«Μην αφήσετε αυτόν τον θάνατο να ξεχαστεί»: η αντίδραση του κόσμου στη δολοφονία στο Σβιατογκόρσκ
Οι ιεράρχες των Τοπικών Εκκλησιών απαιτούν να βρεθούν οι δολοφόνοι του μοναχού Βαρσανούφιου και μιλούν για την ατμόσφαιρα μίσους προς την UOC, μέσα στην οποία κατέστη δυνατό αυτό το έγκλημα.
Μετά τη δολοφονία του μοναχού Βαρσανούφιου στη Λαύρα του Σβιατογκόρσκ, δεν υπήρξε καμία αξιοσημείωτη αντίδραση από τις ουκρανικές αρχές. Αντίθετα, οι ορθόδοξοι από διάφορες χώρες δεν σιωπούν. Και όλο και πιο συχνά θέτουν το ζήτημα της πολυετούς εκστρατείας εναντίον της UOC, στο φόντο της οποίας διαπράχθηκε αυτό το έγκλημα.
Η υπόθεση του εγκλήματος
Στις 23 Αυγούστου 2026, γύρω στις 11:00, στους χώρους της Ιεράς Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Λαύρας) του Σβιατογκόρσκ, μια ομάδα αγνώστων επιτέθηκε στους μοναχούς της μονής. Ο μοναχός Βαρσανούφιος (Τουριάνσκι) δολοφονήθηκε, ενώ ο μοναχός Γρηγόριος και ο διαμένων στο μοναστήρι Αντρέι Κιριένκο τραυματίστηκαν σοβαρά.
Αργότερα, η ιατροδικαστική εξέταση διαπίστωσε ότι ο π. Βαρσανούφιος πέθανε από διαμπερές τραύμα από πυροβόλο όπλο στο κεφάλι και τον λαιμό. Έχει ξεκινήσει ποινική διαδικασία, , ωστόσο η ταυτότητα των επιτιθέμενων και το οριστικό κίνητρο του εγκλήματος δεν έχουν ακόμη εξακριβωθεί επίσημα.
Ένας από τους τραυματίες, ο δόκιμος Αντρέι Κιριένκο, ανέφερε ότι δέχθηκε επίθεση με μαχαίρι από τρεις στρατιωτικούς, αφού στον χαιρετισμό «Δόξα στην Ουκρανία!» απάντησε «Δόξα στον Κύριό μας Θεό. Σώσον και διαφύλαξον». Σύμφωνα με την αδελφότητα, υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύεται ότι ένας παρόμοιος διάλογος προηγήθηκε και με τον μοναχό Βαρσανούφιο πριν από τη δολοφονία του.
Η αντίδραση των ΜΜΕ
Τα κοσμικά ουκρανικά ΜΜΕ άρχισαν να γράφουν για το συμβάν μόλις έπειτα από ένα εικοσιτετράωρο. Το TSN δημοσίευσε την είδηση στις 24 Αυγούστου στις 10:45, η «Ukrayinska Pravda» – στις 11:13, ενώ το RBC-Ukraine – μόλις στις 14:28.
Παράλληλα, τα κοσμικά ΜΜΕ που τελικά έγραψαν για το έγκλημα περιορίστηκαν κυρίως στην έκθεση του γεγονότος της επίθεσης και σε πληροφορίες για την κατάσταση των θυμάτων. Στα ρεπορτάζ αυτών των εκδόσεων που βρήκαμε, δεν υπήρχαν απαιτήσεις για διαλεύκανση του εγκλήματος και τιμωρία των ενόχων, ούτε αναφορά στο θρησκευτικό μίσος ως πιθανό κίνητρο. Συνήθως, τα εγκλήματα που προκαλούν σάλο προκαλούν θύελλα παρόμοιων δημοσιεύσεων στα ουκρανικά μέσα. Αλλά όχι όταν δολοφονείται ένας μοναχός της UOC.
Αυτή η ιστορία δεν έγινε επίσης σημαντικό θέμα σε στήλες αρθρογράφων, πολιτικά talk shows ή δημόσιες δηλώσεις των εν ενεργεία ηγετών του κράτους. Παρέμεινε απλώς μια σύντομη αστυνομική είδηση.
