεράστιος αριθμός άλυτων ζητημάτων και προβλημάτων, θα καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Και αν δούμε ποιοι ακριβώς θα κάθονται σε αυτό το τραπέζι, αποδεικνύεται ότι η απόπειρα αναβίωσης της πενταρχίας μπορεί να γίνει όχι δίκη κάποιου, όχι δικαστήριο και όχι απλώς διοικητικό όργανο, αλλά κάτι που έλειπε από τον ορθόδοξο κόσμο τουλάχιστον από το 2018 – ένας τόπος κανονικού, ανοιχτού και ειλικρινούς διαλόγου.
Ποιοι θα έρθουν στο Φανάρι
Από τους τρεις προσκεκλημένους Προκαθημένους, οι δύο δεν έχουν αναγνωρίσει την OCU. Ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιωάννης δεν μνημονεύει τον Επιφάνιο και από την αρχή επέμενε: το ουκρανικό ζήτημα έπρεπε να λυθεί συνοδικά. Αυτή δεν είναι μια μεμονωμένη αντίδραση – η Εκκλησία της Αντιοχείας, τρίτη στα δίπτυχα, ήδη από την εποχή της Συνόδου της Κρήτης απαιτεί να τίθενται όλα τα επίμαχα θέματα σε πανορθόδοξη συζήτηση.
Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος όχι μόνο δεν αναγνώρισε την OCU, αλλά το 2020 προσπάθησε να συγκεντρώσει στο Αμμάν όσους διαφωνούσαν με τις αποφάσεις του Φαναρίου για την Ουκρανία.
Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόδωρος αναγνώρισε τον Επιφάνιο το φθινόπωρο του 2019 – μόλις έναν χρόνο αφότου στην Οδησσό καλούσε τους πιστούς να παραμείνουν με τον Μητροπολίτη Ονούφριο. Και πλήρωσε για αυτήν την αναγνώριση πιο ακριβά από όλους, χάνοντας μέρος του ποιμνίου του στην Αφρική. Επομένως, κανείς δεν θα εκπλαγεί μαθαίνοντας ότι στο εσωτερικό της Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας το ουκρανικό ζήτημα εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται πολύ πιο συγκρατημένα από ό,τι προκύπτει από τις επίσημες δηλώσεις.
Έτσι λοιπόν, στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων θα βρεθούν η Κωνσταντινούπολη, δημιουργός του Τόμου για την OCU, και τρεις Εκκλησίες, για καθεμία από τις οποίες η Ουκρανία αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Μπορεί κανείς να υποθέσει προσεκτικά ότι, σε αυτή την περίπτωση, η πενταρχία από εργαλείο δίκης ή διοίκησης μπορεί κάλλιστα να μετατραπεί σε αυτό που ήταν αρχικά: σε ένα συμβούλιο όπου καμία ψήφος δεν είναι καθοριστική. Και παρεμπιπτόντως, ακριβώς γι' αυτό, για τη συνοδικότητα, μίλησε ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος στη Βουδαπέστη. Εδώ δεν μπορεί κανείς παρά να συμφωνήσει μαζί του. Το μόνο ερώτημα είναι αν θα βρεθεί κάποιος να προφέρει πρώτος τη λέξη «Ουκρανία». Και υπάρχουν όλοι οι λόγοι να πιστεύουμε ότι θα βρεθεί.
Το έτος των Ιεροσολύμων
Αν εξετάσουμε τη διπλωματική δραστηριότητα του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου το 2026, οι συναντήσεις του συνθέτουν κάτι περισσότερο από ένα απλό σύνολο πρωτοκολλικών εκδηλώσεων.
Στις 4 Ιουνίου τον δέχθηκε στο Οβάλ Γραφείο ο Ντόναλντ Τραμπ. Μίλησαν σχεδόν μία ώρα για τους χριστιανούς της Μέσης Ανατολής, για το status quo των Αγίων Τόπων, για το ότι οι ισραηλινές αρχές την άνοιξη έκλεισαν την Παλιά Πόλη ακόμη και για τον κλήρο. Όμως, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Πατριαρχείου, η συζήτηση ολοκληρώθηκε με συζήτηση για τον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο και την πρόταση του Πατριάρχη Θεοφίλου να βοηθήσει στην επίλυσή του. Όλα αυτά ειπώθηκαν στο πλαίσιο της προγραμματισμένης επίσκεψης του Πατριάρχη στη Μόσχα.
