Πέντε βαθμίδες υψηλής τέχνης
Ένα τεράστιο ξύλινο σύνολο βρίσκεται στον μουσειακό χώρο και οδηγεί το βλέμμα από τα σκοτεινά κάτω τμήματα προς τον ξυλόγλυπτο χρυσό σταυρό της κορυφής.
Στην αίθουσα του Εθνικού Μουσείου στο Λβιβ μπορεί κανείς να δει μια τεράστια ξύλινη κατασκευή. Πέντε διώροφοι από σανίδες, καλυμμένες με βερνίκι και χρυσό, υψώνονται προς τα πάνω. Αυτό το μεγαλειώδες σύνολο το δημιούργησε ο ιερομόναχος Ιώβ (Κοντζελέβιτς) μαζί με ξυλογλύπτες μεταξύ 1698 και 1705. Η παραγγελία προήλθε από την αδελφότητα του ναού της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού του σκήτου της Μάνιαβα.
Η μοίρα του έργου αποδείχθηκε δύσκολη. Το 1785 οι αυστριακές αρχές έκλεισαν το σκήτο και η ξύλινη διακόσμηση μεταφέρθηκε στο γειτονικό Μπογκορόντσανι. Αργότερα, το 1916, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μεταφέρθηκε στη Βιέννη. Από την Αυστρία το τέμπλο έφτασε στη Βαρσοβία και μόλις τη δεκαετία του 1920 το αριστούργημα της ζωγραφικής επέστρεψε στο Λβιβ.
Την κατώτατη ζώνη του τέμπλου σχηματίζουν οι πρεντέλες. Πρόκειται για μικρές εικόνες που βρίσκονται κάτω από τις δεσποτικές εικόνες. Σε μία από αυτές ο ζωγράφος αποτύπωσε το θέμα της συνάντησης στους Εμμαούς. Ο αναστημένος Σωτήρας βαδίζει με τους μαθητές σε ένα καλοκαιρινό μονοπάτι. Δίπλα βρίσκονται άλλες μικρές σκηνές: «Ο ακάνθινος στέφανος», «Ο πειρασμός», «Ο Χριστός και ο Νικόδημος». Εδώ η ζωγραφική επικεντρώνεται στην επίγεια πορεία του Ιησού, όπου ο πάσχων Μεσσίας επιτελεί το έργο της σωτηρίας.
Η χρυσή γλυπτική της ζώνης των δεσποτικών εικόνων
Προχωρώντας προς τα επάνω, το βλέμμα φτάνει στη ζώνη των δεσποτικών εικόνων. Εδώ ακριβώς οι ξυλογλύπτες έδειξαν εκπληκτική φαντασία. Οι Βασιλικές Πύλες καλύπτονται από διάφανη διάτρητη γλυπτική με φύλλα άκανθου και βαριά τσαμπιά. Σε οβάλ κάδρα ο ιερομόναχος Ιώβ αποτύπωσε τον Ευαγγελισμό και τους τέσσερις ευαγγελιστές. Η συνάντηση της Παναγίας με τον Άγγελο είναι ζωγραφισμένη με αέρινο τρόπο, ενώ πάνω από τα θυρόφυλλα τοποθετείται ένας μικρός ξύλινος Εσταυρωμένος.
Στις πλάγιες Διακονικές Πύλες απεικονίζεται η μορφή του αρχαγγέλου Γαβριήλ. Οι φύλακες του μουσείου αποκαλούν αυτή την εικόνα κορυφή της δεξιοτεχνίας της εποχής του μπαρόκ. Τα φτερά του αρχαγγέλου μοιάζουν να πάλλονται πάνω στο χρυσό βάθος, ενώ το πινέλο αποδίδει τις απαλές πτυχές του φωτεινού ενδύματος.
Εκατέρωθεν των Πυλών στέκονται μνημειώδεις μορφές των γερόντων του Σπηλαίου. Ο όσιος Αντώνιος του Σπηλαίου απεικονίζεται με σκούρο μοναχικό κουκούλιο και μακριά λευκή γενειάδα. Δίπλα του στέκεται ο όσιος Θεοδόσιος του Σπηλαίου με ακάλυπτη κεφαλή. Οι μορφές τους καταλαμβάνουν σχεδόν ολόκληρη την επιφάνεια της σανίδας. Πίσω από τους ασκητές διακρίνονται πράσινοι λόφοι και οι χρυσοί τρούλοι του καθεδρικού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου. Οι άγιοι κρατούν ανοιχτά ειλητάρια με κείμενα διδαχών, αναγκάζοντας τον θεατή να παγώσει μπροστά στο μεγαλείο του αγώνα τους.
Η ζώνη των Δεσποτικών εορτών
Τον τρίτο όροφο σχηματίζουν δώδεκα μικρές εορταστικές εικόνες. Ο ζωγράφος μοιραζόταν το έργο με βοηθούς. Τα πιο δύσκολα πρόσωπα και τις κεντρικές μορφές τα ζωγράφιζε ο ίδιος, ενώ τα βάθη και τα τμήματα των ενδυμάτων τα ανέθετε σε τεχνίτες του εργαστηρίου. Γι' αυτό το επίπεδο της ζωγραφικής σε γειτονικές σανίδες διαφέρει ελαφρώς, διατηρώντας ζωντανά τα ίχνη της ομαδικής εργασίας.