Ακόμη πιο εκπληκτική είναι η σιωπή των αρχών.
Στις 25 Αυγούστου, η αστυνομία επιβεβαίωσε ότι πληροφορίες για την επίθεση καταχωρήθηκαν στο Ενιαίο Μητρώο Προδικαστικών Ερευνών (ERDR) με βάση τα άρθρα περί ανθρωποκτονίας εκ προθέσεως και απόπειρας ανθρωποκτονίας. Αλλά και αυτή η πληροφορία έγινε δημόσια μόνο ως απάντηση σε αίτημα ενός μέσου ενημέρωσης.
Στον επίσημο ιστότοπο του Προέδρου της Ουκρανίας στις 24–25 Αυγούστου – μεταξύ άλλων σε σχέση με την Ημέρα της Ανεξαρτησίας – δημοσιεύθηκαν πολυάριθμα μηνύματα, δηλώσεις και διαγγέλματα του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ωστόσο δεν υπάρχει καμία αντίδραση για τη δολοφονία στη Λαύρα του Σβιατογκόρσκ.
Δεν βρήκαμε καμία δημόσια δήλωση ούτε από την ηγεσία του Βερχόβνα Ράντα (Κοινοβουλίου). Στο επίσημο κοινοβουλευτικό δελτίο εκείνων των ημερών δημοσιεύονταν μηνύματα για συναντήσεις της ηγεσίας του κοινοβουλίου, δηλώσεις βουλευτών, νομοθετικές πρωτοβουλίες και άλλα γεγονότα, αλλά η Λαύρα του Σβιατογκόρσκ δεν αναφερόταν πουθενά. Δεν υπήρξε δημόσια αντίδραση ούτε από τον Επίτροπο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Κοινοβουλίου.
Αλλά ιδιαίτερα ενδεικτική είναι η σιωπή της Κρατικής Υπηρεσίας Εθνοπολιτικής και Ελευθερίας της Συνείδησης (GESS) – του κρατικού οργάνου που είναι άμεσα υπεύθυνο για τον τομέα της θρησκείας. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η GESS θα έμενε το ίδιο σιωπηλή, αν δολοφονούνταν ένας κληρικός οποιασδήποτε άλλης ομολογίας.
Προσευχή και αλληλεγγύη
Εντελώς διαφορετικά αντέδρασε στη δολοφονία ο ορθόδοξος κόσμος – τόσο στην Ουκρανία όσο και εκτός των συνόρων της.
Ο Προκαθήμενος της Ορθόδοξης Εκκλησίας των Τσεχικών Χωρών και της Σλοβακίας μητροπολίτης Ροστισλάβ τόνισε ότι «ο άγιος τόπος, όπου επιτελούνται ασκητικοί κόποι, όπου πάντα φωτίζει η προσευχή προς την Παναγία Θεοτόκο, έγινε τόπος αιματοχυσίας – εκδήλωση ανθρώπινης κακίας και μίσους του διαβόλου».
Ο Πρώτος Ιεράρχης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας Εκτός Ρωσίας μητροπολίτης Νικόλαος απευθύνθηκε στον καθηγούμενο της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ μητροπολίτη Αρσένιο και στην αδελφότητα: «Νιώθουμε πάλι ότι στεκόμαστε δίπλα σας – όχι μόνο με την καρδιά, αλλά και με την προσευχή».
Ο αρχιερέας του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων μητροπολίτης Μπόστρων Τιμόθεος κάλεσε να τιμωρηθούν οι δολοφόνοι και επεσήμανε το κλίμα μέσα στο οποίο διαπράχθηκε το έγκλημα: «Τα τελευταία χρόνια γύρω από την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει διαμορφωθεί βαρύ κλίμα: για τους πιστούς της συχνά μιλούσαν δημοσίως με τρόπο που δεν αρμόζει να μιλά κανείς για συμπολίτες και ομόπιστους, και η σκληρότητα τέτοιων λόγων έπαψε προ πολλού να ενοχλεί κανέναν».
Ο μητροπολίτης Γερμανίας και Κεντρικής Ευρώπης Ισαάκ (Εκκλησία Αντιοχείας) απαίτησε «να βγει στο φως η αλήθεια για αυτό το φοβερό κακούργημα και να επικρατήσει η δικαιοσύνη».
