Το κεντρικό αίτημα και η αδυναμία της θέλησης
Πώς να πράξουμε, όταν η καρδιά σφίγγεται από τον πόνο και ο Θεός ζητά να συγχωρήσουμε το χρέος του άλλου;
Κατά τη διάρκεια της προσευχής υπάρχουν στιγμές που η γλώσσα κυριολεκτικά κολλάει στον ουρανίσκο. Αυτό συμβαίνει κάθε φορά που πέφτουμε πάνω σε μια φράση που πλήττει την αυτοδικαίωσή μας: «Καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Εκείνη τη στιγμή μπροστά στα μάτια σου αναδύεται το πρόσωπο ενός ανθρώπου που φέρθηκε άδικα απέναντί σου. Ίσως σε πρόδωσε, σε συκοφάντησε ή απλώς δεν ανταποκρίθηκε στην εμπιστοσύνη σου. Και μέσα σου όλα σφίγγονται σε έναν κόμπο.
Καταλαβαίνεις ότι αυτή τη στιγμή εκφέρεις μια αυστηρή ετυμηγορία για τον ίδιο σου τον εαυτό. Αν δεν έχεις αφήσει το παράπονο, σημαίνει ότι ζητάς από τον Θεό να μην αφήσει ούτε τις δικές σου αμαρτίες. Στο μυαλό σου αρχίζει να στριφογυρίζει η σκέψη: μήπως θα ήταν καλύτερο να παραλείψεις αυτή τη φράση, να προσποιηθείς ότι δεν συνέβη τίποτα; Όμως το να υποκρίνεσαι μπροστά στον Δημιουργό δεν έχει νόημα· Εκείνος βλέπει την ψυχή μας ως το βάθος.
Η προϋπόθεση της δικής μας κρίσης
Οι αρχαίοι ποιμένες γνώριζαν αυτόν τον εσωτερικό αγώνα. Ο άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων έλεγε στους νεοβαπτισθέντες ότι στο Κυριακό Ευχή συνάπτουμε με τον Θεό μια συμφωνία. Εμείς οι ίδιοι θέτουμε σε Εκείνον τον όρο με τον οποίο ζητάμε να κριθούν οι πράξεις μας. Ο δε άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τόνιζε: η ετυμηγορία για εμάς βρίσκεται στα δικά μας χέρια.
Στη «Φιλοκαλία» υπάρχει μια διήγηση για έναν μοναχό που τον προσέβαλε βαριά ένας γνωστός του. Ο προσβεβλημένος μοναχός αποφάσισε να πάει στον δικαστή της πόλης για να επιτύχει την τιμωρία του. Πριν φύγει, πέρασε από τον γέροντα για να ζητήσει την ευλογία του και να προσευχηθούν μαζί. Ο όσιος αββάς Σιλουανός στάθηκε μπροστά στην εικόνα και είπε δυνατά: «Καὶ μὴ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς οὐκ ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν».
Ο μοναχός τον διέκοψε αμέσως: «Πάτερ, μα στην προσευχή δεν λέγεται έτσι!». Και ο όσιος αββάς Σιλουανός απάντησε: «Δεν είναι έτσι, παιδί μου; Αν αποφάσισες να δικαστείς και να εκδικηθείς, τότε και ο Δημιουργός θα φερθεί σε σένα ακριβώς με τον ίδιο τρόπο». Αυτό το μάθημα τρύπησε την πωρωμένη καρδιά, και ο μοναχός εγκατέλειψε το σχέδιό του.
Η επιλογή του λογικού ενάντια στο συναίσθημα
Η ευαγγελική εντολή να προσευχόμαστε για τους προσβάλλοντας δεν έχει χρονικές αναβολές. Στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο αναφέρεται καθαρά: όταν στέκεστε και προσεύχεστε, συγχωρείτε, αν έχετε κάτι εναντίον κάποιου. Ο Χριστός δεν λέει: περιμένετε έξι μήνες, μέχρι να καταλαγιάσει ο πόνος ή να έρθει ο δράστης να ζητήσει συγγνώμη. Η συγχώρηση απαιτείται αυτή τη στιγμή, στο ίδιο το επίκεντρο της ψυχικής ταραχής.
