Ειρηνοποιός ανάμεσα στις πρωτεύουσες: γιατί ο Πατριάρχης Θεόφιλος μεταβαίνει στο Κίεβο
Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων επισκέφθηκε τον Τραμπ και τον Πούτιν, και τώρα τον περιμένουν στο Κίεβο. Γιατί η προσεκτική στάση του μπορεί να αποφέρει περισσότερα από τις εντυπωσιακές δηλώσεις του Φαναρίου.
Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος Γ΄ ανακοίνωσε ότι ετοιμάζεται για ταξίδι στην Ουκρανία. Το δήλωσε αμέσως μετά την επίσκεψή του στη Μόσχα, όπου στις 5 Νοεμβρίου συναντήθηκε στο Κρεμλίνο με τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Το είπε με τον χαρακτηριστικό του τρόπο: χωρίς μεγάλα λόγια, με μία μόνο φράση, ότι τις επόμενες ημέρες θέλει να επικεντρωθεί στην προετοιμασία της επίσκεψης και των διαπραγματεύσεων, «με σκοπό να φέρει στην περιοχή ηρεμία και ειρήνη». Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων πρόσθεσε ότι το ταξίδι αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης διεθνούς αποστολής, η οποία ξεκίνησε ήδη από το καλοκαίρι με τη συνάντηση με τον Ντόναλντ Τραμπ στην Ουάσιγκτον.
Τι σημαίνει αυτό; Με την πρώτη ματιά, τίποτα καινούργιο. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος παρουσιάζει τον εαυτό του ως ειρηνοποιό. Ακριβώς έτσι όμως αποκαλούν σήμερα τον εαυτό τους όλοι οι ιεράρχες της πρώτης γραμμής, και πρώτα απ' όλους ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίος. Η λέξη «ειρήνη» δεν λείπει από τα χείλη κανενός εκκλησιαστικού ηγέτη, και θα ήταν περίεργο αν έλειπε: τι άλλο μπορεί να λέει ένας χριστιανός επίσκοπος όταν στην Ουκρανία μαίνεται πόλεμος για πέμπτη χρονιά; Η διαφορά, ωστόσο, δεν βρίσκεται στα λόγια. Η διαφορά βρίσκεται σε αυτό που κρύβεται πίσω από αυτά, σε ποιον απευθύνονται και τι μπορεί να προκύψει από αυτά στην πράξη.
Ειρηνοποιός από τη μία πλευρά
Η θέση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου είναι γνωστή και στη διάρκεια των περισσότερων από τεσσάρων ετών δεν έχει ουσιαστικά αλλάξει. Η Κωνσταντινούπολη τάσσεται σταθερά με τη μία πλευρά της σύγκρουσης – με την Ουκρανία και τη Δύση. Η ρητορική της είναι σαφής: κριτική προς τη Ρωσία και απόδοση της ευθύνης για τον πόλεμο τόσο στο ρωσικό κράτος όσο και στη Ρωσική Εκκλησία. Εδώ ανήκουν και οι τακτικές τηλεφωνικές συνομιλίες και συναντήσεις με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, στις οποίες ο πρόεδρος ευχαριστεί τον Πατριάρχη για την «απολύτως σαφή ηθική στάση», καθώς και οι επισκέψεις στην Ουάσιγκτον, όπου κύριο θέμα είναι συχνά ο πόλεμος στην Ουκρανία. Η απαίτηση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου είναι μία: ο πόλεμος πρέπει να σταματήσει με όρους της ουκρανικής εξουσίας.
Η θέση αυτή είναι σαφής και συνεπής. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος δεν προσποιείται ότι δεν καταλαβαίνει ποιος ξεκίνησε τον πόλεμο και δεν κρύβεται πίσω από διπλωματικούς τύπους. Από συνηθισμένη, ανθρώπινη άποψη, είναι δύσκολο να βρει κανείς ψεγάδι στα λόγια του. Το ερώτημα όμως που τίθεται εδώ είναι άλλο: μπορεί μια τέτοια θέση να χαρακτηριστεί ειρηνοποιός; Και ο συντάκτης αυτών των γραμμών, παρά τον σεβασμό του προς τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και με πλήρη επίγνωση του ποιος επιτέθηκε σε ποιον, είναι υποχρεωμένος να απαντήσει: όχι. Και να γιατί.
