Υπακοή στον Πατριάρχη και στον επίσκοπο: για τη νέα εξέταση των υποψηφίων προς χειροτονία στη ROC
Το νέο κείμενο της εξέτασης των υποψηφίων προς χειροτονία, που εγκρίθηκε από την Ιερά Σύνοδο, υποχρεώνει τον κληρικό να «υπακούει σε όλα» στον Πατριάρχη. Πώς συμβιβάζεται αυτό με τους ιερούς κανόνες και τη θέση της ROC για το πρωτείο;
Στις 22 Οκτωβρίου 2026 η Ιερά Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας έλαβε μια απόφαση που στην επίσημη καταγραφή φαίνεται να έχει τεχνικό χαρακτήρα:να συμπληρωθεί το κείμενο του όρκου των χειροτονουμένωνκαι να εγκριθεί για πρώτη φορά ενιαίο κείμενο της εξέτασής τους.
Η είδηση, την οποία αναμετέδωσαν πολλά κοσμικά μέσα ενημέρωσης, αφορούσε τα κοινωνικά δίκτυα. Στη νέα διατύπωση του όρκου ο υποψήφιος προς χειροτονία αναλαμβάνει την υποχρέωση «να μη μιλά δημοσίως εξ ονόματος της Εκκλησίας χωρίς την ευλογία της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, να μη διατυπώνει, κατά τις δημόσιες παρεμβάσεις του στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και κατά τη χρήση του διαδικτύου (συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών δικτύων και άλλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης), δηλώσεις που δυσφημούν την Ορθόδοξη Εκκλησία ή διαστρεβλώνουν τη διδασκαλία της και να μη χρησιμοποιεί το διαδίκτυο για προσωπικό όφελος».
Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη αλλαγή που δεν μπορούμε να παραβλέψουμε. Στο εγκεκριμένο κείμενο της εξέτασης ο υποψήφιος προς χειροτονία αναλαμβάνει την υποχρέωση «να παραμένει πιστός στον Αγιώτατο Πατριάρχη Μόσχας και πασών των Ρωσιών και να υπακούει σε όλα σε αυτόν και στον οικείο Επαρχιούχο Αρχιερέα, καθώς και στην Ιερά Σύνοδο της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας». Ας δούμε πώς προέκυψε ο όρκος, τι ίσχυε πριν από τη σημερινή διατύπωση και τι άλλαξε, και κυρίως γιατί αυτή η διατύπωση προκαλεί σοβαρές ανησυχίες.
Τι ακριβώς αποφάσισε η Ιερά Σύνοδος της ROC
Η απόφαση καταχωρίστηκε στο πρακτικό αρ. 82 της συνεδρίασης της 22ας Οκτωβρίου 2026. Στο σχετικό ενημερωτικό σημείωμα αναφέρεται ότι η Ιερά Σύνοδος είχε εγκρίνει ενιαίο κείμενο του όρκου ήδη στις 22 Μαρτίου 2011 (πρακτικό αρ. 21), ενώ δεν είχε εγκρίνει ποτέ προηγουμένως κείμενο της εξέτασης των υποψηφίων προς χειροτονία. Η Επιτροπή της Διασυνοδικής Παρουσίας για την εκκλησιαστική διοίκηση, την ποιμαντική και την οργάνωση της εκκλησιαστικής ζωής, κατά την επεξεργασία του θέματος «Ο ιερέας και η ενορία στα κοινωνικά δίκτυα», διαπίστωσε ότι τα κείμενα της εξέτασης διέφεραν μεταξύ των εκκλησιαστικών επαρχιών, ζήτησε να της αποσταλούν τα χρησιμοποιούμενα κείμενα και έλαβε 209 απαντήσεις.