Από τη γραμματεία του Προκαθημένου της Πολωνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας μητροπολίτη Σάββα ήρθαν συλλυπητήρια για τη δολοφονία του π. Βαρσανούφιου: «Το να σηκώσει κανείς χέρι εναντίον άλλου ανθρώπου είναι επίσης τραγωδία». Παράλληλα, στην Πολωνική Εκκλησία δήλωσαν ότι προσεύχονται όχι μόνο για τον δολοφονηθέντα, αλλά και για τους εγκληματίες – ώστε να συνειδητοποιήσουν την πράξη τους.
Ο ηγούμενος της Εκκλησίας της Γεωργίας Νάζαριος (Μπασιλάια) χαρακτήρισε την επίθεση κατά των κατοίκων της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ και τη δολοφονία του μοναχού Βαρσανούφιου τραγωδία που άγγιξε βαθιά τον κλήρο και όλους τους χριστιανούς. «Εμείς, ως κληρικοί από αδελφή χώρα, συμπάσχουμε και μοιραζόμαστε τη μεγάλη θλίψη που έπληξε τη Λαύρα», είπε ο πατήρ Νάζαριος.
Τη δολοφονία του π. Βαρσανούφιου καταδίκασαν και κληρικοί της Εκκλησίας της Ελλάδος – ο αρχιμανδρίτης Εφραίμ (Αβραμίδης), ο πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Κατσαούνης και ο ιερέας Ανδρέας Ευαγγελάτος. Κληρικός της Σερβικής Εκκλησίας, ο αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος (Νέσιτς), χαρακτήρισε τη δολοφονία του μοναχού αμάρτημα του Κάιν.
Τη φωνή τους ύψωσαν επίσης ο Βούλγαρος ιερέας Βασίλι Ντιμιτρόφ, ο Αλβανός θεολόγος δρ. Θεμιστοκλής Μπαμπούλας, ο οποίος χαρακτήρισε τη δολοφονία πληγή για όλη την Εκκλησία, και ο Έλληνας θεολόγος Γεώργιος Φουντουλάκης. Ενώ ο Βούλγαρος θεολόγος Γκεόργκι Τοντόροφ χαρακτήρισε σοβαρό αμάρτημα την ίδια τη σιωπή γύρω από τη δολοφονία στο Σβιατογκόρσκ.
Αλλά για υποστήριξη της αδελφότητας της Λαύρας έγραψαν όχι μόνο ορθόδοξοι. Ο Αρχιεπίσκοπος Βελιγραδίου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, καρδινάλιος Λαντισλάβ Νέμετ, όπως και ο Γκεόργκι Τοντόροφ, δήλωσε ότι η σιωπή για τη δολοφονία είναι απαράδεκτη. Καταδίκασαν το έγκλημα και καθολικοί επίσκοποι της Τσεχίας – ο επίσκοπος του Πίλζεν Τόμας Χόλουμπ και ο ομότιμος επίσκοπος Βάτσλαβ Μάλι.
Μίλησαν επίσης ο Γερμανός προτεστάντης θεολόγος δρ. Χάινριχ Ντέρκσεν και η δρ. Ιρίνα Βόλφσον. Για την τραγωδία άρχισαν να γράφουν και εκκλησιαστικά μέσα ενημέρωσης άλλων χωρών – η ελληνική πύλη «Ρομφαία», το βουλγαρικό «Χριστοφόροι», και το μακεδονικό «Λειτουργία».
«Μην αφήσετε αυτόν τον θάνατο να ξεχαστεί»
Στις δηλώσεις ακούστηκε η απαίτηση να εξιχνιαστεί το έγκλημα και να μην επιτραπεί σε αυτήν την τραγωδία να εξαφανιστεί από τον χώρο της ενημέρωσης.
Ο Πρωτοσύγκελος της UOC, Μητροπολίτης Αντώνιος (Πακάνιτς), έθεσε το ζήτημα ωμά: «Δόθηκε άραγε σε κάποιον το δικαίωμα να σκοτώνει ατιμώρητα μόνο και μόνο επειδή ένας άλλος άνθρωπος είναι "άλλης πίστης";» Και προέτρεψε: «Μην αφήσετε αυτόν τον θάνατο να διαλυθεί στην ψυχρή κοινωνική αδιαφορία».