Δύο ημέρες αργότερα ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας Ιεροσολύμων βρισκόταν ήδη στην Αθήνα, όπου είχε αρκετές συναντήσεις – με τον πρόεδρο, τον πρωθυπουργό και υπουργούς. Παράλληλα, οι ελληνικές αρχές μιλούσαν ανοιχτά για ένα «νέο πνευματικό κανάλι» για τη διευθέτηση του πολέμου. Ακόμη νωρίτερα, τον Νοέμβριο του 2025, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων έλαβε στη Μόσχα το Παράσημο της Φιλίας, και στη ρωσική πρεσβεία στο Ισραήλ μίλησε για τις επιθέσεις κατά του κλήρου της UOC και τις καταλήψεις ναών στην Ουκρανία – δηλαδή για όσα καταγγέλλει η UOC εδώ και χρόνια.
Όλα αυτά συνοδεύονταν από εργασία για την ενίσχυση των σχέσεων με τις κυβερνήσεις ορθόδοξων χωρών. Έτσι, το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών τον Σεπτέμβριο υπέγραψε δεκαετές μνημόνιο με το Πατριαρχείο, που προβλέπει χρηματοδότηση ενός εκατομμυρίου ευρώ τον χρόνο. Η Κύπρος χρηματοδοτεί έργα των Ιεροσολύμων μέσω του ειδικού αντιπροσώπου της για τις θρησκευτικές ελευθερίες στη Μέση Ανατολή. Στις 15 Σεπτεμβρίου ο Πατριάρχης Θεόφιλος δέχθηκε τον δήμαρχο της Λευκωσίας και συνέστησε επιτροπή για τα κυπριακά ζητήματα με επικεφαλής τον μητροπολίτη Βόστρων Τιμόθεο – τυπικά ασχολείται με τα ακίνητα της Εξαρχίας του Παναγίου Τάφου, αλλά ενδεικτική είναι η ίδια η προσπάθεια του Πατριαρχείου να τακτοποιήσει όλη του την οικονομία, από τη γη ως τη διπλωματία. Και αυτή την εβδομάδα στα Ιεροσόλυμα ανακοίνωσαν την επίσκεψη του Πατριάρχη Βουλγαρίας Δανιήλ – ενός ακόμη Προκαθημένου που δεν αναγνώρισε την OCU.
Στο ουκρανικό τμήμα του διαδικτύου τον Πατριάρχη Θεόφιλο τον αποκαλούν «Σρέντερ με ράσο» και, ήδη από συνήθεια, τον κατηγορούν ότι «δουλεύει για τη Μόσχα». Οι κοντόφθαλμοι Ουκρανοί «πατριώτες», κατηγορώντας τον Πατριάρχη για «φιλορωσισμό», για κάποιο λόγο δεν σκέφτονται ότι τον δέχονται στην Ουάσιγκτον και ότι η ελληνική κυβέρνηση διαθέτει εκατομμύρια στο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων.
Ναι, ο Πατριάρχης Θεόφιλος συναντά αξιωματούχους και στη Μόσχα και στη Σόφια. Όμως αυτό μαρτυρεί ένα πράγμα: στον ορθόδοξο κόσμο, όπου οι Προκαθήμενοι εδώ και χρόνια δεν βλέπονται μεταξύ τους, παρέμεινε ο μόνος στον οποίο συνεχίζουν να προσέρχονται όλοι – και οι επικεφαλής των Εκκλησιών, και πολιτικοί των πιο διαφορετικών στρατοπέδων. Μεσολαβητής δεν είναι αυτός που αρέσει σε όλους. Μεσολαβητής είναι αυτός που όλοι δέχονται και με τον οποίο όλοι είναι πρόθυμοι να μιλήσουν. Και στις 30 Νοεμβρίου ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων θα βρεθεί εκεί όπου θα τον ακούσουν.
Η θέση για την UOC
Για να καταλάβουμε με ποια θέση θα καθίσουν τα Ιεροσόλυμα στο τραπέζι, δεν χρειάζεται να μαντέψουμε – αρκεί να ακούσουμε τον Έξαρχο του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων μητροπολίτη Βόστρων Τιμόθεο. Ο Έλληνας από την Πάτρα ηγείται της Εξαρχίας του Παναγίου Τάφου στη Λευκωσία από το 2005 και όλα αυτά τα χρόνια λέει για την Ουκρανία το ίδιο πράγμα.
