Η νεαρή Μητέρα και ο κοιμώμενος Χριστός
Ο Μιχαήλ Άγγελος σμίλεψε το άγαλμα της Παρθένου, η οποία φαίνεται νεότερη από τον Υιό της, και για μία και μόνη φορά στη ζωή του άφησε την υπογραφή του πάνω στο μάρμαρο. Καμία από αυτές τις «παραδοξότητες» δεν είναι τυχαία.
Στο παρεκκλήσι του ναού του Αγίου Πέτρου, μέσα από το χοντρό τζάμι, βλέπουμε ένα γλυπτό από λευκό μάρμαρο. Το βλέμμα ανεβαίνει πάνω του σαν σε πλαγιά. Κάτω – τα βαριά ρούχα που πέφτουν σε πτυχές πάνω στα πλατιά γόνατα. Κατά πλάτος κείτεται το σώμα του Χριστού: το κεφάλι γερμένο προς τα πίσω, το χέρι να κρέμεται αδύναμα. Και πάνω – το σκυμμένο πρόσωπο της Θεοτόκου. Ήρεμο, συγκεντρωμένο και νεανικό πέρα από την ηλικία της.
Παράξενο: ο θανών Υιός του Θεού είναι ήδη πάνω από τριάντα ετών. Η Μητέρα, όμως, φαίνεται περίπου είκοσι. Πώς γίνεται αυτό; Μήπως ο μεγάλος τεχνίτης έκανε μια τόσο κοινότοπη παράλειψη στη δουλειά του;
Το ωραιότερο γλυπτό της Ρώμης
Στα τέλη Αυγούστου του 1498 στη Ρώμη υπογράφηκε συμβόλαιο. Παραγγελιοδότης ήταν ο Γάλλος καρδινάλιος Ζαν ντε Μπιλέρ ντε Λαγκραολά, πρεσβευτής του βασιλιά Καρόλου Η΄. Ήθελε να δει το γλυπτό στο παρεκκλήσι της Σάντα Πετρονίλλα, στον παλαιό ναό του Αγίου Πέτρου – εκεί όπου επιθυμούσε να έχει τον τάφο του. Το αντικείμενο του συμβολαίου περιγράφεται ως εξής: «Πιετά από μάρμαρο, δηλαδή η Παναγία με τον νεκρό γυμνό Χριστό στα χέρια».
Ο γλύπτης, ο Φλωρεντινός Μικελάντζελο Μποναρρότι, ήταν τότε 23 ετών. Εγγυητής του νέου ήταν ο τραπεζίτης Τζάκοπο Γκάλι. Υποσχέθηκε στον καρδινάλιο ότι το έργο θα γίνει το ωραιότερο μαρμάρινο δημιούργημα που υπάρχει σήμερα στη Ρώμη. Τολμηρή υπόσχεση, ιδίως αν λάβει κανείς υπόψη την περιορισμένη πείρα του νεαρού τεχνίτη. Ο Γκάλι όμως δεν έκανε λάθος.
Мрамор Микеланджело выбирал сам, в каменоломнях Каррары, в тосканских горах. Работа заняла около года.
Ο τύπος της παράστασης ήρθε επίσης από μακριά. Στην Ιταλία η Πιετά ήταν ακόμη σπάνια, ενώ στη βόρεια Ευρώπη, ιδίως στη Γερμανία, ήταν πολύ γνωστή με το όνομα Vesperbild – «εικόνα του εσπερινού». Την εικόνα αυτή συνέδεαν με την ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής. Εκεί η Θεοτόκος απεικονίζεται συνήθως ηλικιωμένη, με εξαντλημένο πρόσωπο. Ο Μικελάντζελο υιοθέτησε το βόρειο θέμα, αλλά επέλεξε πρωτότυπη δημιουργική λύση.
Η ανέγγιχτη από τον χρόνο Παρθένος
Γιατί η Μαρία είναι στο έργο του τόσο νέα; Και οι σύγχρονοί του έθεταν αυτό το ερώτημα. Ο μαθητής και βιογράφος του Μικελάντζελο, ο Ασκάνιο Κονδίβι, κατέγραψε την απάντηση του τεχνίτη: «οι σώφρονες γυναίκες διατηρούν τη φρεσκάδα τους πολύ περισσότερο από τις μη σώφρονες». Αυτό καταγράφηκε μισό αιώνα μετά το έργο της Πιετά.
