Ο φθόνος χωρίς επιφάνεια: συζήτηση για την επιτυχία του άλλου
Η παραβολή των εργατών του αμπελώνα φανερώνει την ουσία του φθόνου και διδάσκει να χαιρόμαστε για τα επιτεύγματα των πλησίον.
Αυτό το συναίσθημα προκαλεί ντροπή. Ο άνθρωπος δεν θα το πει στον δρόμο, δεν θα το μοιραστεί με τους φίλους του πίνοντας τσάι και δεν θα τολμήσει ούτε να το εξομολογηθεί αμέσως. Προτιμά να σωπαίνει, με σκυμμένα τα μάτια. Το να ομολογήσεις κάτι τέτοιο σημαίνει να φανερώσεις την αδυναμία σου.
Πρόκειται για την πικρία που γεννιέται στη θέα της ξένης ευημερίας και την οποία οι άγιοι Πατέρες ονόμασαν φθόνο. Κάποιος πρόλαβε να φύγει στο εξωτερικό πριν ακόμη ανακοινωθεί η επιστράτευση, κάποιος άλλος βρήκε καλή δουλειά σε συνθήκες γενικευμένης ανεργίας. Και εσύ, φαινομενικά, δεν επιθυμείς το κακό του ανθρώπου, όμως το ανάλαφρο βήμα του, το φωτεινό, καλοσιδερωμένο πουκάμισό του και το ήρεμο γέλιο του πληγώνουν οδυνηρά την καρδιά. Και σε κάποια στιγμή η ξένη χαρά αρχίζει να προκαλεί οξύ πόνο.
Με μια τέτοια κατάθλιψη είναι δύσκολο να ζήσει κανείς. Ο φθόνος σαν να σου αφαιρεί και τις τελευταίες δυνάμεις. Ο άνθρωπος κάθεται το βράδυ στην κουζίνα, κοιτάζει το κρυωμένο φλιτζάνι και επαναλαμβάνει την ερώτηση του ευαγγελικού εργάτη: γιατί εγώ έδωσα τα πάντα, άντεξα τον καύσωνα, και πήρα ακριβώς τόσα όσα όποιος ήρθε την τελευταία στιγμή (και ίσως ακόμη και λιγότερα);
Η συνομιλία του Κυρίου του αμπελώνα με τον γογγύζοντα
Την παραβολή των εργατών στον αμπελώνα έχουμε συνηθίσει να την ακούμε με ενθουσιασμό, θαυμάζοντας το έλεος του Κυρίου, ο οποίος πληρώνει τους όψιμους εργάτες με ολόκληρο τον μισθό. Αν όμως κανείς βάλει τον εαυτό του στη θέση του εργάτη που στάθηκε όλη μέρα κάτω από τον καυτό ήλιο, η αντίληψή του για την παραβολή αλλάζει.
Οι πρώτοι εργάτες, που σήκωσαν «το βάρος της ημέρας και τον καύσωνα», είδαν ότι όσοι ήρθαν στο τέλος της ημέρας λαμβάνουν από ένα δηνάριο. Υπολόγιζαν ειλικρινά να πάρουν περισσότερα.
Είναι άλλωστε προφανές: αν όποιος στάθηκε μία ώρα πήρε ένα δηνάριο, τότε αυτός που έδωσε όλη την ημέρα στη σκληρή εργασία αξίζει περισσότερα. Όταν τους δόθηκε το ίδιο ακριβώς δηνάριο, μέσα στο στήθος τους ξέσπασε ένας δικαιολογημένος γογγυσμός.
Όμως ούτε εκείνοι που ήρθαν την ενδεκάτη ώρα δεν αδρανούσαν για την ευχαρίστησή τους. Στην ερώτηση του Κυρίου γιατί στέκονται άεργοι, απαντούν με θλίψη: «επειδή κανείς δεν μας μίσθωσε». Όλη τη μέρα στέκονταν στην αγορά περιμένοντας να προσληφθούν, ενώ οι οικογένειές τους στο σπίτι περίμεναν τα μέσα για το φαγητό τους.
Τη στιγμή του λογαριασμού με τους εργάτες, ο Κύριος του αμπελώνα δεν αρχίζει να επιπλήττει τους δυσαρεστημένους, δεν καλεί τους υπηρέτες και δεν κάνει μακρά διάλεξη για την εξουσία Του. Απαντά σύντομα και ακριβώς στον καθένα: «Δεν σε αδικώ».
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρατηρεί: ο Κύριος δεν ελέγχει επιθετικά τους γογγύζοντες, αλλά επιδιώκει να τους προσελκύσει κοντά Του. Δεν απευθύνεται στο θορυβώδες πλήθος, αλλά βγαίνει προς έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, που κρατά στην ιδρωμένη παλάμη του το μοναδικό δηνάριο. Τον αποκαλεί φίλο. Όχι στασιαστή, όχι φθονερό, αλλά φίλο.
Ο Θεός ούτε χλευάζει ούτε κατακρίνει την κούρασή μας.
Δεν παραμερίζει το παράπονο, αλλά στέκεται δίπλα μας και μας προτείνει να δούμε τα πράγματα αντικειμενικά. Το δηνάριο είναι στα χέρια σου. Ο κόπος σου έγινε δεκτός και εκτιμήθηκε χωρίς καμία ποινή.
Η διαφορά του πόνου από την αμαρτία
Εδώ είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η θλίψη για μια απώλεια ή μια αποτυχία είναι απολύτως θεμιτή. Ο Χριστιανισμός δεν απαίτησε ποτέ από τους ανθρώπους να φορούν ψεύτικη μάσκα όταν η καρδιά τους σπαράζει από τον πόνο. Το να κλαις για τη συμφορά σου δεν είναι αμαρτία.