Τόσο ο όρκος όσο και η εξέταση αποτελούν υποχρεωτικές διαδικασίες για κάθε υποψήφιο προς χειροτονία σε διάκονο ή πρεσβύτερο. Πρόκειται για διαφορετικά έγγραφα: ο όρκος δίνεται ενώπιον του Σταυρού και του Ευαγγελίου, ενώ το κείμενο της εξέτασης περιλαμβάνει τη γραπτή μαρτυρία του υποψηφίου για τον εαυτό του και τις δεσμεύσεις που αναλαμβάνει και υπογράφεται από τον ίδιο και τον αρχιερέα. Στην πράξη, όμως, και τα δύο έγγραφα υπογράφονται την ίδια ημέρα, φυλάσσονται στον προσωπικό φάκελο του κληρικού και χρησιμοποιούνται με τον ίδιο τρόπο στο εκκλησιαστικό δικαστήριο.
Η διατύπωση περί υπακοής στον Πατριάρχη και στην Ιερά Σύνοδο περιλαμβάνεται στο δεύτερο σημείο του κειμένου της εξέτασης, αμέσως μετά τη δέσμευση του υποψηφίου «να ασκεί τη διακονία του με γνώμονα τους κανόνες των Αγίων και Θεοφόρων Πατέρων, σύμφωνα με τις διατάξεις και τις παραδόσεις της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας». Δεν έχει δοθεί επίσημη εξήγηση για αυτή την αλλαγή.
Από πού προήλθε ο όρκος των χειροτονουμένων
Στην αρχαία Εκκλησία δεν υπήρχαν ούτε όρκος ούτε εξέταση με τη σημερινή της μορφή για τους υποψηφίους προς χειροτονία σε πρεσβύτερο ή διάκονο: τη θέση τους κάλυπταν η δοκιμασία του υποψηφίου, οι μαρτυρίες για τον βίο του και η ομολογία πίστεως.
Ο γραπτός όρκος των υποψηφίων προς χειροτονία εμφανίζεται στη Ρωσική Εκκλησία τον 17ο αιώνα, επί Πατριάρχη Ιωακείμ. Επί Πέτρου Α΄ προστίθεται σε αυτόν όρκος πίστης προς τον μονάρχη. Κατά τη συνοδική περίοδο το κείμενο αναθεωρήθηκε επανειλημμένα, ενώ τα πολιτικά στοιχεία αφαιρέθηκαν από αυτό μόλις τη δεκαετία του 1990.
Το ιστορικό πλαίσιο της εποχής του Πέτρου Α΄ εξηγεί πολλά. Ο Εκκλησιαστικός Κανονισμός του 1721 καθιέρωνε υποχρεωτικό όρκο για τα μέλη του Εκκλησιαστικού Κολλεγίου, ενώ το 1722 εκδόθηκαν οι Προσθήκες στον Κανονισμό. Όπως επισήμανε ο ιστορικός Β. Μπεζανίτζε, το πέμπτο σημείο της αρχικής εκδοχής των Προσθηκών απαιτούσε από τον υποψήφιο, πριν από τη χειροτονία του σε πρεσβύτερο, να ορκιστεί ότι δεν θα αποκρύπτει την παρουσία σχισματικών. Την ίδια χρονιά, το συνοδικό διάταγμα της 17ης Μαΐου υποχρέωσε τους ιερείς να αναφέρουν τα εκ προθέσεως εγκλήματα που τους αποκαλύπτονταν κατά την εξομολόγηση και καθιέρωσε παράλληλα ειδικό τύπο όρκου για τους κληρικούς (Πλήρης Συλλογή Νόμων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, συλλ. 1, τ. 6, αρ. 4012).
Με άλλα λόγια, ο όρκος προέκυψε όχι ως θεολογική πράξη, αλλά ως μέσο κρατικού ελέγχου του κλήρου: δέσμευε τον ιερέα να παραμένει πιστός στον θρόνο και υπέτασσε στα συμφέροντα του κράτους ακόμη και το απόρρητο της εξομολόγησης.