Υπάρχει και μια άλλη εκδοχή. Ο Μικελάντζελο γνώριζε καλά τον Δάντη. Στη Μπολόνια ο νεαρός γλύπτης διάβαζε δυνατά τη «Θεία Κωμωδία» στον προστάτη του. Και ο τελευταίος ύμνος του «Παραδείσου» ανοίγει με την προσευχή του αγίου Βερνάρδου προς την Υπεραγία Θεοτόκο: «Παρθένε Μητέρα, κόρη του Υιού Σου». Πιθανώς αυτός ακριβώς ο στίχος υπέδειξε στον γλύπτη την εικόνα της νεανικής πέρα από την ηλικία της Θεοτόκου.
Как бы то ни было, юность Марии для скульптора – осознанный выбор, и он не единственный в своем роде.
Τη νεαρή Παρθένο μπορεί κανείς να τη συναντήσει και σε άλλους τεχνίτες. Αλλά στο μάρμαρο, με φόντο το νεκρό σώμα του ενήλικου Χριστού, αυτή η αντίθεση γίνεται αισθητή ιδιαίτερα έντονα. Ο χρόνος σαν να μην έχει εξουσία πάνω στην Πανάχραντη.
Τα γιγαντιαία γόνατα της Θεοτόκου
Ας περιδιαβούμε το άγαλμα – και θα δούμε ότι ολόκληρη η σύνθεση διαγράφεται σε πυραμίδα. Η κορυφή της είναι το κεφάλι της Μαρίας, η βάση – οι πλατιές πτυχές του ενδύματος στους πρόποδες.
Если присмотреться к пропорциям, обнаруживается еще одна «несостыковка». Попробуйте представить, что Мария встала. Она оказалась бы выше двух метров. Иначе взрослое тело просто не поместилось бы у Нее на коленях.
Ο Μικελάντζελο κρύβει αυτήν την κλίμακα κάτω από μια χιονοστιβάδα πτυχώσεων. Το ύφασμα πέφτει σε βαριά κύματα, αποκρύπτει τις αναλογίες, και στο μάτι φαίνεται ότι όλα είναι ισομερή.
Το σώμα του Χριστού είναι σχεδόν ανέγγιχτο από τα μαρτύρια. Οι πληγές από τα καρφιά και το δόρυ μόλις διακρίνονται, ίχνη του ακάνθινου στεφάνου δεν υπάρχουν. Μπροστά μας δεν βρίσκεται ένας βασανισμένος μάρτυρας, αλλά σαν ένας απλός άνθρωπος που αποκοιμήθηκε στην αγκαλιά της Μητέρας Του.
.jpeg)
Ας δούμε και τα χέρια της Μαρίας. Με το δεξί υποβαστάζει το σώμα μέσα από το ύφασμα, χωρίς να το αγγίζει. Η αριστερή παλάμη είναι ανοιχτή προς τα πάνω, σαν να δείχνει: κοιτάξτε, να ο Αυτός.
Ο Τζόρτζιο Βαζάρι δεν έκρυψε τον θαυμασμό του για αυτό το γλυπτό: «Πραγματικά είναι θαύμα ότι μια πέτρα, αρχικά χωρίς καμία μορφή, έφτασε σε τέτοια τελειότητα, την οποία η φύση με δυσκολία δημιουργεί στη ζωντανή σάρκα».
Αυτόγραφο στην ταινία
Πάνω από το στήθος της Μαρίας περνά μια στενή ταινία. Πάνω της είναι χαραγμένο στα λατινικά: «Μιχαήλ Άγγελος Μπουοναρρότι, Φλωρεντινός, έκανε». Είναι το μοναδικό έργο του μεγάλου καλλιτέχνη με πλήρη υπογραφή.
Ο Βαζάρι διηγείται από πού προήλθε. Κάποτε ο Μιχαήλ Άγγελος άκουσε επισκέπτες από τη Λομβαρδία να επαινούν το άγαλμα και να το αποδίδουν στον «δικό μας Καμπούρη από το Μιλάνο», τον γλύπτη Κριστόφορο Σολάρι. Το ίδιο βράδυ ο καλλιτέχνης κλείστηκε στο παρεκκλήσι με ένα λυχνάρι και σμίλες και χάραξε στην ταινία το όνομά του.
