Από το ξίφος στις βαριές αλυσίδες: ο δρόμος του αγίου Ιωαννικίου

Σήμερα 13:21
0
Όσιος Ιωαννίκιος ο Μέγας. Φωτογραφία: ΕΟΔ Όσιος Ιωαννίκιος ο Μέγας. Φωτογραφία: ΕΟΔ

Μια τυχαία συζήτηση με έναν μοναχό μετέτρεψε τον αγράμματο σωματοφύλακα του αυτοκράτορα σε πνευματικό καθοδηγητή του Βυζαντίου.

Στα βυζαντινά αρχεία δεν έχουν διασωθεί προσωπικοί φάκελοι στρατιωτών του 8ου αιώνα. Γι᾽ αυτό σήμερα μας είναι δύσκολο να παρακολουθήσουμε αναλυτικά την πορεία του ανθρώπου που επί περισσότερες από δύο δεκαετίες φορούσε το ξίφος της φρουράς, προτού αποσυρθεί στην έρημο.

Βοσκός ενός χωριού της Βιθυνίας

Ο Ιωαννίκιος καταγόταν από το χωριό Μαρικάτων της Βιθυνίας. Γεννήθηκε στα μέσα του 8ου αιώνα. Η οικογένειά του ήταν αγροτική και ακολουθούσε την αίρεση της εικονομαχίας. Για τους γονείς του μελλοντικού ορθόδοξου ασκητή η άρνηση της τιμής των αγίων εικόνων ήταν μέρος της συνήθους ζωής — έτσι ζούσαν όλοι γύρω τους, έτσι όριζαν οι βασιλείς, και έτσι ήταν από τα παιδικά τους χρόνια.

Γράμματα το παιδί δεν έμαθε. Αντί να διαβάζει βιβλία, έβοσκε τα ζώα του πατέρα του, και συγκεκριμένα — χοίρους. Μπροστά στον νεαρό διαγραφόταν ο δρόμος του στρατιώτη: ο αυτοκράτορας Λέων Δ΄ συγκέντρωνε από τις επαρχίες νέους που διακρίνονταν για την ομορφιά και την ανδρεία τους. Έτσι, στο δέκατο ένατο έτος της ηλικίας του, ο βοσκός από το Μαρικάτων βρέθηκε στον στρατό της πρωτεύουσας.

Το τάγμα της φρουράς

Οι εξκουβίτορες ήταν ένα τάγμα που διοικούσε ο σκρίβων. Αυτό το σώμα της αυτοκρατορικής φρουράς ίδρυσε ήδη γύρω στο 460 ο βασιλεύς Λέων Α΄, επιλέγοντας τριακόσιους πολεμιστές από τους σκληροτράχηλους Ίσαυρους. Τρεις αιώνες αργότερα ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ μετέτρεψε τους εξκουβίτορες σε ένα από τα έφιππα τάγματα — τις φρουρικές μονάδες που έγιναν αξιόπιστο στήριγμα του θρόνου. Για τον στρατό ο Κωνσταντίνος παρέμενε ανίκητος ηγεμόνας, ενώ οι φρουροί αντιμετώπιζαν την πολιτική του ως τη μόνη ορθή.

Το 786 ακριβώς τα εικονομαχικά τάγματα διέλυσαν την πρώτη Σύνοδο που είχε συγκληθεί για την αποκατάσταση της εικονοφιλίας. Σε ένα τέτοιο εχθρικό προς τον Χριστιανισμό περιβάλλον ο νεαρός πολεμιστής από τη Βιθυνία υπηρέτησε για πολύ καιρό πιστά και τίμια.

Στον βίο αναφέρεται ότι ο στρατιώτης ήταν προσηνής με τους συναδέλφους του, διακρινόταν για τη γιγαντιαία δύναμή του και συχνά κοιμόταν στο γυμνό έδαφος.

Ωστόσο, ούτε λεπτομέρειες της ζωής στον στρατώνα ούτε τα κείμενα του στρατιωτικού όρκου του μας διέσωσε η ιστορία.

Η ήττα στις Μαρκέλλες

Τον Ιούλιο του 792 ο βυζαντινός στρατός συναντήθηκε με τις δυνάμεις του χάνου Καρδάμ στο φρούριο Μαρκέλλες. Η σύγκρουση κατέληξε σε βαριά ήττα για τους Ρωμαίους: ο Βούλγαρος ηγεμόνας έκρυψε το ιππικό πίσω από τους λόφους, απέκοψε τα αυτοκρατορικά τάγματα από το οχυρωμένο στρατόπεδο, και κατέλαβε τα εφόδια, το ταμείο και τη σκηνή του ίδιου του βασιλέως.

Στις παραδόσεις των βίων με αυτή τη μάχη συνδέεται η στρατιωτική δόξα του φρουρού Ιωαννικίου. Είναι γνωστό ότι ο πολεμιστής έσωσε στη μάχη τον νεαρό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο ΣΤ΄. Επίσης ο Ιωαννίκιος απομάκρυνε από τον κλοιό έναν επιφανή αξιωματούχο, προλαβαίνοντας να πει ότι είναι εξκουβίτωρ από το Μαρικάτων.

Οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν αυτό το επεισόδιο με επιφύλαξη, δεχόμενοι ότι οι μεταγενέστεροι αγιογράφοι μετέφεραν στον άγιο το κατόρθωμα άλλου μαχητή.

