Ο βοσκός με το γράμμα του Χριστού προς τον βασιλιά της Γαλλίας
Το καλοκαίρι του 1212 χιλιάδες προσκυνητές με ραβδιά περίμεναν ότι η θάλασσα θα ανοίξει μπροστά τους. Οι μεταγενέστεροι χρονογράφοι πρόσθεσαν στην ιστορία τους πλοία, δουλεμπόρους και τον αναστεναγμό του πάπα.
Περίπου πενήντα μεσαιωνικά κείμενα αναφέρουν το μυστηριώδες Παιδικό Σταυροφορικό κίνημα που έλαβε χώρα στην Ευρώπη το καλοκαίρι του 1212. Οι ιστορικοί εμπιστεύονται μόνο τις πηγές που γράφτηκαν πριν από το 1250. Αυτό το όριο δεν τέθηκε τυχαία. Όσο πιο μακριά βρισκόταν ο χρονικογράφος από τα γεγονότα, τόσο νεότεροι γίνονταν στη διήγησή του οι συμμετέχοντες στην εκστρατεία και τόσο πιο φρικτό αποδεικνυόταν το τέλος της.
Γι᾽ αυτό η ιστορία αυτή μελετάται ορθότερα από το τέλος προς την αρχή: από τις μεταγενέστερες, ζωηρότερες διηγήσεις προς τις λιτές καταγραφές των σύγχρονων των γεγονότων.
Οι κακοί εμφανίστηκαν αργότερα από τα παιδιά
Στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα η τραγωδία βρήκε υπαίτιους. Ο Βικέντιος του Μπεβέ έγραφε ότι τα παιδιά τα κατέστρεψε ο Γέρων του Όρους, ένας μυστηριώδης άρχοντας της Ανατολής. Στον Ρότζερ Μπέικον το πλήθος το παρασύρει κάποιος κακός άνθρωπος. Στον Ματθαίο των Παρισίων δεν επιστρέφει κανείς στο σπίτι του.
Κάθε επόμενος αφηγητής γνώριζε για το 1212 λιγότερα από τον προκάτοχό του, αλλά μιλούσε με μεγαλύτερη βεβαιότητα. Ένας σύγχρονος ερευνητής παρατήρησε ότι οι δημιουργοί μύθων είναι πάντοτε βέβαιοι για το δίκιο τους. Άλλος κατέληξε με ακόμη πιο σύντομο συμπέρασμα: από χρονικό σε χρονικό οι συμμετέχοντες στην εκστρατεία γίνονταν όλο και νεότεροι.
Ο Ούγκο ο Σιδηρούς και ο Γουλιέλμος ο Χοίρος
Την πιο λεπτομερή εκδοχή άφησε ο Αλβέριχος της Τρουά-Φοντέν. Το χρονικό του το ξεκίνησε το 1232, είκοσι χρόνια μετά τα γεγονότα. Ο Αλβέριχος έχει όλα όσα χρειάζεται ένα καλό σενάριο: πλοία, τρικυμία, αγορά σκλάβων και ακόμη και ανταπόδοση.
Σε τι συνίσταται, λοιπόν, η ουσία αυτής της μυστηριώδους ιστορίας; Δύο έμποροι της Μασσαλίας, ο Ούγκο ο Σιδηρούς και ο Γουλιέλμος ο Χοίρος, υπόσχονται να μεταφέρουν τα παιδιά στους Αγίους Τόπους. Από τα επτά πλοία τα δύο συντρίβονται κοντά στο νησί Σαν Πιέτρο. Τα υπόλοιπα παιδιά πωλούνται στη Μπουζί και στην Αλεξάνδρεια. Τους εμπόρους αργότερα τους κρεμούν, ωστόσο για εντελώς διαφορετικό έγκλημα — συνωμοσία κατά του αυτοκράτορα Φριδερίκου Β΄.
Τα ονόματα των κακοποιών ακούγονται σαν να τα επινόησε μυθογράφος. Πιθανώς πρόκειται απλώς για παρατσούκλια που έδιναν στους εμπόρους στις λιμενικές πόλεις.