Η ειρηνοποιία δεν είναι επιλογή πλευράς, ακόμη και της δίκαιης. Η επιλογή πλευράς είναι δουλειά του εισαγγελέα, του δικαστή, του ιστορικού, και χωρίς αυτούς δεν γίνεται. Ο ειρηνοποιός όμως έχει άλλο καθήκον: αναζητά το σημείο στο οποίο δύο πλευρές που μισούν η μία την άλλη θα μπορέσουν τουλάχιστον να καθίσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Και γι' αυτό χρειάζεται και οι δύο πλευρές να είναι πρόθυμες να συνομιλήσουν μαζί του, με τον ειρηνοποιό.
Εν τω μεταξύ, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος για τη Μόσχα, όπως είναι γνωστό, δεν είναι συνομιλητής αλλά αντίπαλος, και έτσι έχουν τα πράγματα πολύ πριν από το 2022. Στις διαπραγματεύσεις για την ειρήνη, όμως, συμμετέχουν πάντοτε δύο. Αυτός που η μία από τις πλευρές δεν θα τον ακούσει μπορεί να πει όσα σωστά λόγια θέλει, αλλά αποτέλεσμα δεν θα πετύχει.
Υπάρχει και μια δεύτερη περίσταση, για την οποία είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς, αλλά πρέπει να μιλήσει. Προοπτικές άνευ όρων στρατιωτικής νίκης της Ουκρανίας, που θα της επέτρεπε να υπαγορεύσει τους όρους της ειρήνης, δεν βλέπει σήμερα κανένας νηφάλιος παρατηρητής. Είναι πικρό, είναι άδικο, αλλά έτσι έχει το πράγμα. Και συνεπώς η ρητορική της άνευ όρων στήριξης του Κιέβου και της άνευ όρων καταδίκης της Μόσχας είναι ένας δρόμος που από μόνος του δεν οδηγεί στην ειρήνη. Σε αυτήν ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος φαίνεται πολύ εντυπωσιακός: τον ευχαριστούν οι πρόεδροι και τον υποδέχονται οι βουλευτές του Κογκρέσου, το ηθικό του κύρος στη Δύση αυξάνεται. Όμως από την πραγματική ωφέλεια αυτής της ρητορικής για τον τερματισμό του πολέμου, δυστυχώς, δεν προκύπτει πολλή. Επιβεβαιώνει την αλήθεια του ενός από τα μέρη, αλλά δεν φέρνει πιο κοντά την ειρήνη για κανέναν. Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως σε αυτή την ιστορία ενισχύει τη θέση του στον δυτικό κόσμο – και αυτό είναι δικαίωμά του και, ίσως, καθήκον του ως επικεφαλής μιας Εκκλησίας που ζει στην Τουρκία και εξαρτάται από τη δυτική στήριξη. Ας λέμε όμως τα πράγματα με το όνομά τους: αυτή είναι η στάση ενός συμμάχου και όχι ενός μεσολαβητή.
Ένας άλλος δρόμος
Η πολιτική του Πατριάρχη Θεοφίλου είναι διαμορφωμένη εντελώς διαφορετικά, και αυτό το παρατηρούν ακόμη και όσοι δεν τον ανέχονται. Αποφεύγει τις αιχμηρές εκφράσεις προς αμφότερα τα μέρη. Δεν μιλά για «επιθετικότητα», αλλά ούτε επαναλαμβάνει τον τύπο περί «ειδικής επιχείρησης». Επισκέπτεται μία πρωτεύουσα – και πηγαίνει σε άλλη. Τον Ιούνιο ο Τραμπ τον δέχθηκε στον Λευκό Οίκο, και ο Πατριάρχης μίλησε για τον «εκκλησιαστικό παράγοντα» στη διευθέτηση του πολέμου και στην επίτευξη της ειρήνης. Τον Νοέμβριο βρέθηκε ήδη στο Κρεμλίνο, στον Πούτιν, και τώρα ετοιμάζεται για ταξίδι στο Κίεβο. Ανάμεσα σε αυτούς τους σταθμούς υπήρξαν οι Αθήνες, όπου οι ελληνικές αρχές χαρακτήρισαν την αποστολή του «άνοιγμα ενός νέου πνευματικού διαύλου» για τη ρωσο-ουκρανική διευθέτηση.