Ο φθόνος αρχίζει εκεί όπου η θλίψη διαστρεβλώνεται.
Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας έγραφε ότι «ο φθόνος είναι λύπη για την ευημερία του πλησίον». Δηλαδή είναι θλίψη όχι για τη δική σου συμφορά, αλλά για το ξένο αγαθό. Τον φθονερό δεν τον πληγώνουν οι δικές του αποτυχίες, αλλά η αφθονία του ξένου τραπεζιού, της ξένης σοδειάς, της ξένης ευτυχίας.
Ο άγιος παραβάλλει αυτήν την κατάσταση με τη διάβρωση: «Όπως η σκουριά τρώει τον σίδηρο, έτσι ο φθόνος τρώει την ψυχή στην οποία κατοικεί». Γράφει ότι ο φθονερός «ντρέπεται να φανερώσει τη δυστυχία του», κρατά το πάθος του μέσα στην ψυχή του, και ο κρυμμένος πόνος τον κατατρώγει από μέσα. Δεν είναι παράξενο ότι ένας τέτοιος άνθρωπος έχει διαρκώς χαμηλωμένο βλέμμα, περπατά σκυθρωπός και χάνεται από την καταστροφική πικρία.
Ας θυμηθούμε τους αδελφούς του δικαίου Ιωσήφ. Τα προφητικά όνειρα του μικρότερου αδελφού τους για την μελλοντική του ευημερία δεν τους άφηναν ήσυχους. Ο φθόνος σκότισε τόσο πολύ τη διάνοιά τους, ώστε πούλησαν τον ίδιο τους τον αδελφό ως δούλο.
Άλλο παράδειγμα είναι ο βασιλιάς Σαούλ της Παλαιάς Διαθήκης. Ο νεαρός Δαβίδ ήρθε στο παλάτι και έπαιζε την κιθάρα, διώχνοντας τους βαριούς λογισμούς και σώζοντάς τον από τη θλίψη. Όταν όμως οι γυναίκες άρχισαν να τραγουδούν στους δρόμους: «Ο Σαούλ πάταξε τις χιλιάδες, και ο Δαβίδ τις μυριάδες», η καρδιά του βασιλιά βάρυνε. Ο χθεσινός σωτήρας μεταβλήθηκε σε εχθρό, και σύντομα ο Σαούλ άρπαξε το δόρυ για να ξεπληρώσει τα χρέη του με τον αντίπαλό του.
Η υπέρβαση της προσβολής με προσευχή
Τι να κάνεις αν αναγνώρισες τον εαυτό σου σε αυτές τις εικόνες; Αν η ξένη επιτυχία δηλητηριάζει το πρωινό σου, και οι ειδήσεις για την ευημερία κάποιου άλλου προκαλούν οργή;
Ο άγιος Βασίλειος προτείνει να αλλάξουμε οπτική γωνία. Συμβουλεύει να μη θεωρούμε μεγάλο τίποτε το ανθρώπινο – ούτε τον πλούτο, ούτε τη δόξα, ούτε την φαινομενική επιτυχία. Όλα αυτά έρχονται και παρέρχονται. Η ουσία βρίσκεται αλλού – στο να οικειοποιηθούμε νοερά την ξένη επιτυχία, όσο παράξενο κι αν ακούγεται αυτό. Ο άγιος λέει εκπληκτικά λόγια: «Δικό σου είναι το αγαθό, σε σένα στέλνεται μέσω του αδελφού το δώρο της διδασκαλίας». Αποδεικνύεται ότι οι επιτυχίες του πλησίον είναι ένα ηθικό μάθημα για μας.
Πράγματι, μήπως η χαρά του γείτονα αφαιρεί κάτι από σένα προσωπικά, αν όλοι σας είστε μέλη του ίδιου εκκλησιαστικού σώματος?
Αν στον αδελφό δίνεται παρηγοριά, σημαίνει ότι το φως ήρθε και στο σπίτι σου, σημαίνει ότι ο Θεός ενεργεί σε αυτόν τον κόσμο. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βεβαιώνει ότι στη Βασιλεία των Ουρανών δεν υπάρχει θέση ούτε για φθόνο ούτε για κακοβουλία, και άρα την ουράνια πολιτεία πρέπει να τη μαθαίνουμε ήδη από τώρα.
«Χαίρε για τις επιτυχίες του αδελφού σου και ιδού – ο Θεός δοξάζεται και μέσω σου», προσθέτει ο οικουμενικός διδάσκαλος.
Μια πρακτική συμβουλή δίνει ο όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης. Όταν ρωτούσαν τον γέροντα πώς να αντιμετωπίσουν τον φθόνο που πλησιάζει απέναντι στους ανθρώπους, έλεγε: «ζήτα από τον Θεό να προοδεύουν και στο εξής». Μη γογγύζεις, αλλά ζήτα από τον Κύριο να ευημερούν οι οικογένειές τους, να είναι υγιή τα παιδιά τους, να πετυχαίνουν τα έργα τους. Στην αρχή αυτό θα είναι δύσκολο, αλλά ακριβώς εκείνη τη στιγμή η σκουριά θα αρχίσει να αποκολλάται από την καρδιά.
Ο ιδιοκτήτης του αμπελώνα βγαίνει προς τον εργάτη στο τέλος της ημέρας, τον κοιτάζει στα μάτια και τον αποκαλεί Φίλο Του. Κι αν Εκείνος μας αποκάλεσε φίλους, δεν έχουμε πια τίποτε να μοιραστούμε μεταξύ μας.
