Ловушка вежливого равнодушия: как толерантность подменяет любовь
Светская мораль призывает закрывать глаза на чужие пороки ради внешнего спокойствия. Подлинная вера учит исцелять сердца, сохраняя верность вечной Правде.
Στις 16 Νοεμβρίου όλος ο κόσμος γιόρτασε τη Διεθνή Ημέρα Ανεκτικότητας. Η ημερομηνία αυτή είναι καρπός της ιδεολογίας των Νέων Χρόνων, με τον κοσμικό της ανθρωπισμό, την πολυπολιτισμικότητα και την ανύψωση του ανθρώπου στο κέντρο του Σύμπαντος.
Σήμερα, ακόμη και από θεολογικά βήματα, μας μεταδίδεται όλο και πιο συχνά το κύριο ηθικό μανιφέστο της εποχής: «Να είσαι ανεκτικός, δέξου τον καθένα όπως είναι και ξέχασε τις κρίσεις». Για τον πιστό άνθρωπο, αυτή η έκκληση ντύνεται επιδέξια με ευαγγελικά ενδύματα. Μήπως ο Χριστός δεν έδειξε έλεος στους τελώνες και στις πόρνες; Μήπως ο Επουράνιος Διδάσκαλος δεν μας παρήγγειλε: «Μη κρίνετε, ίνα μη κριθήτε» (Ματθ. 7:1);
Εδώ ακριβώς όμως κρύβεται μία από τις πιο ραφινάτες και επικίνδυνες αντικαταστάσεις της εποχής μας. Πίσω από την ωραία βιτρίνα της κοσμικής «ανεκτικότητας» κρύβεται μια στάση ριζικά ξένη προς τη χριστιανική διδασκαλία περί της σωτηρίας του ανθρώπου. Στην προσπάθειά του να προσαρμοστεί στο πνεύμα της εποχής, ο χριστιανικός κόσμος διατρέχει τον κίνδυνο να ανταλλάξει την θυσιαστική, φλογερή Αγάπη (Agape) με την ασφαλή, βολική και απίστευτα ψυχρή αδιαφορία.
Ένα ανοσοποιητικό που έπαψε να αντιδρά
Η ίδια η λέξη «ανεκτικότητα» (tolerance) προέρχεται από το λατινικό tolerantia – υπομονή, αντοχή. Με την ιατρική και βιολογική έννοια, ανεκτικότητα είναι η κατάσταση κατά την οποία το ανοσοποιητικό σύστημα παύει να αντιδρά σε ένα ξένο αντιγόνο. Ένας ανεκτικός οργανισμός είναι ένας οργανισμός που συνθηκολόγησε, έπαψε να αντιστέκεται και έχασε τις προστατευτικές του λειτουργίες.
Στη σύγχρονη, μεταρρυθμισμένη θεολογία, όμως, η ανεκτικότητα έχει μετατραπεί σε έννοια ηθικού σχετικισμού. Το φιλοσοφικό θεμέλιο εδώ είναι απλό: δεν υπάρχει καμία αντικειμενική αλήθεια, κάθε επιμέρους αλήθεια είναι εξίσου πολύτιμη, και κάθε διακήρυξη απόλυτων ηθικών προσανατολισμών στιγματίζεται αμέσως ως «επικίνδυνος φονταμενταλισμός».
Η κύρια κινητήρια δύναμη της κοσμικής ανεκτικότητας είναι η αδιαφορία.
Το κρυφό της σύνθημα είναι απλό: «Σε ανέχομαι, εφόσον δεν μπαίνεις στην περιοχή μου. Τι θα απογίνει η ψυχή σου, μου είναι αδιάφορο». Μια τέτοια ανεκτικότητα δεν απαιτεί ούτε εργασία πάνω στον εαυτό μας ούτε πνευματικές προσπάθειες. Προσφέρει απλώς μια σιωπηλή αποχώρηση.