Στην αφήγηση του αγίου Δημητρίου του Ροστόβ ο ήρωας από τη Βιθυνία απελευθερώνει τον αιχμάλωτο αξιωματούχο, νικά σε μονομαχία έναν Βούλγαρο γίγαντα, τον οποίο ο βίος παρομοιάζει με τον Γολιάθ, και ο ευγνώμων αυτοκράτορας διατάζει να καταγραφούν το όνομα και η καταγωγή του ήρωα για να ανταμειφθεί. Όμως η ψυχή του πολεμιστή ήδη τότε έστριβε μακριά από τη θορυβώδη πρωτεύουσα.

Η φωνή στην πλαγιά του Ολύμπου

Πότε ακριβώς συντελέστηκε η μεταστροφή μέσα στον Ιωαννίκιο, δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα. Έχει διασωθεί μόνο ένα περιστατικό που συνέβη στους πρόποδες του όρους Όλυμπος. Στρατιωτικό απόσπασμα βάδιζε παρά τις ορεινές πλαγιές, όπου μέσα στα δάση έκρυβαν τον εαυτό τους μοναχοί. Από την ησυχία του βγήκε ένας ανώνυμος διορατικός μοναχός, φώναξε τον στρατιώτη με το όνομά του και τον ρώτησε: «Τέκνον Ιωαννίκιε! Αν ονομάζεσαι χριστιανός, γιατί καταφρονείς την εικόνα του Χριστού;»

Ο σωματοφύλακας έπεσε στο έδαφος μπροστά στον γέροντα, ομολόγησε την αμαρτία του που έγινε εξ αγνοίας και υποσχέθηκε να τιμά την αγία εικόνα.

Η εικονομαχία δεν ήταν γι᾽ αυτόν προσωπική πεποίθηση – στηριζόταν στην οικογενειακή συνήθεια και στην στρατιωτική τάξη.

Μία άμεση ερώτηση γκρέμισε εκ βάθρων αυτή την αδράνεια. Στο 25ο έτος της υπηρεσίας του ο Ιωαννίκιος αποποιήθηκε αξιώματα και δώρα, εγκατέλειψε τον στρατό με δική του βούληση χωρίς επίσημη απόλυση και ανέβηκε στο βουνό, στον ηγούμενο Γρηγόριο, στη μονή του Αυγάρου.

Χρονικό της μοναχικής ζωής

Γύρω στο 807, στη μονή της Ερίστης, δέχθηκε το μοναχικό σχήμα και κοντά στον ηγούμενο Γεώργιο έμαθε απ᾽ έξω το Ψαλτήρι. Ο άλλοτε αγράμματος στρατιώτης κατανοούσε τη Γραφή με την ακοή. Ο ασκητής φορούσε τρίχινο ένδυμα-λεβιτώνα, ζωνόταν με σιδερένιες αλυσίδες μήκους έξι πήχεων, περπατούσε ανυπόδητος, με μακριά μαλλιά και ντυμένος με κουρέλια, και στα γηρατειά στηριζόταν σε ραβδί.

Όταν ο αυτοκράτορας Θεόφιλος ανανέωσε τους διωγμούς κατά των τιμώντων τις εικόνες, ο όσιος Ιωαννίκιος παρέμενε απομονωμένος και δεν υφίστατο άμεσες καταδιώξεις, αποτελώντας για πολλούς πνευματικό στήριγμα. Στον συνοδοιπόρο του Ευστράτιο ο γέροντας προφήτευσε ταχεία αλλαγή: «Περίμενε λίγο, αδελφέ, και θα δεις την ενέργεια της δυνάμεως του Θεού, διότι τη διακυβέρνηση της Εκκλησίας θα αναλάβει κάποιος Μεθόδιος. Αυτός, με την επενέργεια του Θείου Πνεύματος, θα την οργανώσει και θα εξαλείψει τις αιρέσεις».

Η προφητεία εκπληρώθηκε. Ο όσιος στήριζε τον άγιο Μεθόδιο στον πατριαρχικό θρόνο και τον Νοέμβριο του 846 ο ίδιος ο Πατριάρχης με τον κλήρο ανέβηκε στη μονή του Αντιδίου, για να ζητήσει από τον ετοιμοθάνατο ασκητή την τελευταία ευλογία και προσευχή.

Ύστερα από τρεις ημέρες ο γέροντας εκοιμήθη ειρηνικά εν Κυρίω – στο 94ο έτος της ηλικίας του. Οι αδελφοί στον Όλυμπο είδαν εκείνη τη νύχτα έναν πύρινο στύλο να ανεβαίνει στον ουρανό συνοδευόμενος από Αγγέλους.

Από τις μακρές νύχτες προσευχής στο σπήλαιο κοντά στον Ελλήσποντο, όπου ο πρώην σωματοφύλακας πρόσθετε σε κάθε στίχο του Ψαλτηρίου μια σύντομη ομολογία πίστεως, έχουν παραμείνει στο προσευχητάριό μας οι γραμμές του: «Ελπίς μου ο Πατήρ, καταφυγή μου ο Υιός, σκέπη μου το Πνεύμα το Άγιον». Κάθε ορθόδοξος χριστιανός τις εκφωνεί πριν από τον ύπνο, εμπιστευόμενος τη ζωή του στην Πρόνοια του Θεού.

Εάν παρατηρήσετε κάποιο σφάλμα, επιλέξτε το απαιτούμενο κείμενο και πατήστε Ctrl+Enter ή Υποβολή σφάλματος για να το αναφέρετε στους συντάκτες.
Εάν βρείτε κάποιο σφάλμα στο κείμενο, επιλέξτε το με το ποντίκι και πατήστε Ctrl+Enter ή αυτό το κουμπί Εάν βρείτε κάποιο σφάλμα στο κείμενο, επισημάνετε το με το ποντίκι και κάντε κλικ σε αυτό το κουμπί Το επισημασμένο κείμενο είναι πολύ μεγάλο!
Διαβάστε επίσης