Γι' αυτό τον κατακρίνουν και από τις δύο πλευρές, και τον κατακρίνουν με τον ίδιο τρόπο. Στο Κίεβο θυμούνται ότι στη Μόσχα αποκάλεσε τον πόλεμο «κατάσταση στα δυτικά σύνορα» και είπε στον Πούτιν ότι προσεύχεται για την υγεία του. Επικριτές από τον ρωσικό μεταναστευτικό Τύπο τον αποκαλούν «Σρέντερ με ράσο» και καταμετρούν τις μοσχοβίτικες δωρεές προς τους Αγίους Τόπους. Η κατάσταση, ας πούμε, δεν είναι η πιο ευχάριστη για τον Πατριάρχη Θεόφιλο. Αλλά ακριβώς αυτή η ασάφεια, που είναι τόσο βολικό να καταγγέλλεται, αποτελεί τον μοναδικό πόρο που διαθέτει ο Προκαθήμενος της Ιεροσολυμιτικής Εκκλησίας. Μπορεί να εισέλθει στο Κρεμλίνο – και εκεί θα τον ακούσουν. Μπορεί να εισέλθει στον Λευκό Οίκο – και εκεί θα τον δεχθούν. Θα μπορέσει να εισέλθει στο γραφείο στην οδό Μπανκοβά – και εκεί επίσης δεν θα αρνηθούν συνομιλία μαζί του, έστω και μόνο επειδή είναι δύσκολο να αρνηθεί κανείς έναν άνθρωπο που τον δέχθηκε ο Τραμπ. Κάτι ανάλογο ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος δεν έχει και δεν μπορεί να έχει: οι πόρτες της μιας από τις πρωτεύουσες είναι για αυτόν κλειστές, και κλειστές για μακρό διάστημα.
Εδώ αξίζει να ειπωθεί και ότι η βυζαντινή εκκλησιαστική διπλωματία, της οποίας κληρονόμος είναι η Ιεροσολυμιτική Εκκλησία, πάντοτε λειτουργούσε ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. Δεν εκφωνούσε καταγγελίες, περίμενε, ελισσόταν, δεχόταν δώρα από όλους και σε κανέναν δεν αρνιόταν ακρόαση. Την κατέκριναν συχνά γι' αυτό – και σε αυτήν ακριβώς κατέφευγαν όταν είχαν εξαντληθεί οι άλλοι δίαυλοι. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος κάνει ακριβώς αυτό που έκαναν οι προκάτοχοί του επί χίλια πεντακόσια χρόνια, και αυτό που ήξεραν να κάνουν καλύτερα από όλους.
Ας μην είναι η επιρροή του τόσο μεγάλη όσο θα θέλαμε. Ας υπάρχουν πίσω από αυτήν και τα δικά του συμφέροντα του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, το οποίο έχει ανάγκη και προσκυνητές, και προστάτες, και εγγυήσεις ασφάλειας για τα ιερά προσκυνήματα σε μια περιοχή όπου δεν υπάρχει ασφάλεια για κανέναν. Μόνο όμως μια τέτοια στάση – μεταξύ, και όχι πάνω από τις πλευρές ούτε δίπλα σε μία από αυτές – μπορεί καταρχήν να φέρει αποτέλεσμα. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος δεν μπορεί εκ των πραγμάτων να φέρει τέτοιο αποτέλεσμα, παρά τα πολλά του προτερήματα. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος μπορεί.
Η πιθανότητα δεν είναι μεγάλη, αλλά δεν είναι μηδενική, και στην παρούσα κατάσταση αυτό είναι ήδη πολύ.