Αυτή η λογική διατηρήθηκε μέχρι το τέλος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Έχει διασωθεί η γραπτή δέσμευση του μετέπειτα ιερομάρτυρα Ιωσήφ (Πετρόβιχ), την οποία υπέγραψε πριν από τη χειροτονία του σε ιεροδιάκονο το 1901: σε αυτήν επιβεβαιώνει ότι τηρεί τον όρκο πίστης προς τον αυτοκράτορα που είχε δώσει και δεσμεύεται να ασκεί τα καθήκοντά του σύμφωνα με τους κανόνες, τους κανονισμούς και τις οδηγίες των προϊσταμένων του «με απόλυτη υπακοή». Ο ιστορικός Π. Β. Ζναμένσκι περιέγραψε πώς, τον 18ο και τον 19ο αιώνα, η εξέταση του υποψηφίου προς χειροτονία διεξαγόταν στο αρμόδιο γραφείο του εκκλησιαστικού κονσιστορίου, με τις ίδιες διατυπώσεις που τηρούνταν στις δικαστικές ανακρίσεις. Από εκεί προέρχεται και ο όρος «ανάκριση», ο οποίος διατηρείται στη ρωσική ονομασία του σημερινού εγγράφου.
Για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν υπήρχε ενιαίο συνοδικά εγκεκριμένο κείμενο του όρκου: ακόμη και επί Πατριάρχη Αλεξίου Β΄ οι εκκλησιαστικές επαρχίες χρησιμοποιούσαν τα δικά τους έντυπα. Το ενιαίο κείμενο του όρκου εγκρίθηκε μόλις το 2011, επί Πατριάρχη Κυρίλλου, ενώ το κείμενο της εξέτασης παρέμενε έως τον Οκτώβριο του 2026 έγγραφο που καταρτιζόταν σε επίπεδο εκκλησιαστικής επαρχίας.
Στον όρκο αυτόν ο υποψήφιος δεσμεύεται ενόρκως να ασκεί τη διακονία του «σε όλα σύμφωνα με τον λόγο του Θεού, τους εκκλησιαστικούς κανόνες και τις οδηγίες της εκκλησιαστικής ιεραρχίας» και να τελεί τις ακολουθίες και τα Μυστήρια «σύμφωνα με την εκκλησιαστική τάξη, χωρίς να μεταβάλλει τίποτε αυθαίρετα». Η εκκλησιαστική ηγεσία δηλώνεται εδώ με τον συλλογικό όρο «εκκλησιαστική ιεραρχία», ενώ η προσωπική υπακοή αφορά μόνο τον οικείο Επαρχιούχο Επίσκοπο. Αυτό συνάδει πλήρως με την κανονική παράδοση.
Υπάρχει κάτι παρόμοιο σε άλλες Εκκλησίες;
Στις Τοπικές Εκκλησίες της ελληνικής παράδοσης δεν προβλέπεται όρκος για τους υποψηφίους προς χειροτονία σε διάκονο ή πρεσβύτερο. Κάτι παρόμοιο υπάρχει μόνο στην ακολουθία της επισκοπικής χειροτονίας και περιορίζεται στην ομολογία των δογμάτων, τα οποία ο μέλλων επίσκοπος δεσμεύεται να διαφυλάσσει. Κατά την προετοιμασία του άρθρου δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστούν μαρτυρίες για αντίστοιχο έγγραφο στη Σερβική, τη Βουλγαρική, τη Ρουμανική ή άλλες Εκκλησίες.
Ενδεικτικό είναι και το εξής: στη ρωσική παράδοση, την υπόσχεση υπακοής στον Πατριάρχη την έδινε ιστορικά ο επίσκοπος και όχι ο ιερέας. Ο καθηγητής Α. Α. Ντμιτριέφσκι, στο βιβλίο του «Ο υποψήφιος προς χειροτονία» (Κίεβο, 1904), παραθέτει τη διατύπωση της αρχιερατικής υπόσχεσης του 17ου αιώνα: «Να ακολουθώ σε όλα και να υπακούω πάντοτε στον πατέρα μου, τον μέγα κύριο, τον αγιώτατο κυρ [όνομα], αρχιεπίσκοπο Μόσχας και πασών των Ρωσιών και πατριάρχη όλων των βορείων χωρών».
Αυτό είναι λογικό: για τον επίσκοπο, ο Πατριάρχης είναι ο «πρώτος» στον οποίο αναφέρεται ο 34ος Αποστολικός Κανόνας, ενώ για τον πρεσβύτερο άμεσος φορέας της εκκλησιαστικής εξουσίας είναι ο οικείος Επαρχιούχος Επίσκοπος. Το νέο κείμενο της εξέτασης επιβάλλει στον πρεσβύτερο μια δέσμευση την οποία η παράδοση προέβλεπε μόνο για τον επίσκοπο και, με αυτόν τον τρόπο, τοποθετεί τον Πατριάρχη στη θέση που ανήκει στον οικείο Επαρχιούχο Αρχιερέα.