История красивая, но исследователи в ней сомневаются. Лента так естественно ложится на грудь Девы, что, скорее всего, она изначально была задумана под подпись.
Ας προσέξουμε την τελευταία λέξη — «έκανε», και όχι «έκανε (ολοκλήρωσε)». Έτσι υπέγραφαν οι αρχαίοι τεχνίτες, σαν να άφηναν το έργο για πάντα ανολοκλήρωτο. Μπροστά στον νεκρό Χριστό αυτή η ανολοκλήρωτη μορφή ηχεί σαν υπόσχεση: η ιστορία του αριστουργήματος δεν έχει ακόμη τελειώσει.
Βεβήλωση την Πεντηκοστή
Στις 21 Μαΐου 1972 στον ναό του Αγίου Πέτρου εόρταζαν την Πεντηκοστή κατά το δυτικό ημερολόγιο. Γύρω στις έντεκα και μισή ένας άνδρας ονόματι Λάσλο Τοθ πέρασε πάνω από το κιγκλίδωμα. Έβγαλε ένα γεωλογικό σφυρί και άρχισε να χτυπά το άγαλμα, φωνάζοντας μέσα στην παράνοιά του ότι αυτός είναι ο Χριστός.
Ο φανατικός πρόλαβε να καταφέρει περίπου δεκαπέντε χτυπήματα. Ως αποτέλεσμα αποκόπηκε το αριστερό χέρι της Παρθένου στον αγκώνα, σπάστηκε η μύτη και υπέστη βλάβη το βλέφαρο. Τον δράστη ακινητοποίησε ο πυροσβέστης Μάρκο Οττάτζιο. Την ίδια ημέρα ο πάπας Παύλος ΣΤ΄ προσευχήθηκε μπροστά στο σπασμένο άγαλμα, μπροστά στους φακούς των τηλεοπτικών καμερών.
Η αποκατάσταση του αριστουργήματος αποδείχθηκε επίπονη. Από δεκάδες θραύσματα συνέλεξαν ό,τι είχε χαθεί. Τη μύτη την αποκατέστησαν από τρία κομμάτια. Τον πήχη τον στερέωσαν με ατσάλινη ράβδο. Τον μπλε λεκέ που άφησε το σφυρί στο αριστερό βλέφαρο τον αφαίρεσαν με απλή κολλητική ταινία, χωρίς διαλύτες. Ενώ τις λεπτές ρωγμές πίσω από τον λαιμό της Μαρίας τις άφησαν σκόπιμα ορατές — εις μνήμην της επίθεσης.
Το γλυπτό πίσω από το τζάμι
Από τον Μάρτιο του 1973 η Πιετά βρίσκεται πίσω από αλεξίσφαιρο τζάμι. Νωρίτερα την είχαν μεταφέρει στη Νέα Υόρκη με το υπερωκεάνιο «Κριστόφορο Κολόμπο», μέσα σε ατσάλινο container, σχεδιασμένο να επιπλέει αν το πλοίο βυθιζόταν. Το γλυπτό έφτασε χωρίς ούτε μία γρατζουνιά. Ωστόσο, μετά από αυτό το ταξίδι ο πάπας Παύλος ΣΤ΄ απαγόρευσε να την ξαναβγάλουν από τον ναό.
Το 2024 το παλιό, θολωμένο τζάμι αντικαταστάθηκε. Το νέο μπορεί πλέον να αντέξει έως και 26 άμεσα χτυπήματα με σφυρί ή τσεκούρι.
Да, мы больше не можем подойти к шедевру вплотную. Зато очень хорошо видим все, что задумал Микеланджело.
Την νεανική Μητέρα, επάνω στην οποία ο χρόνος δεν έχει εξουσία. Τα τεράστια γόνατα, στα οποία χωρά ο ενήλικος Υιός. Την ανοιχτή παλάμη. Και το όνομα του τεχνίτη με ρήμα σε ατελή χρόνο. Καθεμία από αυτές τις «ασυμφωνίες» αποδείχθηκε μέρος ενός και μόνου σχεδίου: ο Υιός αποκοιμήθηκε στην αγκαλιά της Μητέρας, και Εκείνη περιμένει με ηρεμία να ξυπνήσει.
