Ο αγαπητός ιατρός: πώς η επιστήμη και η πίστη υπηρετούν τον Χριστό
Η Ιερά Ιστορία διέσωσε μια μοναδική μαρτυρία για έναν ιατρό, ο οποίος παρέμεινε δίπλα στον άγιο απόστολο Παύλο στις πιο δύσκολες περιόδους.
Στο μισοσκόταδο μιας ρωμαϊκής φυλακής, όταν το τέλος του επίγειου δρόμου φαινόταν αναπόφευκτο, ο άγιος απόστολος Παύλος παίρνει το καλάμι και γράφει τις τελευταίες του γραμμές. Γύρω του – σιωπή. Οι επίσκοποι, οι μαθητές και οι συνοδοιπόροι έχουν σταλεί σε μακρινές κοινότητες. Κάποιος δεν άντεξε το βάρος των διωγμών και επέστρεψε στις κοσμικές του ασχολίες. Και μέσα σε αυτή την εγκατάλειψη ηχούν λόγια, στα οποία διακρίνεται μια διαπεραστική ευγνωμοσύνη: «Λουκάς ἐστι μόνος μετ᾿ ἐμοῦ» (Β΄ Τιμ. 4:11).
Η Γραφή υποδεικνύει το επάγγελμα αυτού του πιστού συνοδοιπόρου. Στην προς Κολοσσαείς επιστολή ο απόστολος Παύλος τον αποκαλεί «Λουκᾶς ὁ ἰατρὸς ὁ ἀγαπητός» (Κολ. 4:14). Δίπλα στον δεσμώτη, αλυσοδεμένο, δεν μένει απλώς ένας συνεργάτης στο κήρυγμα, αλλά ένας επαγγελματίας γιατρός. Ο αρχαίος ιστορικός Ευσέβιος Παμφίλου κατέγραψε στα συγγράμματά του: «Ο Λουκάς, καταγόμενος από την Αντιόχεια και γιατρός στο επάγγελμα, βρισκόταν τον περισσότερο καιρό μαζί με τον Παύλο».
Η Αντιόχεια της Συρίας εκείνη την εποχή ήταν σημαντικό πολιτιστικό κέντρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπου η ιατρική τέχνη βρισκόταν σε υψηλό επίπεδο ανάπτυξης. Έχοντας λάβει κλασική παιδεία, ο καταγόμενος από την Αντιόχεια εγκατέλειψε την επιτυχημένη του πρακτική, για να μοιραστεί με τον πρωτοκορυφαίο απόστολο κόπους, κινδύνους και ναυάγια.
Ένα κλινικό βλέμμα στις σελίδες του Ευαγγελίου
Όταν διαβάζει κανείς το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο και το βιβλίο των Πράξεων των αγίων αποστόλων, τραβά την προσοχή το ενδιαφέρον του συγγραφέα για τις εκδηλώσεις της σωματικής αδυναμίας.
Στις διηγήσεις των θεραπειών διακρίνεται το προσεκτικό βλέμμα του ειδικού.
Εκεί όπου οι άλλοι ευαγγελιστές γράφουν απλώς για πυρετό, ο άγιος Λουκάς χρησιμοποιεί αυστηρή ορολογία. Περιγράφοντας τη θεραπεία της πεθεράς του αποστόλου Πέτρου, σημείωνε: «ἦν συνεχομένη πυρετῷ μεγάλῳ» (Λκ. 4:38). Στην αρχαία ιατρική, συμπεριλαμβανομένων των έργων του επιστήμονα Γαληνού, οι πυρετοί διακρίνονταν σε «μεγάλους» και «μικρούς» ανάλογα με τη δύναμη της θερμότητας και τον βαθμό επικινδυνότητας για τη ζωή του ανθρώπου. Στη διήγηση για τον λεπρό ο ευαγγελιστής έγραφε ότι αυτός ήταν «πλήρης λέπρας» (Λκ. 5:12), καταγράφοντας το προχωρημένο στάδιο της νόσου.