Το ευαγγελικό μέτρο
Εδώ ταιριάζει να θυμηθούμε τα λόγια που γνωρίζουν όλοι: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κληθήσονται» (Ματθ. 5:9).
Ο Χριστός δεν είπε: «Μακάριοι όσοι προσδιόρισαν σωστά τον ένοχο». Δεν είπε: «Μακάριοι όσοι καταδίκασαν πιο δυνατά τον άδικο». Είπε: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί» – εκείνοι που φτιάχνουν την ειρήνη όπως ο τεχνίτης φτιάχνει ένα πράγμα: με τα χέρια τους, από το υλικό που έχουν πρόχειρο, και όχι από εκείνο που θα ήθελαν να έχουν.
Ποιος στη σημερινή κατάσταση εκπληρώνει περισσότερο αυτά τα λόγια – ο Πατριάρχης Θεόφιλος ή ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος; Ο ένας εκφωνεί σωστούς, ειλικρινείς καταγγελτικούς λόγους και εισπράττει γι᾽ αυτούς ευχαριστίες, που ίσως πράγματι τις χρειάζεται. Ο άλλος πηγαίνει εκεί όπου δεν είναι βολικό να πάει, σφίγγει χέρια που δεν θέλουν όλοι να σφίξουν, και μιλά για ένα και μόνο πράγμα: για διαπραγματεύσεις, για παύση των εχθροπραξιών, για ειρήνη. Το ερώτημα είναι ρητορικό, και ο συγγραφέας δεν θα απαντήσει σε αυτό στη θέση του αναγνώστη. Ας σημειώσουμε μόνο ότι στο Ευαγγέλιο η μακαριότητα δεν υπόσχεται σε εκείνους που έχουν δίκιο, αλλά σε εκείνους που εργάζονται για την ειρήνη.
Μπορεί κανείς να κατηγορεί όσο θέλει τον Πατριάρχη Θεόφιλο για «εξαγορασιμότητα» και «φιλορωσισμό» (κάτι που κάνουν με μεγάλη ευχαρίστηση, για παράδειγμα, εκπρόσωποι της ΠΕΕ). Όμως για τον ουκρανικό λαό – όχι για την ουκρανική εξουσία, όχι για τις ουκρανικές πολιτικές ελίτ, αλλά για τους ανθρώπους που κάθονται στα υπόγεια και λαμβάνουν τις επιστολές θανάτου – πραγματικά χρήσιμη είναι ακριβώς η δική του στάση. Διότι μόνο αυτή μπορεί να φέρει αυτό που οι άνθρωποι αυτοί έχουν περισσότερο από όλα ανάγκη. Όχι τη νίκη, όχι τη δικαιοσύνη, όχι την τιμωρία των ενόχων, αλλά την ειρήνη.
Το εκκλησιαστικό ζήτημα μετά τον πόλεμο
Υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο, για το οποίο μέχρι στιγμής γίνεται λίγος λόγος, αλλά το οποίο αναπόφευκτα θα έρθει στο προσκήνιο. Το τέλος του πολέμου θα φέρει μαζί του την ενεργοποίηση των διαπραγματεύσεων για το ουκρανικό εκκλησιαστικό πρόβλημα. Αυτό είναι φυσιολογικό: η ειρηνική διευθέτηση δεν θα μπορέσει να παρακάμψει το ζήτημα εξαιτίας του οποίου σήμερα κλείνουν ναούς και δικάζουν επισκόπους.
Ήδη τώρα είναι σαφές ότι η τακτική της ΠΕΕ και της ουκρανικής εξουσίας, που στόχευε στη συντριβή της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, δεν απέδωσε. Ο νόμος για την απαγόρευση ψηφίστηκε, τη Λαύρα την αφαίρεσαν, τους μητροπολίτες τους δικάζουν – και η Εκκλησία στέκεται, και εκατομμύρια άνθρωποι δεν την εγκατέλειψαν. Αυτό, απ᾽ ό,τι φαίνεται, αρχίζουν να το κατανοούν και στην Κωνσταντινούπολη: στις 6 Ιανουαρίου του τρέχοντος έτους ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, συλλειτουργώντας με τον Επιφάνιο, τον προέτρεψε δημόσια «να αναζητήσει τρόπους προσέγγισης με τους συνεπισκόπους στην Ουκρανία μέσω του διαλόγου» και υπενθύμισε ότι η συμφιλίωση απαιτεί έξοδο «από την επίμονη βεβαιότητα ότι μόνο η μία πλευρά κατέχει την απόλυτη αλήθεια».