Η Ανάσταση του Χριστού είναι ζωγραφισμένη μέσα από το θέμα της Καθόδου Του στον Άδη. Ο Σωτήρας με λευκά ενδύματα καταπατά τις συντριμμένες χάλκινες πύλες. Από τη σκοτεινή άβυσσο βγαίνουν οι προπάτορες Αδάμ και Εύα. Η φωτεινή μορφή του Θεού ξεχωρίζει στο φόντο των σκούρων βράχων. Οι μαθητές της σχολής του Ζόλκβα ήξεραν να συνδυάζουν τον αυστηρό βυζαντινό κανόνα με τη δυτική παράδοση της γκραβούρας. Η σύνθεση αποπνέει θρίαμβο, διαπερνώντας το σκοτάδι του Άδη με λαμπερό χρυσό φως.
Ο Θρόνος μέσα σε λαμπερά σύννεφα
Την τέταρτη βαθμίδα καταλαμβάνει η Δέηση. Στο κέντρο κάθεται ο Χριστός ο Μέγας Αρχιερεύς. Ο Σωτήρας είναι ενδεδυμένος πολυτελή σάκκο, και στην κεφαλή Του έχει τεθεί πολύτιμη μίτρα. Τον θρόνο στηρίζουν άγγελοι, και στους πόδες του έχουν ακινητοποιηθεί χερουβείμ. Το δεξί χέρι του Δεσπότη ευλογεί τους προσευχόμενους, ενώ στο αριστερό ακουμπά ανοιχτό το Ευαγγέλιο.
Στις δύο πλευρές του αρχιερατικού θρόνου στέκονται δύο ράβδοι. Σε μία από αυτές είναι χαραγμένη η επιγραφή «ΘΕΟΣ». Στην άλλη ράβδο ο τεχνίτης Ιώβ τοποθέτησε το εβραϊκό Τετραγράμματον. Είναι γραμμένο με ένα μικρό λάθος στα γράμματα, γεγονός που προδίδει έναν αγιογράφο ξένο προς τη γλώσσα των αρχαίων κειμένων, ο οποίος όμως επιθυμούσε να αποδώσει το μεγαλείο του Παλαιοδιαθηκικού Ονόματος του Θεού.
Αίμα πάνω από τον Εσταυρωμένο
Η πέμπτη βαθμίδα του τέμπλου περιέχει σχηματιστές σανίδες με απεικονίσεις των Προφητών της Παλαιάς Διαθήκης. Στα χέρια τους κρατούν μακριές ειλητάρια με προφητείες για την έλευση του Σωτήρος. Κάθε μορφή είναι στραμμένη προς το κέντρο, προς την κορυφή του τέμπλου.
Στην κορυφή έχει τοποθετηθεί η πρωτότυπη Σταύρωση, εκατέρωθεν της οποίας στέκονται η Θεοτόκος και ο Απόστολος Ιωάννης ο Θεολόγος. Από την πληγή στην πλευρά του Σωτήρος αναπτύσσεται ένα σκαλιστό κλήμα. Γαλάζια τσαμπιά και πράσινα φύλλα περιελίσσονται γύρω από το ξύλινο δοκάρι, συνδέοντας το ξύλο του μαρτυρίου με την εικόνα της ζωντανής αμπέλου.
Πάνω από την κεφαλή του Χριστού έχει τοποθετηθεί τρισδιάστατη μορφή πελεκάνου. Το πτηνό σχίζει το στήθος του με το ράμφος, για να θρέψει τα νεογνά του με θερμό αίμα. Πρόκειται για αρχαία αλληγορική απεικόνιση της Ευχαριστίας.
Ψηφιακό αποτύπωμα αρχαίου έργου
Το 2020 ειδικοί του μουσείου του Λβιβ μαζί με ομάδα ερευνητών πραγματοποίησαν μεγάλης κλίμακας φωτογραμμετρία του τέμπλου. Οι ειδικοί τράβηξαν περίπου 40 000 φωτογραφίες υψηλής ακρίβειας, ώστε να δημιουργήσουν λεπτομερές τρισδιάστατο μοντέλο κάθε εκατοστού της επιφάνειας. Τα παράθυρα της αίθουσας καλύφθηκαν από το άμεσο ηλιακό φως, με το φως να διαχέεται μέσω λευκών υφασμάτων. Τώρα ακόμη και ένας άνθρωπος που δεν βλέπει μπορεί να αγγίξει το ογκομετρικό αντίγραφο αυτού του μνημείου, αισθανόμενος με τα δάχτυλά του το βάθος της παλιάς γλυπτικής.
Το τέμπλο βρίσκεται εκτός ναού και σήμερα στερείται λειτουργικής ζωής. Ωστόσο ο προσευχητικός του προορισμός διατηρείται.
Το βλέμμα του θεατή ανεβαίνει από τις κάτω βαθμίδες με τα πικρά θέματα των Παθών, διέρχεται μέσα από τις σειρές των αγίων και σταματά στην κορυφή, όπου το σκαλιστό κλήμα αναπτύσσεται από την ανοιχτή πλευρά του Σωτήρος, υπογραμμίζοντας τον συμβολισμό της αιώνιας σωτηρίας της ανθρωπότητας.