Όσο παράξενο κι αν φαίνεται, την πλησιέστερη παράλληλη περίπτωση την προσφέρει όχι η ορθόδοξη Ανατολή, αλλά η λατινική Δύση.
Ο Κώδικας Κανονικού Δικαίου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας του 1983, στον κανόνα 273, επιβάλλει στους κληρικούς την ιδιαίτερη υποχρέωση να επιδεικνύουν σεβασμό και υπακοή τόσο στον «Ανώτατο Ποντίφικα» όσο και στον οικείο Ορδινάριο (τον αρμόδιο εκκλησιαστικό προϊστάμενό τους, εν προκειμένω τον Επαρχιούχο Επίσκοπο): «Clerici speciali obligatione tenentur Summo Pontifici et suo quisque Ordinario reverentiam et oboedientiam exhibendi».
Η διάταξη αυτή έχει δογματικό υπόβαθρο: το δογματικό διάταγμα «Pastor aeternus» της Α΄ Βατικανής Συνόδου (1870), στο τρίτο κεφάλαιο, ορίζει την εξουσία του επισκόπου της Ρώμης επί όλων των Εκκλησιών, των ποιμένων και των πιστών ως «ordinaria et immediata» — τακτική και άμεση — και αναθεματίζει όσους το αρνούνται. Η διπλή υπαγωγή σε υπακοή, στον Πάπα και στον επίσκοπο, στο λατινικό κανονικό δίκαιο αποτελεί άμεση συνέπεια της διδασκαλίας περί άμεσης και οικουμενικής δικαιοδοσίας του Ρωμαίου Ποντίφικα. Η ορθόδοξη εκκλησιολογία απορρίπτει αυτή τη διδασκαλία και, συνεπώς, δεν μπορεί να υιοθετήσει ούτε τη νομική της έκφραση.
Σε τι διαφέρουν τα κείμενα
Στα προηγούμενα κείμενα της εξέτασης, η αφοσίωση στον Πατριάρχη και η υπακοή στον οικείο Επαρχιούχο Αρχιερέα διατυπώνονταν σε χωριστά σημεία. Έτσι, στο κείμενο της εξέτασης των υποψηφίων προς χειροτονία σε πρεσβύτερο που χρησιμοποιούνταν στη Μόσχα το 2002, στο σημείο 15 ο υποψήφιος δεσμεύεται να «παραμένει πιστός στον Αγιώτατο Πατριάρχη Μόσχας και πασών των Ρωσιών και στην εκκλησιαστική ιεραρχία», ενώ στο σημείο 16 να «ακολουθεί πάντοτε τις οδηγίες του οικείου Επαρχιούχου Αρχιερέα και να μην πράττει τίποτε χωρίς τη συγκατάθεσή του». Στο κείμενο της εξέτασης των υποψηφίων προς χειροτονία σε διάκονο απαντά το ίδιο ζεύγος σημείων, με τους αριθμούς 12 και 14. Η Ιερά Σύνοδος δεν μνημονευόταν καθόλου σε αυτά τα κείμενα.
Στον Πατριάρχη οφείλεται εδώ «αφοσίωση», ενώ στον οικείο Επαρχιούχο Αρχιερέα οφείλεται η συμμόρφωση προς τις οδηγίες του. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η αφοσίωση στον Πατριάρχη και στην εκκλησιαστική ιεραρχία εκφράζει την προσήλωση στην εκκλησιαστική ενότητα, χωρίς να συνεπάγεται άμεση διοικητική υπαγωγή στον Πατριάρχη. Η υπακοή αφορά τον οικείο Επαρχιούχο Επίσκοπο.
