Το Ανώτατο Δικαστήριο ακύρωσε τις αποφάσεις που έκριναν νόμιμη την «μετονομασία» της ΟΟΕ
Το Ακυρωτικό Δικαστήριο υπέδειξε ότι το Υπουργείο Πολιτισμού όφειλε να εμπλέξει εκπροσώπους της ΟΟΕ στην πραγματογνωμοσύνη του 2019, ενώ τα δικαστήρια δεν έπρεπε να αντικαταστήσουν τα αποδεικτικά στοιχεία της υπηρεσίας με υλικά του 2023.
Στις 17 Νοεμβρίου 2026 το Διοικητικό Αναιρετικό Δικαστήριο στο πλαίσιο του Ανώτατου Δικαστηρίου δέχθηκε εν μέρει τις αναιρέσεις της Μητρόπολης Κιέβου της ΟΟΕ (Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας), της Λαύρας του Πότσαεφ, της Μονής Φλόροφσκι, της Επισκοπής Οδησσού και της Θεολογικής Σχολής Οδησσού. Το δικαστήριο ακύρωσε τις αποφάσεις, με τις οποίες το 2023 η θρησκειολογική πραγματογνωμοσύνη του Υπουργείου Πολιτισμού του 2019 κρίθηκε νόμιμη. Ακριβώς αυτή η πραγματογνωμοσύνη αποτέλεσε τη βάση για την απαίτηση αλλαγής της ονομασίας της ΟΟΕ. Αυτό αναφέρεται στην απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου στην υπόθεση αρ. 640/4748/19.
Η σύνθεση των δικαστών ακύρωσε την απόφαση του Περιφερειακού Διοικητικού Δικαστηρίου του Κιέβου της 15ης Μαΐου 2023 και την απόφαση του Έκτου Διοικητικού Εφετείου της 2ας Νοεμβρίου 2023. Η υπόθεση παραπέμφθηκε για νέα εκδίκαση στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο. Αυτή τη φορά πρέπει να εκδικαστεί σύμφωνα με τους κανόνες της γενικής αγωγικής διαδικασίας και όχι της απλουστευμένης.
Η Μητρόπολη Κιέβου της ΟΟΕ και η Λαύρα του Πότσαεφ προσέβαλαν τη διαταγή του Υπουργείου Πολιτισμού αρ. 37 της 25ης Ιανουαρίου 2019. Προσέβαλαν επίσης τη δημοσίευση, στις 26 Ιανουαρίου 2019, στον ιστότοπο της υπηρεσίας και στην εφημερίδα «Ουριαντόβι Κουριέρ» του καταλόγου των θρησκευτικών οργανώσεων που όφειλαν να τροποποιήσουν τα καταστατικά και τις ονομασίες τους. Οι ενάγοντες επεσήμαναν ότι η πραγματογνωμοσύνη διενεργήθηκε χωρίς τη συμμετοχή εκπροσώπων των θρησκευτικών οργανώσεων, αν και αυτό απαιτείται από το άρθρο 30 του Νόμου «Περί ελευθερίας της συνείδησης και των θρησκευτικών οργανώσεων». Επιπλέον, κατά τους ισχυρισμούς τους, αντικείμενο της έρευνας υπήρξε το μη προβλεπόμενο από τον νόμο «θρησκευτικό δίκτυο» και όχι τα καταχωρισμένα καταστατικά.
Τα δικαστήρια πρώτου και δεύτερου βαθμού απέρριψαν αυτά τα επιχειρήματα. Το εφετείο έκρινε ότι ο Νόμος αρ. 2662-VIII, ως ειδικός και μεταγενέστερος, δεν απαιτεί τη συμμετοχή εκπροσώπων της Εκκλησίας. Κατά την άποψή του, ελλείψει εγκεκριμένης μεθοδολογίας, το Υπουργείο Πολιτισμού ήταν ελεύθερο να επιλέξει τη διαδικασία της πραγματογνωμοσύνης.
Το Ανώτατο Δικαστήριο δεν συμφώνησε με αυτό. Η σύνθεση επεσήμανε ότι ο Νόμος αρ. 2662-VIII πρέπει να εφαρμόζεται σε συνδυασμό με το άρθρο 30 του Νόμου «Περί ελευθερίας της συνείδησης». Το γεγονός ότι η απαίτηση για συμμετοχή εκπροσώπων των θρησκευτικών οργανώσεων και ειδικών δεν επαναλαμβάνεται στον νέο νόμο «δεν αποτελεί λόγο για τη μη εφαρμογή της». Σύμφωνα με το δικαστήριο, η έλλειψη λεπτομερούς ρύθμισης της διαδικασίας της πραγματογνωμοσύνης δεν παρείχε στο Υπουργείο Πολιτισμού «απεριόριστη διακριτική ευχέρεια». Τα δικαστήρια όφειλαν να ελέγξουν αν το υπουργείο εξασφάλισε τη συμμετοχή εκπροσώπων της Εκκλησίας και αν αυτοί μπορούσαν να υποβάλουν καταστατικά έγγραφα και διευκρινίσεις πριν από την ολοκλήρωση της πραγματογνωμοσύνης.