Ο Επίσκοπος Στουτγάρδης Ιώβ τόνισε: «Η ανελέητη και, τολμώ να υποθέσω, ατιμώρητη σφαγή ενός εκπροσώπου της Εκκλησίας, η οποία στην Ουκρανία βρίσκεται εδώ και χρόνια στο χείλος της κρατικής απαγόρευσης, μας στέλνει νοερά στις εποχές του πρώιμου χριστιανισμού, όταν οι εκπρόσωποι της religio illicita – της απαγορευμένης θρησκείας – μπορούσαν και έπρεπε να εξοντώνονται για το καλό του κοινωνικού συνόλου».
«Όταν μαθαίνουν τον άνθρωπο για χρόνια να βλέπει στο πρόσωπο του αδελφού τον εχθρό»
Αλλά το πιο ουσιαστικό μέρος των δηλώσεων δεν αφορά πλέον μόνο την αναζήτηση των δολοφόνων. Οι ορθόδοξοι ιεράρχες θέτουν το ζήτημα της κοινωνικής ατμόσφαιρας μέσα στην οποία συνέβη το έγκλημα.
Ο Μητροπολίτης Αντώνιος υπενθύμισε τις καταλήψεις ναών, τη νομοθετική πίεση και την εκστρατεία παραπληροφόρησης εναντίον της UOC. Κατά τη γνώμη του, ως αποτέλεσμα, οι πιστοί της άρχισαν να αντιμετωπίζονται ως άνθρωποι δεύτερης κατηγορίας.
Ακόμα πιο άμεσα μίλησε ο Μητροπολίτης Βόστρων Τιμόθεος. Χαρακτήρισε τη δολοφονία του πατέρα Βαρσανούφιου φυσικό αποτέλεσμα μιας πολυετούς εκστρατείας παρενόχλησης και υποκίνησης μίσους κατά της UOC: «Όταν μαθαίνουν τον άνθρωπο για χρόνια να βλέπει τον εχθρό στο πρόσωπο του βαπτισμένου αδελφού του, αργά ή γρήγορα κάποιος σίγουρα θα φτάσει αυτή τη σκέψη στο έσχατο άκρο».
Ο Επίσκοπος Στουτγάρδης Ιώβ επέστησε την προσοχή στην αντίδραση των μέσων ενημέρωσης: «Παρατηρούμε... τη σχετική σιωπή των ουκρανικών ΜΜΕ και την πλήρη σιωπή των γερμανικών ΜΜΕ». Τον λόγο τον βλέπει στο γεγονός ότι ο νεκρός ανήκε στη «λάθος», από την πλευρά του ουκρανικού εθνικισμού, Εκκλησία.
Στις 7 Σεπτεμβρίου, ο Μητροπολίτης Τσερκάσι και Κάνεφ Θεοδόσιος, διατύπωσε αυτή τη σκέψη με εξαιρετική σκληρότητα: «Οι πολιτικοί και τα ΜΜΕ σήμερα στην Ουκρανία έχουν υποκινήσει τόσο πολύ... το μίσος για την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία, που απλώς και μόνο το να είσαι μέλος της... είναι ήδη επικίνδυνο».
Το μίσος για την UOC δεν υποκινήθηκε μόνο από πολιτικούς. Σε αυτό συμμετείχαν ηθοποιοί, bloggers, δημόσια πρόσωπα, δημοσιογράφοι και πολλοί άλλοι. Δεν θα απαριθμήσουμε όλες τις περιπτώσεις λεκτικής επιθετικότητας και τις εκκλήσεις για βία κατά της UOC. Αλλά ένα επεισόδιο αξίζει να το θυμηθούμε.