Στη νέα διατύπωση, στην «αφοσίωση» προστίθεται το ρήμα «υπακούω», το οποίο ενισχύεται από τη φράση «σε όλα». Ο Πατριάρχης, ο οικείος Επαρχιούχος Αρχιερέας και η Ιερά Σύνοδος παρατίθενται στην ίδια διατύπωση, με τον Πατριάρχη να μνημονεύεται πρώτος, πριν από τον οικείο Αρχιερέα. Έτσι, και οι τρεις εκκλησιαστικές αρχές καθίστανται για τον πρεσβύτερο φορείς εξουσίας της ίδιας φύσης, η οποία ασκείται άμεσα επάνω του.
Το προηγούμενο σχήμα ήταν σαφώς ιεραρχικό: ιερέας – επίσκοπος – Πατριάρχης με τη Σύνοδο. Στο νέο σύστημα κάθε ιερέας υπάγεται άμεσα και στον επίσκοπό του και στον Πατριάρχη.
Γιατί η διατύπωση δεν μπορεί να θεωρηθεί ορθή
Η ιεραρχική διάρθρωση της εκκλησιαστικής εξουσίας. Το κανονικό πολίτευμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας βασίζεται στην αρχή ότι η εξουσία επί του κλήρου ανήκει στον επίσκοπο εντός της εκκλησιαστικής του επαρχίας, ενώ το πρωτείο μεταξύ των επισκόπων ασκείται συνοδικά και έμμεσα.
Ο 34ος Αποστολικός Κανόνας ορίζει ότι οι επίσκοποι κάθε έθνους οφείλουν να αναγνωρίζουν «τὸν ἐν αὐτοῖς πρῶτον, καὶ ἡγεῖσθαι αὐτὸν ὡς κεφαλήν» και να μην πράττουν τίποτε που υπερβαίνει τα όρια της αρμοδιότητάς τους χωρίς τη συγκατάθεσή του. Ο κανόνας, όμως, αφορά τις σχέσεις των επισκόπων μεταξύ τους και διευκρινίζει αμέσως ότι κάθε επίσκοπος ασχολείται με όσα αφορούν τη δική του εκκλησιαστική επαρχία, ενώ ο πρώτος δεν πράττει τίποτε χωρίς τη συγκατάθεση όλων.
Ο 39ος Αποστολικός Κανόνας ορίζει ότι οι πρεσβύτεροι και οι διάκονοι δεν πρέπει να πράττουν τίποτε χωρίς τη συγκατάθεση του επισκόπου και εξηγεί τον λόγο: στον επίσκοπο έχει ανατεθεί ο λαός του Κυρίου και εκείνος θα λογοδοτήσει για τις ψυχές των πιστών.
Ο 9ος Κανόνας της Συνόδου της Αντιοχείας επαναλαμβάνει ότι κάθε επίσκοπος έχει εξουσία στη δική του εκκλησιαστική επαρχία και αναλαμβάνει τη διοίκησή της.
Ο 35ος Αποστολικός Κανόνας και ο 22ος Κανόνας της Συνόδου της Αντιοχείας απαγορεύουν στον επίσκοπο να παρεμβαίνει εκτός των ορίων της εκκλησιαστικής του επαρχίας.
Κανένας από αυτούς τους κανόνες δεν γνωρίζει άμεση υποταγή του πρεσβυτέρου σε ξένο επίσκοπο, ακόμη και αν πρόκειται για τον Προκαθήμενο της Εκκλησίας.
Πατερική θεμελίωση.Ο ιερομάρτυρας Ιγνάτιος ο Θεοφόρος γράφει στην επιστολή του προς τους Σμυρναίους: «Πάντες τῷ ἐπισκόπῳ ἀκολουθεῖτε, ὡς Ἰησοῦς Χριστὸς τῷ Πατρί, καὶ τῷ πρεσβυτερίῳ ὡς τοῖς ἀποστόλοις». Εδώ γίνεται λόγος, προφανώς, για τον οικείο επίσκοπο εντός της δικής του Εκκλησίας και όχι για κάποιον «επίσκοπο των επισκόπων».