Η ευαγγελική Αγάπη (Agape) είναι διαφορετική. Δεν είναι παθητική ανοχή, αλλά θυσιαστική, σωτήρια ορμή του Θεού προς τον άνθρωπο και του ανθρώπου προς τον πλησίον. Η Αγάπη δεν μπορεί να είναι αδιάφορη για την τύχη εκείνου που αγαπά. Δεν μπορεί να παρακολουθεί ψυχρά τον κοντινό της άνθρωπο να καταστρέφεται πνευματικά· πονά βλέποντας να παραμορφώνεται μέσα του η αρχέγονη Εικόνα του Θεού. Αν η ανεκτικότητα λέει: «Άφησε τον άνθρωπο ήσυχο, είναι δική του επιλογή», η Αγάπη δηλώνει: «Είμαι έτοιμη να δώσω τα πάντα, για να σε σώσω από την απώλεια».
Ο γιατρός δεν μπορεί να αγαπήσει τον όγκο
Ο κύριος κόμβος αυτής της διαμάχης δένεται γύρω από την έννοια της αμαρτίας. Ο κοσμικός κόσμος απορρίπτει καταρχήν την ιδέα της πτώσης. Σε αυτή τη λογική, όλα τα πάθη και οι παραμορφώσεις της ανθρώπινης φύσης είναι απλώς «ποικιλομορφία», που πρέπει απλώς να γίνει αποδεκτή. Την απόπειρα να ονομαστεί η πνευματική ασθένεια ασθένεια, η κοσμική συνείδηση την αντιλαμβάνεται ως χονδροειδή καταπάτηση της ελευθερίας του προσώπου.
Σε αυτό ακριβώς έγκειται το μοιραίο σφάλμα της ανεκτικότητας: συγχέει την ίδια την αμαρτία με τον άνθρωπο που την διαπράττει. Της φαίνεται ότι το να κριτικάρεις μια καταστροφική επιλογή ή τρόπο ζωής σημαίνει να αρνείσαι την αξία του ίδιου του προσώπου.
Η πατερική θεολογία χάραξε πάντοτε εδώ μια ακριβή διαχωριστική γραμμή: «Αγάπα τον αμαρτωλό, αλλά μίσησε την αμαρτία».
Αυτό το πρότυπο, που ανάγεται στον μακάριο Αυγουστίνο και τον όσιο Εφραίμ τον Σύρο, αποτελεί τη βασική αναφορά της χριστιανικής θεώρησης του ανθρώπου. Ο ίδιος ο άνθρωπος παραμένει μεγάλο δημιούργημα του Θεού, φορέας της Εικόνας Του. Η αμαρτία, όμως, δεν είναι μέρος της φύσης του, αλλά παρασιτικός όγκος, βαριά νόσος του πνεύματος.
Ο γιατρός πολεμά τον όγκο όχι επειδή μισεί τον ασθενή, αλλά επειδή θέλει να τον σώσει. Και αν ο γιατρός, από ευγένεια, προσποιηθεί ότι η νόσος δεν υπάρχει, απλώς προδίδει το επάγγελμά του. Αντικαθιστώντας τη θεραπεία με την αποδοχή της νόσου, η κοσμική ανοχή στερεί από τον άνθρωπο το κυριότερο – τη μετάνοια, δηλαδή την πραγματική μετάνοια και τη ριζική αναγέννηση της ζωής.
Ο Ιησούς Χριστός αντιμετώπιζε τον πεσμένο άνθρωπο με απεριόριστη αγάπη, αλλά ποτέ δεν νομιμοποίησε την αμαρτία. Σώζοντας τη γυναίκα που συνελήφθη επ' αυτοφώρω μοιχεία από την αυστηρή κρίση, ο Κύριος δεν καταδίκασε την προσωπικότητά της, αλλά όρισε με σαφήνεια το πνευματικό όριο: «Ουδέ εγώ σε κατακρίνω· πορεύου και μηκέτι αμάρτανε» (Ιω. 8:11). Δεν χαρακτήρισε την αμαρτία της ως κανονικότητα, αλλά την κάλεσε να απελευθερωθεί από αυτήν, προτού καταστρέψει την ψυχή της.