Τι να κάνεις όμως όταν τα συναισθήματα επαναστατούν; Όταν ακόμη και με την ανάμνηση του κακού που σου έγινε η ανάσα κόβεται από τον θυμό;
Τον Αύγουστο του 2025, στον ναό του Αγίου Αγαπητού της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου, ο Μακαριώτατος Μητροπολίτης Ονούφριος εκφώνησε κήρυγμα πάνω στην παραβολή του ανελεήμονος οφειλέτη. Ο αρχιποιμένας ανέφερε την περίπτωση όπου η ανθρώπινη καρδιά γίνεται πέτρα. Ο Δεσπότης εξήγησε: αν τα συναισθήματα δεν μας υπακούουν ακόμη, πρέπει να κάνουμε ένα βήμα προς τη συγχώρηση τουλάχιστον σε επίπεδο νου.
Ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί μπροστά στις εικόνες και να πει ειλικρινά: «Ναι, Κύριε, την καρδιά μου δεν μπορώ ακόμη να την ταπεινώσω, αλλά με τη διάνοια συγχωρώ τον πλησίον μου». Αυτή είναι η βουλητική απόφαση του χριστιανού, που αναγνωρίζει την εξουσία του Θεού ως ανώτερη από τα πληγωμένα του συναισθήματα.
Το επικίνδυνο δηλητήριο του κρυμμένου παραπόνου
Ο λόγος για τον οποίο κρατάμε τα παράπονα κρύβεται στη γλυκόπικρη φύση τους. Ο όσιος Ιωάννης της Κλίμακος έγραφε ότι η φύλαξη του παραπόνου είναι «εξευτελισμός της προσευχής, διακοπή της δέησης, αποξένωση της αγάπης, καρφί μπηγμένο στην ψυχή».
Κουβαλάμε αυτό το σκουριασμένο καρφί μέσα μας, ξανανοίγουμε την πληγή με τις αναμνήσεις και ταυτόχρονα απορούμε γιατί η πνευματική μας ζωή έγινε μια ξερή έρημος.
Ο όσιος παρομοίαζε τον άνθρωπο που προσπαθεί να μετανοήσει και ταυτόχρονα φυλάττει μνησικακία με κάποιον που τρέχει στον ύπνο του. Στον ύπνο φαίνεται ότι τρέχεις με όλες σου τις δυνάμεις, ενώ το σώμα μένει ακίνητο στο κρεβάτι. Οι προσευχητικοί μας αγώνες παραμένουν ψευδαίσθηση, για όσο διάστημα διψάμε για εκδίκηση εναντίον εκείνου που μας αδίκησε.
Ο ηγούμενος του Σινά έδωσε το κριτήριο της θεραπείας από αυτό το νόσημα της ψυχής. Ο όσιος τόνιζε: η ελευθερία από την προσβολή δεν συνίσταται στο ότι είπες τα σωστά λόγια ή έκανες ένα δώρο στον άνθρωπο. Η αληθινή κάθαρση έρχεται τότε, όταν μάθεις ότι ο αδικητής σου έπεσε σε συμφορά και κλαις ειλικρινά γι’ αυτόν, όπως για τον ίδιο σου τον εαυτό.
Έτσι ακριβώς ενεργούσαν οι ασκητές. Όταν στα δάση του Σάρωφ επιτέθηκαν ληστές, ο όσιος Σεραφείμ κατέβασε ταπεινά το τσεκούρι στη γη και πρόσφερε τα χέρια του. Και όταν οι ληστές συνελήφθησαν, ο γέροντας απαιτούσε να τους αφήσουν ελεύθερους και απειλούσε να εγκαταλείψει τη μονή, αν τους στείλουν σε καταναγκαστικά έργα.