Ο ιερομάρτυρας Κυπριανός Καρχηδόνος διατυπώνει την ίδια σκέψη στην επιστολή του προς τον Πουπιανό: «Πρέπει να γνωρίζεις ότι ο επίσκοπος είναι μέσα στην Εκκλησία και η Εκκλησία μέσα στον επίσκοπο». Κατά την έναρξη της Συνόδου της Καρχηδόνος το 256, μιλά εξ ονόματος όλων των επισκόπων: «Διότι κανείς από εμάς δεν αυτοανακηρύσσεται επίσκοπος των επισκόπων».
Ο νέος τύπος ανάκρισης καθιστά τον Πατριάρχη άμεσο προϊστάμενο κάθε ιερέα, παρακάμπτοντας τον ποιμενάρχη του, δηλαδή τον μετατρέπει ακριβώς σε «επίσκοπο των επισκόπων».
Το Καταστατικό της ίδιας της Ρωσικής Εκκλησίας.Το ισχύον Καταστατικό ορίζει ότι ο Πατριάρχης «έχει το πρωτείο τιμής μεταξύ των επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και λογοδοτεί στην Τοπική Σύνοδο και στη Σύνοδο των Επισκόπων» (κεφ. IV, παρ. 2), διοικεί την Εκκλησία «από κοινού με την Ιερά Σύνοδο, της οποίας προεδρεύει» (κεφ. IV, παρ. 4) και «είναι ο Επαρχιούχος Αρχιερέας της εκκλησιαστικής επαρχίας της Μόσχας» (κεφ. IV, παρ. 9).
Οι αρμοδιότητες του Πατριάρχη ως προς τις εκκλησιαστικές επαρχίες (κεφ. IV, παρ. 7) διατυπώνονται ως εξής: «παρέχει αδελφικές συμβουλές στους αρχιερείς», «εποπτεύει την εκπλήρωση του αρχιποιμαντικού καθήκοντος των αρχιερέων ως προς τη μέριμνα για τις εκκλησιαστικές τους επαρχίες» και «δέχεται καταγγελίες κατά αρχιερέων και μεριμνά για την εξέτασή τους κατά την προβλεπόμενη διαδικασία».
Το Καταστατικό δεν παρέχει στον Πατριάρχη άμεση εξουσία επί των κληρικών άλλων εκκλησιαστικών επαρχιών: η χειροτονία, ο διορισμός, καθώς και η «πατρική νουθεσία και η επιβολή κυρώσεων» στους κληρικούς ανήκουν στην αρμοδιότητα του οικείου Επαρχιούχου Αρχιερέα (κεφ. XV).
Το πρακτικό αρ. 91 της ίδιας συνεδρίασης της Ιεράς Συνόδου χαρακτηρίζει τον Πατριάρχη Κύριλλο «Επαρχιούχο Αρχιερέα της εκκλησιαστικής επαρχίας της Μόσχας». Για έναν κληρικό, λόγου χάρη, της εκκλησιαστικής επαρχίας του Ομσκ ή της Τσιτά, ο Πατριάρχης δεν είναι ο οικείος Επαρχιούχος Αρχιερέας. Επομένως, το κείμενο της εξέτασης δεσμεύει τον υποψήφιο προς χειροτονία σε μια υπακοή που δεν απορρέει από το Καταστατικό και, μάλιστα, έρχεται σε αντίθεση με αυτό.
Το ίδιο το έγγραφο του Πατριαρχείου Μόσχας για το πρωτείο. Το 2013 η Ιερά Σύνοδος ενέκρινε το έγγραφο «Η θέση του Πατριαρχείου Μόσχας για το ζήτημα του πρωτείου στην Οικουμενική Εκκλησία». Σε αυτό διακρίνονται διαφορετικά επίπεδα πρωτείου. Στο επίπεδο της εκκλησιαστικής επαρχίας, «το πρωτείο ανήκει στον επίσκοπο», ο οποίος «εντός της εκκλησιαστικής του περιφέρειας διαθέτει την πληρότητα της εξουσίας — μυστηριακής, διοικητικής και διδακτικής». Στο επίπεδο της αυτοκέφαλης Τοπικής Εκκλησίας, «το πρωτείο ανήκει στον επίσκοπο που εκλέγεται ως Προκαθήμενος» και πηγή του «είναι η εκλογή του πρωτεύοντος επισκόπου από τη Σύνοδο».