Ο πειρασμός του άνετου επίγειου παραδείσου
Γιατί το θέμα της ανοχής είναι τόσο δελεαστικό για τους χριστιανούς; Διότι προσφέρει έναν εύκολο δρόμο. Το να μαρτυρείς την Αλήθεια σε έναν κοσμικό κόσμο σημαίνει πάντοτε να πηγαίνεις κόντρα στο ρεύμα. Η δήλωση ότι ο Χριστός είναι η μοναδική Οδός, Αλήθεια και Ζωή (Ιω. 14:6) και ότι οι ηθικές νόρμες είναι απόλυτες, αναπόφευκτα θα προκαλέσει θύελλα και καταιγίδα κριτικής.
Και τότε γεννιέται ο πειρασμός να στρογγυλέψουν οι αιχμηρές γωνίες – αρκεί να διατηρηθούν η άνεση, η κοινωνική ειρήνη και η φήμη των «αποδεκτών και φωτισμένων» ανθρώπων. Τέτοιες υποχωρήσεις ακολουθούν συνήθως μια καλά δοκιμασμένη πορεία:
- Η απάρνηση του αποκλειστικού χαρακτήρα της Θείας Αποκάλυψης χάριν της ιδέας ότι «όλοι οι δρόμοι οδηγούν στον Θεό».
- Η διακήρυξη των εντολών ως απλώς ξεπερασμένων πολιτισμικών στερεοτύπων.
- Ο περιορισμός του Ευαγγελίου σε μια κοινότοπη «ηθική ευγένειας και καλοσύνης», με εξάλειψη όλων των δογμάτων.
Ο όσιος Ιουστίνος (Πόποβιτς) δικαίως αποκαλούσε αυτό ανθρωπιστικό κομφορμισμό – απόπειρα διαμόρφωσης ενός άνετου επίγειου παραδείσου με τίμημα την προδοσία του πνεύματος του Ευαγγελίου. Ο Χριστός, όμως, προειδοποίησε ευθέως: «Μη νομίσητε ότι ήλθον βαλείν ειρήνην επί την γην· ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην, αλλά μάχαιραν» (Ματθ. 10:34).
Πρόκειται για τη μάχαιρα του πνευματικού διαχωρισμού μεταξύ Αλήθειας και ψεύδους, Φωτός και σκότους.
Η χριστιανική Αγάπη δεν οικοδομείται πάνω στην προδοσία της Αλήθειας. Αν η Εκκλησία, για χάρη της ησυχίας, σιωπά για την καταστροφική δύναμη της αμαρτίας, απλώς χάνει το νόημά της.
Ο μακάριος Αυγουστίνος είχε πει κάποτε: «Στα ουσιώδη – ενότητα, στα επουσιώδη – ελευθερία, σε όλα – αγάπη». Ο κοσμικός κόσμος, όμως, τα ανέτρεψε όλα: το ουσιώδες (την Αλήθεια) απαιτεί να το εξαλείψει, το επουσιώδες να το καταστήσει απόλυτο, και την ζωντανή αγάπη να την αντικαταστήσει με ψυχρή ουδετερότητα.
Νοσοκομείο για ψυχές, όχι μουσείο
Σήμερα η ανοχή μεταμορφώθηκε από έναν απλό κανόνα ευγένειας σε ένα σκληρό ιδεολογικό σύστημα. Και αυτός ο απολυτοποιημένος σχετικισμός, στην πράξη, αποδεικνύεται απίστευτα επιθετικός: είναι απολύτως ανεπίδεκτος ανοχής απέναντι στην ίδια την έννοια της Απόλυτης Αλήθειας! Η κοινότητα που υποστηρίζει τον κοσμικό ανθρωπισμό είναι έτοιμη να αγκαλιάσει με κατανόηση οποιεσδήποτε κοσμοθεωρητικές παρεκκλίσεις, αλλά αντιδρά με κοινωνική απόρριψη στις κλασικές χριστιανικές απόψεις για τον άνθρωπο, την οικογένεια και την ηθική.
