«Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον»: μπορεῖ κανείς νὰ ζητᾷ ἀπὸ τὸν Θεὸ ἐπίγεια ἀγαθά;
Οἱ καθημερινὲς φροντίδες, ἡ ἔλλειψη μέσων καὶ ἡ ἀνησυχία γιὰ τὴν αὐριανὴ ἡμέρα δὲν εἶναι ξένες πρὸς τὸ Εὐαγγέλιο. Ὁ Δημιουργὸς ἐπέτρεψε νὰ ἀπευθυνόμαστε σὲ Αὐτὸν μὲ αἰτήματα τῆς καθημερινῆς ζωῆς.
Στον φούρνο της Μονής των Σπηλαίων του Κιέβου ο αρτοποιός στέκεται μπροστά στον όσιο Θεοδόσιο των Σπηλαίων και ανοίγει απελπισμένος τα χέρια: ο φούρνος κρυώνει, δεν υπάρχει με τι να θρέψουν την αδελφότητα. Ο ηγούμενος τον παρακαλεί ήρεμα να επιστρέψει στην αποθήκη: «Πήγαινε, κοίταξε στην αλευροθήκη, μήπως βρεθεί λίγο αλεύρι για όσο διάστημα ο Κύριος πάλι θα φροντίσει για εμάς». Ο εργάτης σχεδόν προσβάλλεται από μια τέτοια αφέλεια: «Την αλήθεια σου λέω, πάτερ, εγώ ο ίδιος σάρωσα την αλευροθήκη και δεν υπάρχει τίποτα εκεί, παρά μόνο λίγο πίτουρο σε μια γωνία».
Στη συνέχεια συμβαίνει το θαύμα. Ο ασκητής των Σπηλαίων απαντά: «Πίστεψέ με, παιδί μου, μέγας είναι ο Θεός και από αυτή τη χούφτα πίτουρο θα γεμίσει την αλευροθήκη μας με αλεύρι». Έπειτα από ένα λεπτό το αλεύρι πράγματι ξεχειλίζει και πέφτει στο πάτωμα, και ο άγιος γέροντας διατάζει αυστηρά να μην πει κανείς σε κανέναν για το γεγονός. Άλλη φορά προστρέχει σε αυτόν ο κελάρης Θεόδωρος παραπονούμενος για τα άδεια αποθέματα της τραπεζαρίας – και ακούει παρόμοια συμβουλή: «Πήγαινε, περίμενε λίγο, παρακαλώντας τον Θεό να φροντίσει για εμάς». Όταν στην αυλή μπήκαν τρία κάρα με τρόφιμα, ο όσιος Θεοδόσιος λέει στον κελάρη: «Βλέπεις, αδελφέ Θεόδωρε, ότι ο Θεός δεν μας εγκαταλείπει, αν ελπίζουμε σε Αυτόν με όλη μας την καρδιά».
Στους μοναχούς του ΙΑ΄ αιώνα δεν περνούσε από το μυαλό να ντρέπονται να μιλήσουν στον Θεό για το αλεύρι. Ενώ εμείς σήμερα συχνά ντρεπόμαστε να ζητήσουμε από τον Κύριο κάτι καθημερινό.
Η ντροπή να ζητάμε τα βιοτικά
Γύρω μας υπάρχουν τόσες συμφορές, θλίψεις, διαλυμένες ζωές, που οι καθημερινές έγνοιες φαίνονται μικρές και ανάρμοστες. Στέκεσαι για προσευχή το βράδυ, και στο μυαλό σου στριφογυρίζει κάθε άλλο παρά υψηλή θεολογία: πού να βρεις δουλειά, με τι να πληρώσεις το ενοίκιο, πότε θα περάσει το επίμονο κρυολόγημα, αν θα φτάσουν τα χρήματα μέχρι το τέλος του μήνα. Ο εσωτερικός λογοκριτής αμέσως σε επιπλήττει: «Μήπως θα ενοχλήσεις τον Δημιουργό για τους λογαριασμούς σου; Έχει τώρα σοβαρότερες υποθέσεις».