Στη συνέχεια αναφέρεται ρητά: «Ο Προκαθήμενος δεν ασκεί μονοπρόσωπη εξουσία στην αυτοκέφαλη Τοπική Εκκλησία, αλλά τη διοικεί συνοδικά». Η εξουσία του είναι εκείνη του «πρώτου μεταξύ ίσων επισκόπων» και «οι αρμοδιότητες του Προκαθημένου της αυτοκέφαλης Τοπικής Εκκλησίας καθορίζονται από τη Σύνοδο και κατοχυρώνονται στο Καταστατικό».
Με άλλα λόγια, το ίδιο το Πατριαρχείο Μόσχας όρισε ότι η πληρότητα της εξουσίας επί του κλήρου ανήκει στον οικείο Επαρχιούχο Επίσκοπο, ενώ ο Προκαθήμενος είναι ο πρώτος μεταξύ ίσων, με αρμοδιότητες που οριοθετούνται από το Καταστατικό. Το κείμενο της εξέτασης του 2026, το οποίο δεσμεύει κάθε υποψήφιο προς χειροτονία να «υπακούει σε όλα» στον ίδιο τον Πατριάρχη, έρχεται σε αντίθεση με αυτόν τον ορισμό. Είναι αξιοσημείωτο ότι το έγγραφο του 2013 συντάχθηκε ως απάντηση στις αξιώσεις της Κωνσταντινούπολης να τοποθετηθεί υπεράνω των Τοπικών Εκκλησιών. Τώρα, όμως, η ίδια λογική, στην οποία η Μόσχα αντιτάχθηκε σε οικουμενικό επίπεδο, αναπαράγεται στο εσωτερικό της ίδιας της Ρωσικής Εκκλησίας.
Ο ανεπιφύλακτος χαρακτήρας της υπακοής. Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι η διατύπωση της εξέτασης, η οποία δεσμεύει τον πρεσβύτερο ή τον διάκονο να υπακούει «σε όλα» στον Πατριάρχη ή στην Ιερά Σύνοδο, καθώς και στον επίσκοπό του, αντιβαίνει τόσο στους κανόνες της Εκκλησίας όσο και στο κείμενο του όρκου.
Ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου της Κωνσταντινουπόλεως του 861, ενώ καταδικάζει όσους διακόπτουν την εκκλησιαστική κοινωνία με τον Πατριάρχη τους πριν από συνοδική απόφαση, προβλέπει εξαίρεση όταν ο Προκαθήμενος κηρύττει δημοσίως αίρεση καταδικασμένη από Συνόδους ή Πατέρες. Όσοι διακόπτουν την κοινωνία με έναν τέτοιο επίσκοπο όχι μόνο δεν υπόκεινται σε επιτίμιο, αλλά είναι άξιοι της τιμής που αρμόζει στους Ορθοδόξους, επειδή απομακρύνθηκαν από ψευδεπίσκοπο και όχι από επίσκοπο. Επομένως, κατά την ορθόδοξη αντίληψη, η υπακοή ακόμη και στον οικείο επίσκοπο ή στον Πατριάρχη δεν είναι άνευ όρων, αλλά οριοθετείται από την πιστότητα στην Ορθοδοξία και στους ιερούς κανόνες. Το κείμενο της εξέτασης του 2026 αίρει αυτόν τον περιορισμό, απαιτώντας υπακοή «σε όλα», χωρίς επιφυλάξεις και χωρίς διευκρίνιση του περιεχομένου αυτής της απαίτησης.
Αν η λογική της διατύπωσης «σε όλα» οδηγηθεί μέχρι τις έσχατες συνέπειές της, οι Επαρχιούχοι Αρχιερείς μετατρέπονται σε ενδιάμεσους κρίκους μιας συγκεντρωτικής διοικητικής ιεραρχίας, σε ένα είδος βοηθών επισκόπων του Πατριάρχη. Αυτό δεν συνιστά ακόμη αίρεση, αποτελεί όμως ήδη σοβαρή εκκλησιολογική μετατόπιση, την οποία η Ιερά Σύνοδος κατοχύρωσε σε υποχρεωτικό έγγραφο.