Όμως για τα πλοία της Μασσαλίας δεν γράφει καμία πηγή παλαιότερη από τον Αλβέριχο. Από τη δική του διήγηση ξεπήδησε η δημοφιλής ιστορία για τον δωδεκάχρονο βοσκό που οδήγησε στη θάλασσα τριάντα χιλιάδες παιδιά. Αυτοί οι αριθμοί μεταπηδούν από βιβλίο σε βιβλίο, αλλά στα παλαιότερα χρονικά δεν συναντώνται.
Λόγια που ο πάπας ίσως να μην είχε προφέρει
Μια ακόμη περίφημη σκηνή εκτυλίσσεται στη Ρώμη. Ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ μαθαίνει για την παιδική εκστρατεία και λέει με στεναγμό: «Αυτά τα αγόρια μας ελέγχουν: αυτά τρέχουν να ανακαταλάβουν την Αγία Γη, ενώ εμείς κοιμόμαστε».
Η φράση είναι υπερβολικά λογοτεχνική. Την κατέγραψε ο Αλβέρτος του Στάντε, και το χρονικό του το ξεκίνησε το 1240. Την εποχή εκείνη ο πάπας ήταν νεκρός ήδη επί 24 χρόνια. Από πού γνώριζε ο χρονικογράφος τα λόγια του, είναι άγνωστο. Η γνησιότητά τους αμφισβητείται από τους ιστορικούς εδώ και καιρό.
Αντίθετα, είναι πολύ γνωστό κάτι άλλο. Ο Ιννοκέντιος Γ΄ πράγματι κάλεσε την Ευρώπη σε νέα σταυροφορία, και μετά από λίγα χρόνια αυτή πραγματοποιήθηκε. Την άνοιξη του 1212, την Πεντηκοστή, στους δρόμους γίνονταν παπικές λιτανείες. Οι άνθρωποι έψελναν: «Επίστρεψέ μας τον αληθινό Σταυρό». Πολλοί ερευνητές βλέπουν σε αυτές τις προσευχές πιθανή αφορμή για τα καλοκαιρινά γεγονότα.
Ποιοι πήγαιναν στην πραγματικότητα προς τη θάλασσα;
Τα πρώιμα χρονικά περιγράφουν το πλήθος των σταυροφόρων πολύ πιο πολύχρωμο. Το Βασιλικό Χρονικό της Κολωνίας γράφει για πολλές χιλιάδες «αγοριών από έξι ετών και άνω, μέχρι την ώριμη ηλικία». Προχωρούσαν σε ομάδες είκοσι, πενήντα, εκατό ανθρώπων, συχνά παρά τη θέληση των γονέων τους. Τα Χρονικά του Μάρμπαχ προσθέτουν ότι στον δρόμο ξεκίνησαν όχι μόνο παιδιά, αλλά και ενήλικες, καθώς και παντρεμένες γυναίκες μαζί με κοπέλες.
Το κλειδί του αινίγματος είναι μια λατινική λέξη, την οποία οι χρονογράφοι χρησιμοποιούσαν για να περιγράψουν αυτούς τους ανθρώπους. Συνήθως μεταφράζεται ως «αγόρια» ή «παιδιά». Στον Μεσαίωνα, όμως, έτσι αποκαλούσαν και τους υπηρέτες, τους εργάτες γης, γενικά τους «μικρούς ανθρώπους», που δεν είχαν ούτε γη ούτε κοινωνική θέση.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 οι ιστορικοί υπέθεσαν ότι η «παιδική» εκστρατεία ήταν στην πραγματικότητα εκστρατεία των φτωχών.
Αργότερα το εκκρεμές γύρισε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι σύγχρονοι των γεγονότων, απ' ό,τι φαίνεται, έβλεπαν πράγματι στους συμμετέχοντες μια ιδιαίτερη ηλικιακή ομάδα. Παιδιά στο πλήθος υπήρχαν πολλά, αλλά δεν πορεύονταν μόνο αυτά. Η εκστρατεία του 1212 ήταν εκστρατεία φτωχών και νέων, και οι ενήλικες, οι εργάτες γης και οι κοπέλες βάδιζαν δίπλα στους εφήβους.