Και στο βιβλίο των Πράξεων, διηγούμενος τα γεγονότα στο νησί της Μάλτας μετά το βαρύ ναυάγιο, ο ευαγγελιστής περιέγραφε την ασθένεια του πατέρα του Ποπλίου: «πυρετοῖς καὶ δυσεντερίᾳ συνεχόμενον κατακεῖσθαι» (Πράξ. 28:8). Στο πρωτότυπο ελληνικό κείμενο εδώ βρίσκεται μια ειδική ιατρική έννοια, που περιγράφει βαριά προσβολή του εντέρου, η οποία στην αρχαία γραμματεία συναντάται συχνά δίπλα στον όρο του πυρετού.
Ακόμη και στην παραβολή του ελεήμονος Σαμαρείτη η σειρά περίθαλψης των πληγών αντανακλά την πρακτική της εποχής. Ο Σαμαρείτης επιδένει τις πληγές του θύματος, χύνοντας «ἔλαιον καὶ οἶνον» (Λκ. 10:34). Αυτός ο συνδυασμός αντισηπτικού και μαλακτικού μέσου θεωρούνταν κλασικό μέσο περίθαλψης σωματικών τραυμάτων.
Τον 19ο αιώνα ο ερευνητής Ουίλλιαμ Χόμπαρτ συγκέντρωσε περίπου τετρακόσιους ειδικούς όρους στα κείμενα του ευαγγελιστή, αποδεικνύοντας την επαγγελματική του εκπαίδευση.
Η Γραφή όχι τυχαία αποκαλεί τον άγιο Λουκά γιατρό, και η προσοχή του στον ανθρώπινο πόνο φωτίζεται από βαθιά ευσπλαχνία.
Η θεραπευτική ως διακονία
Στην παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης η στάση απέναντι στην ιατρική ήταν κάποτε αμφιλεγόμενη. Άλλοτε θεωρούνταν ότι η προσφυγή στους γιατρούς φανερώνει ασθενή πίστη στη βοήθεια του Θεού. Το βιβλίο του Ιησού του Σιράχ, όμως, χαράσσει σαφείς πνευματικούς προσανατολισμούς: «Τίμα τον ιατρό με την τιμή που χρειάζεται, γιατί και αυτόν τον έκτισε ο Κύριος, και από τον Ύψιστο προέρχεται η θεραπεία» (Σοφ. Σειρ. 38:1–2). Ο συγγραφέας υποδεικνύει ευθέως ότι πρέπει να προσευχόμαστε όχι μόνο για θαύμα, αλλά και για ιατρική σοφία: «Και αυτοί θα δεηθούν στον Κύριο να τους ευοδώσει στην ανακούφιση και στη θεραπεία του ασθενούς» (Σοφ. Σειρ. 38:14).
Οι άγιοι Πατέρες ανέπτυξαν περαιτέρω αυτή τη σκέψη. Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας στους ασκητικούς του κανόνες σημείωνε: «Όπως δεν πρέπει να αποφεύγει κανείς εντελώς την ιατρική τέχνη, έτσι είναι ανάρμοστο να στηρίζει σε αυτήν όλη του την ελπίδα». Και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, συλλογιζόμενος τις ασθένειες του αποστόλου Τιμοθέου, τόνιζε ότι ο απόστολος Παύλος δεν θεράπευσε τον μαθητή του με θαύμα, αλλά τον συμβούλευσε να χρησιμοποιεί τα συνήθη μέσα της ιατρικής επιστήμης.
Η ιατρική, με τη χριστιανική έννοια, είναι μια δωρεά του Δημιουργού, μια δυνατότητα να ανακουφίζουμε τον πόνο του πλησίον.
Όχι τυχαία οι αρχαίοι Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός οι Ασιάτες έδιναν αυστηρή υπόσχεση να θεραπεύουν τους ανθρώπους δωρεάν, βλέποντας σε κάθε ασθενή τον ίδιο τον Χριστό.
Ο δρόμος του αγίου χειρουργού
Αυτή η βαθιά κατανόηση του ιατρικού καθήκοντος διήνυσε τους αιώνες. Στα τέλη του 19ου αιώνα στο Κίεβο, ο νεαρός φοιτητής Βαλεντίν Βόινο-Γιασενέτσκι εισήχθη στην Ιατρική Σχολή του Αυτοκρατορικού Πανεπιστημίου του Αγίου Βλαδίμηρου. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Κίεβο, ο νέος πήγαινε καθημερινά, και μερικές φορές δύο φορές την ημέρα, στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου.