Ξεχωριστά, το Ανώτατο Δικαστήριο επέκρινε το γεγονός ότι τα δικαστήρια χρησιμοποίησαν υλικά που δεν σχετίζονται άμεσα με την πραγματογνωμοσύνη του 2019. Πρόκειται για το πόρισμα της πραγματογνωμοσύνης του Καταστατικού της ΟΟΕ, το οποίο η ΚΥΕΠΣΣ (Κρατική Υπηρεσία Εθνοτικής Πολιτικής και Ελευθερίας Συνείδησης) ενέκρινε τον Ιανουάριο του 2023, και για δημοσίευση σχετικά με την ομιλία του πρωτοπρεσβυτέρου Αλεξάντρ Μπάχοφ. Το αναιρετικό δικαστήριο τόνισε ότι αυτά τα υλικά «αφεαυτών δεν αποδεικνύουν την τήρηση από τον καθ' ου η αγωγή της προβλεπόμενης από τον νόμο διαδικασίας διενέργειας της πραγματογνωμοσύνης το 2019». Επιπλέον, στους διαδίκους δεν δόθηκε η δυνατότητα να τοποθετηθούν σχετικά με αυτά τα υλικά. Το Ανώτατο Δικαστήριο παρέπεμψε στην απόφαση του ΕΔΔΑ «Γκαϊντασέφσκι κατά Ουκρανίας», στην οποία το Δικαστήριο του Στρασβούργου συνέδεσε τις αμφιβολίες για την αμεροληψία του δικαστηρίου με το γεγονός ότι το δικαστήριο συλλέγει αυτεπαγγέλτως καθοριστικά αποδεικτικά στοιχεία.
Το Δικαστικό Σώμα υπενθύμισε ότι, σύμφωνα με τον Κώδικα Διοικητικής Δικονομίας, το βάρος απόδειξης της νομιμότητας των ενεργειών του φέρει ο εναγόμενος, δηλαδή το Υπουργείο Πολιτισμού. Ως εκ τούτου, οι αναφορές των κατώτερων δικαστηρίων στο ότι οι ενάγοντες «δεν ανέτρεψαν» την ένταξη της ΟΟΕ (Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας) στη δομή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν μπορούσαν να υποκαταστήσουν τον έλεγχο των αποδεικτικών στοιχείων του υπουργείου.
Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε επίσης αβάσιμη την εκδίκαση της υπόθεσης με απλοποιημένη γραπτή διαδικασία, χωρίς κλήτευση των διαδίκων. Κατά την κρίση του δικαστηρίου, η σημασία της διαφοράς για τους ενάγοντες, οι αμφισβητούμενες πραγματικές περιστάσεις, ο μεγάλος αριθμός συμμετεχόντων και το σημαντικό δημόσιο ενδιαφέρον απαιτούσαν τακτική διαδικασία. Η αγωγή της Λαύρας του Πότσαεφ είχε εξαρχής εκδικαστεί με αυτόν τον τρόπο. Το δικαστήριο επισήμανε ότι η παράβαση αυτή «δεν μπορεί να θεωρηθεί καθαρά τυπική», καθώς επηρέασε την πληρότητα της διαπίστωσης των περιστάσεων της υπόθεσης.
Η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου του 2022, με την οποία ο Νόμος αριθ. 2662-VIII κρίθηκε συνταγματικός, σύμφωνα με το Ανώτατο Δικαστήριο, επιβεβαιώνει το δικαίωμα του κράτους να διενεργεί θρησκειολογικές πραγματογνωμοσύνες. Ωστόσο, δεν επιλύει το ζήτημα της νομιμότητας των συγκεκριμένων ενεργειών του Υπουργείου Πολιτισμού κατά τη διενέργειά της.
Ταυτόχρονα, το Ανώτατο Δικαστήριο άφησε αμετάβλητες τις αποφάσεις του εφετείου περί άρνησης έναρξης της διαδικασίας εφέσεως επί των προσφυγών της Επαρχίας Οδησσού και του Ιερατικού Σεμιναρίου Οδησσού. Το δικαστήριο υπέδειξε ότι οι ισχυρισμοί τους είχαν ήδη εξεταστεί στο πλαίσιο των προσφυγών άλλων διαδίκων.
Η απόφαση τέθηκε σε ισχύ από τη στιγμή της έκδοσής της, είναι τελεσίδικη και δεν υπόκειται σε προσβολή.
Υπενθυμίζουμε ότι στις 20 Δεκεμβρίου 2018 η Βερχόβνα Ράντα ενέκρινε τον Νόμο αριθ. 2662-VIII. Ο νόμος υποχρεώνει τις θρησκευτικές οργανώσεις, των οποίων το διοικητικό κέντρο βρίσκεται στο «κράτος-επιτιθέμενο», να το αναφέρουν στην πλήρη επωνυμία τους. Ήδη στις 26 Ιανουαρίου 2019 το Υπουργείο Πολιτισμού δημοσιοποίησε τα αποτελέσματα της πραγματογνωμοσύνης και τον κατάλογο των οργανώσεων στις οποίες εφαρμόζεται ο νόμος, συμπεριλαμβάνοντας σε αυτόν την ΟΟΕ.
Τον Απρίλιο του 2019 το Περιφερειακό Διοικητικό Δικαστήριο του Κιέβου, ως μέτρο εξασφάλισης της αγωγής, απαγόρευσε τις πράξεις καταχώρισης σε σχέση με τις οργανώσεις της ΟΟΕ. Την απόφαση αυτή υποστήριξαν το εφετείο και το Ανώτατο Δικαστήριο. Τον Δεκέμβριο του 2022 το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε συνταγματικό τον νόμο περί «μετονομασίας». Τον Μάιο του 2023 το Περιφερειακό Διοικητικό Δικαστήριο του Κιέβου απέρριψε την αγωγή της ΟΟΕ και ακύρωσε τα ασφαλιστικά μέτρα, ενώ τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς το εφετείο επικύρωσε την απόφαση αυτή.