Επιστολές για τον βασιλιά Φίλιππο
Η πιο πρώιμη διήγηση για τον Γάλλο αρχηγό των σταυροφόρων μοιάζει και αυτή θρυλική. Ο ανώνυμος χρονογράφος από το Λαόν αναφέρει έναν βοσκό, τον Στέφανο, από τη γύρω περιοχή της Βαντόμ. Του εμφανίστηκε ο Χριστός με τη μορφή προσκυνητή και του παρέδωσε επιστολές για τον βασιλιά.
Ο Στέφανος οδήγησε την πομπή από το Σαρτρ στο Σαν Ντενί. Πρόκειται για το αβαείο κοντά στο Παρίσι, όπου ετάφησαν οι βασιλείς της Γαλλίας. Πήγαιναν εκεί προς τον Φίλιππο Β΄ Αύγουστο· στην Ιερουσαλήμ ο βοσκός δεν σκόπευε καν να πάει. Ο βασιλιάς πήρε γρήγορα την απόφαση: διέταξε τα «αγόρια» να διασκορπιστούν στα σπίτια τους. Για τη Μασσαλία ο χρονογράφος αυτός δεν γράφει ούτε λέξη.
Η υπόσχεση της στεριανής οδού
Στη Γερμανία η εκστρατεία είχε τον δικό της αρχηγό – ένα αγόρι, τον Νικόλαο από την Κολωνία. Τα Χρονικά του Σέφτλαρν διασώζουν την υπόσχεσή του: η θάλασσα, όπως κάποτε στον λαό του Ισραήλ, θα χαρίσει στους πορευομένους στεριανό δρόμο.
Αυτοί οι άνθρωποι θεωρούσαν τους εαυτούς τους νέο Ισραήλ. Θυμούνταν τα γεγονότα της Εξόδου. Πίστευαν: αν ο Θεός κάποτε έχει ήδη περάσει τον λαό Του μέσα από τα νερά, τότε θα τον περάσει ξανά. Στη Γένουα μπήκαν με σταυρούς, ραβδιά και σάκους. Αυτό ήταν εξοπλισμός προσκυνητή· ένας πολεμιστής δεν ετοιμάζεται έτσι για εκστρατεία.
Τα Χρονικά της Γένουας τα τηρούσε ο Οτζέριο Πάνε, σύγχρονος των γεγονότων. Κατέγραψε ότι στα τέλη Αυγούστου του 1212 έφτασαν στην πόλη περισσότεροι από επτά χιλιάδες άνδρες, γυναίκες, αγόρια και κορίτσια. Τον αριθμό τον ανέφερε «κατά την εκτίμηση ενός αξιόπιστου ανθρώπου». Ο ίδιος ο χρονογράφος το πλήθος δεν το μέτρησε και το επεσήμανε τίμια.
Η θάλασσα όμως δεν άνοιξε.
Στη συνέχεια οι πρώιμες πηγές σιωπούν. Το Χρονικό της Κολωνίας αναφέρει ότι ορισμένους προσκυνητές τους γύρισαν πίσω στην Πιατσέντσα, άλλους – ήδη στη Ρώμη. Από τις πολλές χιλιάδες που είχαν ξεκινήσει επέστρεψαν μόνο πολύ λίγοι. Τι έγινε με τους υπόλοιπους, οι σύγχρονοι δεν γνώριζαν και δεν επινόησαν.
Είκοσι χρόνια αργότερα αυτό το ιστορικό κενό το γέμισαν έμποροι και πλοία, τριάντα χρόνια αργότερα – ο στεναγμός του πάπα, και ακόμη αργότερα – ένας ανατολίτης κακοποιός. Η ιστορία γινόταν πιο συνεκτική, και οι πρωταγωνιστές της όλο και νεότεροι. Το αποτέλεσμα των γεγονότων, ωστόσο, ήταν ένα: χιλιάδες φτωχοί άνθρωποι πίστεψαν ότι το θαύμα της Εξόδου θα επαναληφθεί για χάρη τους, έφτασαν στην ακτή και δεν είδαν στεριανό δρόμο. Έτσι τελείωσε η θλιβερή ιστορία της «παιδικής» Σταυροφορίας.