Χαρισματικός ζωγράφος, απόφοιτος της Σχολής Τεχνών του Κιέβου, αρνήθηκε συνειδητά την καριέρα του καλλιτέχνη. Στόχος του ήταν να γίνει χωρικός γιατρός της υπαίθρου (ζέμσκι), για να βοηθά τους φτωχούς ανθρώπους.
Έχοντας περάσει από τη σκληρή σχολή της ιατρικής της υπαίθρου, έγινε διακεκριμένος χειρουργός, συγγραφέας έργων για την πυώδη χειρουργική. Και το 1923, στο αποκορύφωμα των σκληρών διωγμών κατά της Εκκλησίας, στην Τασκένδη ο επίσκοπος Ανδρέας (Ουχτόμσκι) τέλεσε την κρυφή μοναχική του κουρά. Ο Δεσπότης σκόπευε να δώσει στον κουρευόμενο το όνομα του θεραπευτή Παντελεήμονα. Όμως, αφού σκέφτηκε τα έργα και τα κηρύγματα του ομολογητή, επέλεξε γι᾽ αυτόν άλλο όνομα. Όπως θυμόταν αργότερα ο ίδιος ο άγιος, «βρήκε ότι μου ταιριάζει πολύ περισσότερο το όνομα του αποστόλου-ευαγγελιστή, γιατρού και αγιογράφου Λουκά».
Έτσι συνδέθηκαν δύο μοίρες. Ο άγιος Λουκάς ο Κριμαίας πέρασε από τα σταλινικά στρατόπεδα, τις εξορίες και τα βασανιστήρια, αλλά ποτέ δεν εγκατέλειψε την ιατρική διακονία. Πριν από κάθε εγχείρηση ο άγιος χειρουργός προσευχόταν μπροστά στην εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου που κρεμόταν στο χειρουργείο και χάραζε με ιώδιο έναν σταυρό στο σώμα του ασθενούς. Για αυτόν, όπως και για τον ευαγγελιστή, η θεραπεία ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την προσευχή.
Ο άρρωστος άνθρωπος στην ακεραιότητά του
Στις συμβουλές του προς τους νέους γιατρούς και χειρουργούς, ο άγιος Λουκάς επαναλάμβανε ακατάπαυστα: πίσω από τις ανατομικές λεπτομέρειες και τις βαριές διαγνώσεις πρέπει να μπορείς να βλέπεις ολόκληρο τον άρρωστο άνθρωπο, με όλο τον ψυχικό του πόνο, τους φόβους και τις ελπίδες του.
Αυτή ακριβώς την προσέγγιση συναντούμε στις σελίδες του κατά Λουκάν Ευαγγελίου.
Ο άγιος απόστολος δεν περιγράφει απλώς τις κλινικές εκδηλώσεις των ασθενειών. Το Ευαγγέλιό του ονομάζεται Ευαγγέλιο του ελέους.
Στις σελίδες του ο Σωτήρας παρουσιάζεται ως Ιατρός ψυχών και σωμάτων, Φροντιστής των απόβλητων και Παρηγορητής των θλιβομένων.
Ο άγιος απόστολος Λουκάς ολοκλήρωσε τον επίγειο δρόμο του σε βαθύ γήρας, αφήνοντας στην Εκκλησία μεγάλη κληρονομιά. Η μορφή του υπενθυμίζει σε καθέναν από εμάς ότι οι επαγγελματικές γνώσεις, η ανθρώπινη συμπόνια και η πίστη στον Θεό μπορούν να ενωθούν σε μία ευλογημένη διακονία. Και στους πιο δύσκολους καιρούς, όταν οι ανθρώπινες δυνάμεις εξαντλούνται, ο αληθινός χριστιανός βρίσκεται πάντοτε δίπλα σε εκείνον που έχει ανάγκη τη βοήθειά του.