Όταν η ιδέα της ανεκτικότητας αρχίζει να υπαγορεύει τα δικά της κριτήρια του καλού και του κακού, συγκρούεται μετωπικά με τον Θεό. Σε αυτό το σημείο η χριστιανική μαρτυρία απαιτεί από εμάς σταθερότητα. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ήδη τον 4ο αιώνα μάς έδωσε ένα σαφές σημείο αναφοράς: «Καλό πράγμα η ειρήνη, αλλά αν βλάπτει την Αλήθεια, τότε είναι προτιμότερος ο ευσεβής πόλεμος παρά η ειρήνη που χωρίζει από τον Θεό».
Το να απορρίπτουμε τη κοσμική ανεκτικότητα δεν σημαίνει ότι γλιστρούμε σε έναν επιθετικό φονταμενταλισμό ή σε φαρισαϊκό σνομπισμό. Αυτό θα ήταν μια ακόμη διαστρέβλωση του Ευαγγελίου.
Η απάντηση του χριστιανισμού στην πρόκληση της εποχής βρίσκεται κάπου εντελώς διαφορετικά. Πρέπει να μάθουμε να κοιτάζουμε τον άνθρωπο έξω από τον περίβολο της Εκκλησίας όχι μέσα από το πρίσμα της νομικής ανοχής, αλλά με συμπόνια για την πληγωμένη ψυχή του, αναζητώντας σε αυτόν την παραμορφωμένη, αλλά όχι χαμένη Εικόνα του Θεού.
Να μη συμβιβαζόμαστε με την αμαρτία, αξιολογώντας την ως πνευματική παθολογία, αλλά να κρατάμε τις θύρες της Εκκλησίας ανοιχτές ως νοσοκομείου έτοιμου να δεχθεί κάθε αναζητούντα θεραπεία. Να φυλάττουμε την πληρότητα της Θείας Αποκάλυψης, χωρίς να προσπαθούμε να την λυγίσουμε σύμφωνα με τις στιγμιαίες μόδες και τάσεις της κοσμικής κοινωνίας. Να υπερασπιζόμαστε την Αλήθεια χωρίς υπερηφάνεια και αίσθημα ανωτερότητας, όπως ακριβώς ζήτησε ο απόστολος: «Να είστε πάντοτε έτοιμοι να δίνετε απολογία σε καθέναν που ζητά από εσάς λόγο για την ελπίδα που έχετε, με πραότητα και φόβο Θεού» (Α΄ Πέτρ. 3:15).
Η Διεθνής Ημέρα Ανεκτικότητας θέτει σε καθέναν από εμάς ένα σκληρό ερώτημα για την ταυτότητα.
Ο κοσμικός κόσμος προτείνει στην Εκκλησία μια συμφωνία: να παραιτηθεί από τις αξιώσεις της για την Αλήθεια με αντάλλαγμα μια άνετη θέση ιστορικού και πολιτισμικού μουσείου. Αλλά η κλήση των χριστιανών δεν είναι να προσαρμόζονται στον κόσμο, αλλά να τον μεταμορφώνουν.
Ο Χριστός δεν ήρθε για να μας διδάξει να ανεχόμαστε ευγενικά το κακό, αλλά για να καταπέμψει το Άγιο Πνεύμα, που καίει την αμαρτία και μεταμορφώνει τον άνθρωπο. Την χριστιανική Αγάπη είναι αδύνατον να τη χωρέσουμε στα στενά πλαίσια της κοσμικής ανοχής. Απαιτεί συμμετοχή, συμπόνια και ετοιμότητα να σηκώσουμε τον σταυρό για τον πλησίον. Αλλά δεν επιτρέπει την απομάκρυνση από την Αλήθεια, διότι «η φιλία με τον κόσμο είναι έχθρα προς τον Θεό» (Ιακ. 4:4).