Έτσι ο άνθρωπος είτε σωπαίνει, είτε μιλά στον Θεό με τυποποιημένες φράσεις, κρύβοντας την πραγματική του ανησυχία. Προκύπτει ένα αμήχανο θέατρο: μέσα πονάει το ένα, ενώ φωναχτά λέγεται το άλλο.
Εν τω μεταξύ ο απόστολος Ιάκωβος γράφει στους χριστιανούς: «Κακοπαθεί κάποιος από εσάς; Ας προσεύχεται» (Ιακ. 5:13). Σε αυτή τη συμβουλή δεν υπάρχει διάκριση σε «άξιες» συμφορές και «μικρές» δυσκολίες. Ο μακάριος Αυγουστίνος, σε επιστολή του προς την Πρόβα, εξηγεί επίσης ότι το να επιθυμεί κανείς υγεία και τα αναγκαία για τη ζωή είναι απολύτως θεμιτό.
Και η ίδια η Εκκλησία στη Θεία Λειτουργία δεν προσπερνά τις επίγειες ανάγκες. Στη Μεγάλη Εκτενή ζητούμε ευφορία των καρπών της γης, υπέρ των πλεόντων, οδοιπορούντων, νοσούντων, καμνόντων. Και πριν από το γεύμα οι πιστοί προφέρουν τα λόγια του ψαλμού: «Οι οφθαλμοί πάντων εις Σε ελπίζουσι, Κύριε» (Ψαλμ. 144:15). Ο χριστιανισμός δεν απαιτεί από τον άνθρωπο να προσποιείται ότι είναι ασώματο πνεύμα που δεν χρειάζεται ένα πιάτο σούπα.
Ψωμί για ένα βράδυ
Αλλά η κύρια άδεια δίνεται στη μοναδική προσευχή που συνέταξε ο ίδιος ο Σωτήρας. Δίπλα στην αγιότητα του ονόματος του Θεού και στην έλευση της Βασιλείας Του ο Χριστός τοποθετεί ένα επίγειο αίτημα: «Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον» (Ματθ. 6:11).
Για τη σημασία της ελληνικής λέξης ἐπιούσιος, που αποδόθηκε ως «επιούσιος», διαφωνούν εδώ και αιώνες. Ο Ωριγένης παρατηρούσε ότι αυτή η λέξη δεν υπάρχει στους Έλληνες συγγραφείς – πίστευε ότι την δημιούργησαν οι ίδιοι οι ευαγγελιστές. Άλλοι βλέπουν σε αυτήν «ψωμί για την ύπαρξη», άλλοι την διαβάζουν ως «υπερούσιο» άρτο της Ευχαριστίας.
Για να νιώσουμε τη γεύση αυτού του αιτήματος, ας ξεχάσουμε για ένα λεπτό τα ράφια των σούπερ μάρκετ. Στην Παλαιστίνη των ευαγγελικών χρόνων το ψωμί είχε τη μορφή επίπεδης πίτας, και στους φτωχούς ήταν τις περισσότερες φορές κριθαρένιο. Το σιτάρι δεν το φύλαγαν σε σακιά: οι γυναίκες ή οι δούλοι το άλεθαν κάθε μέρα με το χέρι σε μύλο με δύο λίθους, ακριβώς όσο χρειαζόταν η οικογένεια. Τη ζύμη την ζύμωναν σε ξύλινη σκάφη και την έψηναν πάνω σε πυρωμένες πέτρες ή σε πήλινο φούρνο.
Οι μαθητές του Χριστού έβλεπαν πάντοτε στο αίτημα για τον άρτο της ημέρας ευλογία για την ικανοποίηση των βιοτικών τους αναγκών.