Για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο του 2018, όταν ο Τόμος ήταν ακόμη υπό προετοιμασία, δήλωσε ότι ο Μητροπολίτης Ονούφριος είναι ο μόνος κανονικός Προκαθήμενος των ορθοδόξων της Ουκρανίας που αναγνωρίζεται από όλες τις Εκκλησίες, και ότι η θέση των Ιεροσολύμων σε αυτό το ζήτημα θα παραμείνει αμετάβλητη.
Το καλοκαίρι του 2019, όταν ο Τόμος είχε ήδη υπογραφεί, απευθύνθηκε στους πιστούς της Ουκρανίας με έκκληση να παραμείνουν στην Εκκλησία υπό το ωμοφόριο του Μητροπολίτη Ονουφρίου – και πρόσθεσε λόγια που σήμερα ακούγονται σαν πρόγραμμα για τη συνάντηση στο Φανάρι: «Προσευχόμαστε για την πανορθόδοξη ενότητα, αλλά για την ορθή ενότητα – γύρω από την κανονική Εκκλησία. Θέλουμε η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία να συνεχίσει το σωτήριο έργο της χωρίς πολιτικά εμπόδια».
Και στα τέλη Αυγούστου του 2026, όταν στη Λαύρα του Σβιατογκόρσκ δολοφονήθηκε ο μοναχός Βαρσανούφιος, ο Έξαρχος του Παναγίου Τάφου ήταν από τους πρώτους εκτός Ουκρανίας που είπε τα πράγματα με το όνομά τους. «Η κοινωνία που δολοφονεί μοναχούς είναι ανυπεράσπιστη», – έτσι τίτλοφόρησαν τη δήλωσή του οι ελληνικές εκδόσεις. Ο Σεβασμιώτατος έγραψε ότι παρακολουθούσε επί χρόνια όσα συμβαίνουν με την UOC και ήλπιζε ότι δεν θα έφτανε σε αυτό το σημείο, – αλλά έφτασε. Κάλεσε να φτάσει η έρευνα μέχρι τέλους και να μην επιτραπεί στην πολιτική σκοπιμότητα να καθορίσει την πορεία της, ενώ για την αιτία της τραγωδίας μίλησε ευθέως: χρόνια σκληρής ρητορικής εναντίον της UOC έχουν συνηθίσει την κοινωνία στην εχθρότητα, και εκεί όπου η εχθρότητα γίνεται συνήθεια, τα όρια του επιτρεπτού διατηρούνται όλο και πιο δύσκολα.
Ας σημειωθεί ότι όλα αυτά δεν τα λέει ένας εξωτερικός παρατηρητής, αλλά ένας ιεράρχης μιας Εκκλησίας που κατέχει την τέταρτη θέση στα δίπτυχα, έχει τη δική της θέση για το «ουκρανικό ζήτημα» και μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό της να λέει τα πράγματα με το όνομά τους. Είναι επίσης ενδεικτικό ότι ο Σεβασμιώτατος Τιμόθεος προφέρει αυτά τα λόγια από την Κύπρο – ένα νησί του οποίου η Εκκλησία αναγνώρισε την OCU. Συλλειτουργεί με Κύπριους επισκόπους, κηρύττει σε κυπριακά μοναστήρια και ταυτόχρονα δεν κρύβει τη θέση του για την Ουκρανία. Αυτό σημαίνει ότι το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων μπορεί πραγματικά να μιλάει με τους άλλους – χωρίς σκάνδαλα, αλλά με βάρος και κύρος.
Πώς μπορεί να είναι χρήσιμη η πενταρχία
Πρέπει να παραδεχτούμε ότι στα χείλη του Φαναρίου η ιδέα της πενταρχίας ακούγεται σαν αξίωση για ειδικά δικαιώματα των αρχαίων θρόνων. Και είναι δύσκολο να συμφωνήσει κανείς με αυτή την αξίωση, επειδή στην Ορθοδοξία δεν υπάρχουν Εκκλησίες «πρώτης και δεύτερης κατηγορίας».
Αλλά η ιδέα έχει μια άλλη, πολύ πιο σημαντική πλευρά.
Η πενταρχία της πρώτης χιλιετίας λειτουργούσε όχι επειδή οι πέντε θρόνοι ήταν «πιο σημαντικοί» από τους άλλους, αλλά επειδή κανένας από αυτούς δεν μπορούσε να αποφασίσει τίποτα μόνος του, χωρίς τη συμβουλή των υπολοίπων.