Όποιος υπερασπίζεται τη νέα διατύπωση μπορεί να επικαλεστεί ότι ο Πατριάρχης, κατά τον 34ο Αποστολικό Κανόνα, είναι «κεφαλή» των επισκόπων, ότι η Ιερά Σύνοδος αποτελεί το ανώτατο διοικητικό όργανο κατά τα διαστήματα μεταξύ των ευρύτερων συνοδικών συνελεύσεων και ότι ο κληρικός οφείλει να εφαρμόζει τις αποφάσεις που αφορούν ολόκληρη την Εκκλησία. Όλα αυτά είναι σωστά, αφορούν όμως έμμεση υπαγωγή: οι αποφάσεις της Ιεράς Συνόδου και του Πατριάρχη φθάνουν στον ιερέα μέσω του επισκόπου του και είναι δεσμευτικές γι’ αυτόν στον βαθμό που ο επίσκοπος τις αποδέχεται και τις εφαρμόζει στην εκκλησιαστική του επαρχία. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η προηγούμενη διατύπωση διέκρινε σαφώς την «αφοσίωση» στον Πατριάρχη από την υπακοή στον επίσκοπο.
Ένα ορθό κείμενο θα μπορούσε να ακούγεται περίπου ως εξής: «να τηρώ πίστη προς τον Παναγιώτατο Πατριάρχη και την Αγία Σύνοδο ως όργανα της ανώτατης εκκλησιαστικής εξουσίας και να υπακούω στον επαρχιακό αρχιερέα μου σε όλα όσα δεν αντιβαίνουν στον λόγο του Θεού και στους ιερούς κανόνες».
Όχι μόνο θεολογία
Το ζήτημα αυτό δεν είναι αμιγώς ακαδημαϊκό. Από το 2022, η επίκληση του όρκου κατέστη το βασικό επιχείρημα στις πειθαρχικές υποθέσεις κατά ιερέων που αρνήθηκαν να αναγνώσουν την προσευχή για την «Αγία Ρωσία», την οποία εισήγαγε ο Πατριάρχης: η άρνησή τους χαρακτηρίστηκε παραβίαση του όρκου. Οι ιερείς στους οποίους επιβλήθηκαν ποινές αντέτειναν ότι ο ίδιος ο όρκος τούς υποχρεώνει να τελούν τις ακολουθίες «σύμφωνα με την εκκλησιαστική τάξη, χωρίς να μεταβάλλουν τίποτε αυθαίρετα». Η προσευχή, όμως, εισήχθη με διάταγμα του πρώτου βοηθού επισκόπου του Πατριάρχη, χωρίς να εξεταστεί το κείμενό της από την Ιερά Σύνοδο, ενώ το Καταστατικό δεν παρέχει στον Πατριάρχη το δικαίωμα να μεταβάλλει μονομερώς τη λατρευτική πρακτική. Όπως το διατύπωσε ένας από αυτούς, «η εκκλησιαστική ιεραρχία δεν μπορεί να απαιτεί από τον κληρικό κάτι που αντιβαίνει σε αυτά τα έγγραφα». Η διατύπωση «να υπακούω σε όλα στον Πατριάρχη» εξουδετερώνει αυτό το επιχείρημα: η εντολή του Πατριάρχη καθίσταται άμεσα δεσμευτική για κάθε κληρικό, χωρίς τη μεσολάβηση του οικείου επισκόπου και χωρίς έλεγχο από συνοδικό όργανο.
Συνεπώς, η διατύπωση του κειμένου της εξέτασης αποκλίνει από τους Αποστολικούς Κανόνες, την πατερική διδασκαλία, το Καταστατικό της Ρωσικής Εκκλησίας και τη δική της «Θέση» του 2013 για το πρωτείο. Είναι λυπηρό ότι ακριβώς αυτή η διατύπωση, και όχι οι νέοι κανόνες για τα κοινωνικά δίκτυα, μπορεί να αποδειχθεί η συνέπεια με τη μεγαλύτερη διάρκεια από τη συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου της ROC στις 22 Οκτωβρίου.