Αυτά είναι σημαντικά και ειλικρινή λόγια, και έχουν μεγάλη αξία – ιδίως στα χείλη ενός ανθρώπου που ο ίδιος δημιούργησε την ΟΕΥ και στον οποίο είναι δυσκολότερο από όλους να παραδεχθεί ότι το εγχείρημα δεν έφερε την αναμενόμενη ενότητα. Όμως πέρα από αυτά τα λόγια το Φανάρι προς το παρόν δεν προχωρά. Εν τω μεταξύ, μετά τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις θα χρειαστεί ούτως ή άλλως να γίνουν κάποιες πανορθόδοξες συναντήσεις, και ενδεχομένως, με τη βοήθεια του Θεού, και σύνοδοι.
Και εδώ ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και ο Πατριάρχης Θεόφιλος βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό στην ίδια κατάσταση όπως και στο ζήτημα του πολέμου. Η Κωνσταντινούπολη είναι δεσμευμένη από τις δικές της αποφάσεις των ετών 2018–2019 και δεν μπορεί να οπισθοχωρήσει χωρίς να χάσει το πρόσωπό της: η ΟΕΥ είναι «αναγνωρισμένη», ο Τόμος έχει δοθεί, ο Επιφάνιος είναι ο μοναδικός «νόμιμος μητροπολίτης» Κιέβου, και κάθε άλλη θεώρηση των πραγμάτων εκλαμβάνεται ως προσβολή του κύρους του Οικουμενικού Θρόνου. Για το Φανάρι αυτή η θέση (τουλάχιστον προς το παρόν) παραμένει αμετάβλητη. Με μια τέτοια θέση, όμως, είναι δύσκολο να γίνουν διαπραγματεύσεις, διότι οι διαπραγματεύσεις προϋποθέτουν ότι και το άλλο μέρος έχει κάτι να πει, ενώ εδώ στο άλλο μέρος έχει εκ των προτέρων αποδοθεί ο ρόλος του καταδικασμένου.
Ο Πατριάρχης Θεόφιλος, αντίθετα, δεν αναγνώρισε την ΟΕΥ. Αυτός δέχεται προσκυνητές της ΟΟΕ, έχει πει περισσότερες από μία φορές ότι θεωρεί τον Μητροπολίτη Ονούφριο Προκαθήμενο της Ουκρανικής Εκκλησίας στην παρούσα δύσκολη περίοδο, και παράλληλα διατηρεί σχέσεις με την Κωνσταντινούπολη. Δηλαδή δεν διακόπτει την κοινωνία με καμία από τις δύο πλευρές. Αυτός ήταν που το 2020 συγκέντρωσε στο Αμμάν Προκαθημένους και εκπροσώπους αρκετών Εκκλησιών, όταν κατάλαβε ότι δεν υπήρχε πια κανείς άλλος να ξεκινήσει ένα πανορθόδοξο διάλογο για την Ουκρανία – και το έκανε χωρίς να έρθει σε σύγκρουση με το Φανάρι. Αυτός ήταν που το 2023 συζήτησε με τον πάπα Φραγκίσκο τη μεσολάβηση στη ρωσο-ουκρανική σύγκρουση. Με άλλα λόγια, προσπαθεί να συνεννοηθεί και με τους μεν και με τους δε, χωρίς να απαιτεί από κανέναν προηγούμενη συνθηκολόγηση.