Η Ρώμη δεν μπορούσε χωρίς την Κωνσταντινούπολη, η Κωνσταντινούπολη – χωρίς την Αλεξάνδρεια και την Αντιόχεια, και τα Ιεροσόλυμα, το μικρότερο, είχε την ίδια φωνή με τις πιο ισχυρές Εκκλησίες. Ήταν ένα σύστημα αμοιβαίου περιορισμού, και όχι ένα σύστημα ιεραρχίας.
Αυτός ακριβώς ο μηχανισμός έλειψε το 2018. Το «ουκρανικό ζήτημα» λύθηκε από έναν θρόνο, χωρίς συμβούλιο. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό σε όλους: το σχίσμα μόνο εντάθηκε και πλέον, εκτός από την Ουκρανία, δίχασε και όλη την παγκόσμια Ορθοδοξία.
Και γι' αυτό, αν ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος θέλει στα σοβαρά να επαναφέρει τους αρχαίους θρόνους στη συνοδική κατανόηση των προκλήσεων – και τα λόγια του στη Βουδαπέστη δίνουν βάσιμες ελπίδες ότι το θέλει – τότε η κύρια πρόκληση δεν χρειάζεται ψάξιμο. Δεν είναι η οικολογία ούτε ο «ραγδαία μεταβαλλόμενος κόσμος». Είναι η Εκκλησία της οποίας μόνο μέσα σε εννέα μήνες φέτος σχεδόν εκατό ιερείς έχουν συλληφθεί από την Στρατολογία (TCC)· η Εκκλησία της οποίας τα μοναστήρια και οι ναοί αφαιρούνται με τη συμμετοχή της κρατικής εξουσίας· της οποίας τον μοναχό δολοφόνησαν έξω από τα τείχη της μονής.
Τέσσερις θρόνοι, δύο εκ των οποίων ποτέ δεν θεώρησαν το «ουκρανικό ζήτημα» κλειστό, – αυτό είναι ακριβώς το συμβούλιο που έλειπε πριν από οκτώ χρόνια. Η πενταρχία, σχεδιασμένη ως εργαλείο εναντίον κάποιων, είναι ικανή να γίνει εργαλείο προς υπεράσπιση άλλων. Αλλά ακριβώς στον βαθμό που θα το θελήσουν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες στη συνάντηση.
Τι περιμένουμε από τη συνάντηση
Υπενθυμίζουμε ότι τα λάθη στην ιστορία της Εκκλησίας δεν διορθώνονταν με αναθέματα, αλλά με συνόδους. Και η συνάντηση των τεσσάρων Προκαθημένων στο Φανάρι – παρ' όλη την προσοχή με την οποία πρέπει να την αντιμετωπίσουμε – είναι η πρώτη ευκαιρία εδώ και πολλά χρόνια να γίνει συζήτηση για το λάθος με τον Τόμο της OCU.
Είναι σαφές ότι κανείς μας δεν περιμένει ότι στις 30 Νοεμβρίου θα ανακληθεί ο Τόμος. Αλλά έχουμε το δικαίωμα να περιμένουμε ότι το «ουκρανικό ζήτημα» θα εξεταστεί τουλάχιστον. Τα Ιεροσόλυμα έχουν τα πάντα για αυτό: το κύρος της Μητέρας των Εκκλησιών, την εμπειρία του Αμμάν, έναν Πατριάρχη που γίνεται δεκτός και στον Λευκό Οίκο, και στην Αθήνα, και στην Κωνσταντινούπολη, και στη Μόσχα.
Ακριβώς ο Πατριάρχης Θεόφιλος μπορεί να γίνει διαμεσολαβητής σε αυτό το επώδυνο και πολύπλοκο για όλους μας ζήτημα.
Και αν ο ορθόδοξος κόσμος επιστρέψει ποτέ στη συνοδική συζήτηση για την Ουκρανία, αυτή η συζήτηση μπορεί να ξεκινήσει εκεί όπου τέσσερις Εκκλησίες θα καθίσουν δίπλα-δίπλα και θα θυμηθούν ότι είναι ένα Σώμα, στο οποίο «εἴτε πάσχει ἓν μέλος, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη». Πιστεύουμε ότι στις 30 Νοεμβρίου θα εμφανιστεί αυτή η ευκαιρία. Και πιστεύουμε ότι θα βρεθεί αυτός που θα την αξιοποιήσει – ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων.