Το δώρο που ζητούμε από τον Δημιουργό
Αν για να φτάσουμε σε τέτοιες πνευματικές κορυφές έχουμε ακόμη πολύ δρόμο, από πού να ξεκινήσουμε την πορεία μας προς την αγάπη; Ο όσιος Ιωάννης της Κλίμακος συμβουλεύει να συγκρατούμε τη γλώσσα. Όταν θέλεις να εκτοξεύσεις στον αδικητή μια φαρμακερή παρατήρηση ή να ξανανοίξεις για άλλη μια φορά την ξένη ενοχή, πρέπει να αναγκάσεις τον εαυτό σου να σιωπήσει. Αυτή η ταπείνωση του λόγου σιγά σιγά καταπραΰνει την εξέγερση των λογισμών.
Μια άλλη πρακτική συμβουλή άφησε ο όσιος αββάς Δωρόθεος. Ο άγιος πρότεινε μια προσευχή που κατεβάζει την έπαρση της υπερηφάνειας: «Θεέ μου, βοήθησε τον αδελφό μου και εμένα, διά των προσευχών του». Προφέροντας αυτά τα λόγια, βάζεις με τη θέλησή σου τον αδικητή ψηλότερα από τον εαυτό σου.
Το κυριότερο όμως είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι την ικανότητα να αγαπάμε τους εχθρούς δεν μπορούμε να τη δημιουργήσουμε τεχνητά.
Ο όσιος Σιλουανός ο Αθωνίτης έγραφε με ειλικρινή πικρία: «Κύριε, Εσύ διέταξες να αγαπάμε τους εχθρούς, αλλά είναι δύσκολο για εμάς τους αμαρτωλούς, αν δεν είναι μαζί μας η χάρη Σου». Η αγάπη προς εκείνον που σου προκάλεσε πόνο είναι πάντοτε δώρο του Αγίου Πνεύματος. Δεν μπορεί να παραχθεί με προσπάθεια της θέλησης, μπορεί μόνο να ζητηθεί με ικεσία, όπως ο φτωχός ζητά ψωμί για τη συντήρησή του.
Στα Γεροντικά υπάρχει μια χαρακτηριστική διήγηση για δύο κατοίκους της Αντιόχειας – τον ιερέα Σαπρίκιο και τον λαϊκό Νικηφόρο. Ήταν φίλοι για πολύ καιρό, αλλά ύστερα ανάμεσά τους μπήκε έχθρα. Ο Νικηφόρος κατάλαβε το λάθος του, έστελνε στον φίλο του απεσταλμένους, ο ίδιος έπεφτε μπροστά του στα γόνατα ζητώντας συγγνώμη. Ο Σαπρίκιος όμως έκλεισε κατηγορηματικά τον εαυτό του και αρνήθηκε τη συμφιλίωση.
Σύντομα άρχισαν οι διωγμοί. Τον Σαπρίκιο τον συνέλαβαν για την πίστη του, άντεξε σταθερά τα βασανιστήρια και στεκόταν ήδη μπροστά στον δήμιο. Και εκείνη τη στιγμή η απορριφθείσα συγχώρηση τον έκαψε από μέσα. Η χάρη αποσύρθηκε, ο Σαπρίκιος φοβήθηκε και αρνήθηκε τον Χριστό. Ο Νικηφόρος όμως, που στεκόταν μέσα στο πλήθος, ομολόγησε δυνατά την πίστη και ανέβηκε στο ικρίωμα στη θέση του ιερέα.
Η συγχώρηση είναι αναγκαία όχι μόνο για να συνετίσουμε εκείνον που μας αδίκησε. Είναι αναγκαία για εμάς τους ίδιους, ώστε να μη βρεθούμε πνευματικά γυμνοί ενώπιον του Θεού τη στιγμή της κρίσιμης στροφής της ζωής. Και ακόμη κι αν σήμερα δεν μπορούμε σωματικά να πλησιάσουμε και να αγκαλιάσουμε τον αδικητή μας, αξίζει τουλάχιστον να θέσουμε μια σταθερή αρχή συμφιλίωσης μαζί του στη δική μας ψυχή.