Σε αυτόν τον ρόλο φαίνεται πιο πειστικός – και από χριστιανική και ακόμη και απλώς από ανθρώπινη άποψη. Όχι επειδή είναι καλύτερος από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, αλλά επειδή είναι πιο ελεύθερος: δεν έχει υποσχεθεί τίποτα ούτε στο Κίεβο ούτε στη Μόσχα και γι᾽ αυτό μπορεί να προσφέρει και στους δύο αυτό που δεν μπορεί να προσφέρει η Κωνσταντινούπολη, δεσμευμένη από υποχρεώσεις και μια «αμετάβλητη» θέση.
Τι θα φέρει ο Πατριάρχης Θεόφιλος στο Κίεβο
Μπορεί να υποθέσει κανείς ότι ο Πατριάρχης Θεόφιλος πηγαίνει στην Ουκρανία όχι με άδεια χέρια. Και όχι μόνο προς τον Ζελένσκι. Θα ήταν περίεργο αν ο Προκαθήμενος της Ιερουσαλήμ, ο οποίος επισκέφθηκε το Κρεμλίνο και ετοιμάζεται για επίσκεψη στην οδό Μπανκόβα, δεν έφερνε κάποιες προτάσεις και προς τον Μητροπολίτη Ονούφριο και προς τον Επιφάνιο Ντουμένκο. Είναι πολύ πιθανό ότι τελικά το εκκλησιαστικό σκέλος της αποστολής του θα αποδειχθεί σημαντικότερο από το πολιτικό: ο Πατριάρχης δεν διαθέτει στρατό ούτε κυρώσεις, αλλά διαθέτει αυτό που δεν διαθέτει ούτε ο Τραμπ, ούτε ο Πούτιν, ούτε ο Ζελένσκι – το δικαίωμα να μιλά με τους επισκόπους ως επίσκοπος και τη δυνατότητα να προτείνει ένα πλαίσιο ικανό να μετακινήσει την κατάσταση από το νεκρό σημείο.
Ποια θα είναι αυτή η μορφή, δεν είναι ακόμη γνωστό, και δεν έχει νόημα να μαντεύουμε. Σαφές είναι κάτι άλλο. Κάθε απόφαση που θα ληφθεί χωρίς την ΟΟΕ ή πάνω από το κεφάλι της θα αποδειχθεί εξίσου μη βιώσιμη με όλες τις προηγούμενες. Ωστόσο ούτε απλώς να «καταργηθεί» η ΟΕΕ δεν θα μπορέσει: πίσω της βρίσκεται η εξουσία και σχεδόν οκτώ χρόνια προσπαθειών για «αναγνώριση», και αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο αδυναμίες εκτείνεται ένα στενό μονοπάτι, από το οποίο κάποιος πρέπει να περάσει πρώτος. Ο Πατριάρχης Θεόφιλος, όπως φαίνεται, είναι ο μόνος που σήμερα είναι έτοιμος να το επιχειρήσει.
Ο πόλεμος – πολιτικός και εκκλησιαστικός – είναι κακό, καταστροφικό για όλους ανεξαιρέτως. Νικητής χωρίς όρους δεν θα βγει από αυτόν καμία πλευρά, και σίγουρα δεν θα κερδίσουν οι απλοί πιστοί, τους οποίους εδώ και τόσα χρόνια χωρίζουν σε σωστούς και λανθασμένους. Πρέπει να βαδίσουμε προς την ειρήνη και προς κάποια, έστω, συμφωνία – ας είναι ατελής, ας είναι προσωρινή, ας είναι οικοδομημένη σε συμβιβασμούς που σε κανέναν δεν θα αρέσουν.
Αν ο Πατριάρχης Θεόφιλος βοηθήσει εδώ – ακόμη κι αν το κάνει για κάποια δικά του συμφέροντα, ακόμη κι αν είναι για το παράσημο της Φιλίας και για δωρεές (όπως τον κατηγορούν σε αυτό οι εκπρόσωποι της ΟΕΕ), – τιμή και δόξα σε αυτόν. Διότι τον ειρηνοποιό θα τον κρίνουν όχι από το με ποιον έφαγε, αλλά από το αν σίγησαν τα όπλα μετά την επίσκεψή του. Και αυτό είναι, εν τέλει, το μοναδικό κριτήριο που έχει σημασία.