Στις 7 Δεκεμβρίου 2022, οι ηθοποιοί του «Κβαρτάλ 95» (Kvartal 95) Ολεξάντρ Πικάλοφ και Γιεβγκένι Κοσεβόι, στο επεισόδιο «Bayraktar News», πρότειναν στους τηλεθεατές έναν ιδιόμορφο αστείο «τιμοκατάλογο»: «Να φτύσεις έναν ιερέα της UOC MP – 20 γρίβνες... να τον χτυπήσεις στο αριστερό μάγουλο και αυτομάτως στο δεξί – 100 γρίβνες». Στις 10 Δεκεμβρίου, τα βίντεο αναρτήθηκαν στα κανάλια του YouTube που συνδέονται με το «Κβαρτάλ 95». Η UOC θεώρησε αυτά τα λόγια ως προπαγάνδα φυσικής βίας κατά του κλήρου και προσέφυγε στις αρχές επιβολής του νόμου.
Η αντίδραση της αστυνομίας ήταν εξαιρετικά νωχελική. Η ποινική δίωξη καταγράφηκε μόλις στις 10 Μαρτίου 2023, δηλαδή μετά από τρεις μήνες, και αυτό μόνο αφού η αδράνεια του ανακριτή προσβλήθηκε στο δικαστήριο. Ορίστηκε γλωσσολογική πραγματογνωμοσύνη, αλλά μέχρι τον Δεκέμβριο του 2024 τα αποτελέσματά της δεν παρασχέθηκαν στους εκπροσώπους της UOC, οι καταγγέλλοντες δεν ανακρίθηκαν και δεν απαγγέλθηκαν κατηγορίες στους Κοσεβόι και Πικάλοφ. Δεν καταφέραμε να βρούμε πιο πρόσφατα δημόσια δεδομένα για ουσιαστική πρόοδο της έρευνας. Με απλά λόγια, η υπόθεση μπήκε στο συρτάρι.
Φυσικά, μεταξύ του «τιμοκαταλόγου» των Κοσεβόι και Πικάλοφ και της δολοφονίας του μοναχού Βαρσανούφιου δεν υπάρχει άμεση αιτιώδης συνάφεια. Αλλά αυτό το επεισόδιο – όπως και η αντίδραση σε αυτό από τις διωκτικές αρχές – χαρακτηρίζει καλά την ατμόσφαιρα μίσους και ατιμωρησίας που έχει διαμορφωθεί γύρω από την UOC. Ακριβώς αυτήν εννοούν οι ορθόδοξοι ιεράρχες, όταν λένε ότι η εικόνα της «εχθρικής Εκκλησίας» χτιζόταν για χρόνια.
Τον μοναχό στο Σβιατογκόρσκ τον σκότωσε το μίσος;
Τις πρώτες μέρες και εβδομάδες μετά την τραγωδία, στα κοινωνικά δίκτυα άρχισαν να εκφράζονται εκδοχές ότι αυτό το έγκλημα – είναι έργο της εχθρικής ομάδας δολιοφθοράς και αναγνώρισης (DRG).
Σε αυτό το πλαίσιο είναι απαραίτητο να αναφέρουμε τη δήλωση του ταξίαρχου και διοικητή της 3ης ανεξάρτητης ταξιαρχίας εφόδου, Αντρέι Μπιλέτσκι, ο οποίος σχολίασε τα λόγια της ρωσικής ηγεσίας για την κατάληψη του Σβιατογκόρσκ.
Τόνισε ότι η Λαύρα του Σβιατογκόρσκ – είναι τα μετόπισθεν των ουκρανικών στρατευμάτων, όπου οι Ρώσοι στρατιώτες δεν μπορούσαν να διεισδύσουν a priori: «Στο Σβιατογκόρσκ όχι απλά δεν υπήρξε ποτέ Ρώσος στρατιώτης... Εδώ όλα είναι τέλεια», είπε ο Μπιλέτσκι. «Η πόλη Σβιατογκόρσκ βρίσκεται στη γραμμή άμυνας της 60ής μηχανοκίνητης ταξιαρχίας του 3ου Σώματος Στρατού. Αυτή είναι η ζώνη των μετόπισθεν του σώματός μας».
Βεβαίως, την οριστική απάντηση θα δώσει (αν δώσει) η έρευνα. Ταυτόχρονα, τα λόγια του Αντρέι Μπιλέτσκι δίνουν τροφή για σκέψη.