Ο οικουμενικός διδάσκαλος Ιωάννης ο Χρυσόστομος εξηγεί το μέτρο αυτού του αιτήματος ως εξής: «Ο Σωτήρας διέταξε να προσευχόμαστε όχι για πλούτο, όχι για απολαύσεις, όχι για πολυτελή ενδύματα <…> αλλά μόνο για άρτο, και μάλιστα για άρτο καθημερινό», προσθέτοντας: «για να μη συντρίβουμε τον εαυτό μας με τη φροντίδα για την επερχόμενη ημέρα».
Ο σοφός Αγούρ στο βιβλίο των Παροιμιών εξέφρασε την ίδια σκέψη πολύ πριν από το Ευαγγέλιο: «πτωχείαν και πλούτον μη μοι δως, σύνταξον δε μοι τα δέοντα και τα αυτάρκη» (Παροιμ. 30:8). Φοβόταν και την απελπισμένη ανάγκη και τον κορεσμό, μέσα στον οποίο εύκολα ξεχνά κανείς τον Θεό.
Γιατί να λέμε στον Πάνσοφο την ανάγκη μας
Εδώ γεννιέται ακόμη ένα ερώτημα. Στο Ευαγγέλιο ο Χριστός λέει ότι ο Ουράνιος Πατέρας γνωρίζει την ανάγκη μας «πριν από το αίτημά σας» (Ματθ. 6:8). Γιατί τότε να ζητούμε από τον Θεό δουλειά, υγεία ή ένα κομμάτι ψωμί, αφού Εκείνος που τα γνωρίζει όλα βλέπει κάθε σκέψη μας;
Ο άγιος Ιωάννης απαντά σε αυτή την ένσταση ως εξής: «Όχι για να Του δείξεις τις ανάγκες σου, αλλά για να Τον κάμψεις». Ο μακάριος Θεοφύλακτος Βουλγαρίας προσθέτει μια σημαντική πινελιά: «Προσευχόμαστε όχι για να Τον διδάξουμε, αλλά για να αποκομίσουμε ωφέλεια, απομακρύνοντας τον εαυτό μας από τις βιοτικές μέριμνες και συνομιλώντας μαζί Του».
Το αίτημα για τον επιούσιο είναι σαν την ειλικρίνεια ενός παιδιού που δεν κρύβει από τους γονείς του τις άδειες τσέπες και ζητά να φάει.
Το μέτρο μιας ημέρας
Ας θυμηθούμε το μάννα στην έρημο. Τους είχε διαταχθεί να το συλλέγουν «καθημερινά, όσο χρειάζεται για μία ημέρα» (Έξ. 16:4). Όποιος προσπάθησε να φυλάξει μερίδα για το πρωί, ανακάλυπτε ότι στις προμήθειές του «γέμισαν σκουλήκια και μπάζωσε» (Έξ. 16:20), ενώ το υπόλοιπο της τροφής έλιωνε στον ήλιο (Έξ. 16:21). Το ημερήσιο μέτρο, όμως, τηρούνταν επακριβώς: όποιος μάζεψε πολύ δεν είχε περίσσεια, και όποιος μάζεψε λίγο δεν είχε έλλειψη (Έξ. 16:17–18).
Ο Χριστός δεν μας απαγορεύει να φροντίζουμε για τα επίγεια. Θεσπίζει μια τάξη: «Ζητείτε δε πρώτον την βασιλείαν του Θεού και την δικαιοσύνην Αυτού, και ταύτα πάντα προστεθήσεται υμίν» (Ματθ. 6:33).
Ο άρτος έρχεται δεύτερος μετά τη Βασιλεία. Όσο όμως ζούμε στη γη, στη γωνιά του σπιτικού αμπαριού μένουν πράγματι μερικές φορές μόνο πίτουρα. Και να θλιβόμαστε γι’ αυτό το κενό μπροστά σε Εκείνον που μας δίδαξε να ζητούμε τον επιούσιο άρτο δεν είναι καθόλου ντροπή.