Λίγα λόγια για το μαρτύριο
Σε ορισμένες δηλώσεις των ορθόδοξων ιεραρχών ακούγεται και το θέμα του μαρτυρίου του μοναχού Βαρσανούφιου. Μαρτυρικό χαρακτήρισε τον θάνατό του ο Πρωθιεράρχης της ROCOR (Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία εκτός Ρωσίας), Μητροπολίτης Νικόλαος. Ο Επίσκοπος Στουτγάρδης Ιώβ διευκρίνισε: αν οι μαρτυρίες των θυμάτων ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, μπορούμε να μιλάμε για μαρτύριο με την αρχική έννοια της λέξης – η ελληνική λέξη μάρτυς (μάρτυρας) σημαίνει σε αυτή την περίπτωση μάρτυρας του Χριστού.
Ο Μητροπολίτης Θεοδόσιος προχωρά ακόμη παραπέρα: «Πιστεύω ότι ο μοναχός της Λαύρας του Σβιατογκόρσκ, που σκοτώθηκε επειδή δόξασε το όνομα του Χριστού, προστέθηκε σήμερα στη χορεία των μαρτύρων της Εκκλησίας μας».
Η ίδια η Λαύρα του Σβιατογκόρσκ παραθέτει τα τελευταία λόγια του πατέρα Βαρσανούφιου: «Δόξα στον Κύριο Ιησού Χριστό!... Είμαι μοναχός».
Φυσικά, το να ζητάμε την αγιοκατάταξη του π. Βαρσανούφιου τώρα είναι πρόωρο: δεν γνωρίζουμε όλες τις περιστάσεις του περιστατικού. Αλλά και μόνο το γεγονός ότι η δολοφονία στη Λαύρα του Σβιατογκόρσκ συζητιέται σε αυτό το πνεύμα, είναι αρκετά εύγλωττο. Αυτό δείχνει ότι οι ορθόδοξοι δεν βλέπουν στο περιστατικό απλώς ένα ποινικό επεισόδιο ή μια τραγική σύμπτωση, αλλά κάτι πολύ βαθύτερο.
Αντί επιλόγου: η εικόνα του εχθρού φέρνει τον θάνατο
Η έρευνα δεν έχει ακόμη διαπιστώσει ούτε την ταυτότητα των δολοφόνων του πατέρα Βαρσανούφιου, ούτε το οριστικό κίνητρο της επίθεσης.
Αλλά θα ήταν λάθος να εξετάσουμε την τραγωδία στο Σβιατογκόρσκ εκτός του πλαισίου της κρατικής θρησκευτικής πολιτικής της Ουκρανίας τα τελευταία χρόνια. Αυτή η πολιτική και σημαντικό μέρος της δημόσιας ρητορικής παρουσίαζαν με συνέπεια την UOC όχι ως Εκκλησία, αλλά ως απειλή για την εθνική ασφάλεια, πηγή απιστίας και εχθρικής επιρροής. Το επεισόδιο με το «Κβαρτάλ 95» δείχνει ιδιαίτερα ξεκάθαρα πόσο μακριά πήγε αυτή η γλώσσα: η σωματική ταπείνωση ενός ιερέα έγινε αντικείμενο δημόσιου αστείου.
Μια τέτοια ρητορική διαμορφώνει τη δημόσια συνείδηση: αν για χρόνια αποκαλείς την UOC εχθρό, τους κληρικούς της – «παπάδες της Μόσχας», και τους πιστούς – οπαδούς του «ρωσικού κόσμου», τότε και η βία εναντίον τους αρχίζει να μοιάζει όχι με έγκλημα, αλλά με εκδήλωση πατριωτισμού.
Η τεχνητά δημιουργημένη εικόνα του εχθρού γίνεται θανάσιμα επικίνδυνη. Οι σπόροι του μίσους που έσπειραν οι αρχές φέρνουν τρομερούς καρπούς. Αντί να ενώνεται, η κοινωνία διασπάται σε εχθρικά στρατόπεδα. Τι άλλο πρέπει να συμβεί για να συνειδητοποιήσουν οι αρχές: η Ουκρανία πληρώνει πολύ υψηλό τίμημα για τις προσπάθειες να μετατρέψει τη δική της Εκκλησία σε εσωτερικό εχθρό;
