Ζώσα Εκκλησία: η ιστορία μιας ελεγχόμενης σχίσης

Οι ιερείς Αλεξάντρ Βεντένσκι και Βλαντίμιρ Κρασνίτσκι - ιδεολόγοι του ανανεωτισμού. Φωτογραφία: ΣΠΖ

Άνοιξη του 1922. Η χώρα είναι εξαντλημένη από τον πόλεμο και πνίγεται από την πείνα. Η περιοχή του Βόλγα εξαφανίζεται ολόκληρα χωριά. Με πρόσχημα τη βοήθεια προς τους πεινασμένους, το κράτος αρχίζει μια σκληρή εκστρατεία για την κατάσχεση των εκκλησιαστικών θησαυρών. Ο Πατριάρχης Τίχων βρίσκεται υπό κατ' οίκον κράτηση, σε όλη τη χώρα διεξάγονται δίκες κατά του κλήρου. Αλλά οι άμεσες καταστολές δίνουν αντίθετο αποτέλεσμα – οι πιστοί ενώνονται γύρω από τους διωκόμενους. 

Τότε η εξουσία αποφασίζει να ανατινάξει την Εκκλησία από μέσα. 

Μάιος 1922. Μόσχα, Λουμπιάνκα. Γραφείο του αρχηγού του έκτου τμήματος του Μυστικού Τμήματος της ΓΠΟ Ευγένιου Τούτσκοφ. Πίσω του έχει μερικές τάξεις εκκλησιαστικού σχολείου και μια σταθερή καριέρα τσεκίστα. Μπορεί κανείς εύκολα να φανταστεί πώς στο γραφείο του βρίσκονται τα προσχέδια των ψηφισμάτων της επερχόμενης συνόδου της «Ζώσας Εκκλησίας», και αυτός τα διορθώνει αργά με μολύβι.

Ένας άθεος με στολή αναλαμβάνει να επεξεργαστεί τη δογματική. Ένας ανακριτής διατυπώνει εκκλησιαστικές μεταρρυθμίσεις. Τον Αύγουστο του 1922 το συνέδριο των ανανεωτών πέρασε ακριβώς σύμφωνα με το σενάριο της Λουμπιάνκα. Ο Τούτσκοφ ανέφερε προς τα πάνω: τα απαραίτητα ψηφίσματα εγκρίθηκαν χωρίς καθυστερήσεις. Ο ίδιος αστειευόμενος αποκαλούσε τον εαυτό του «σοβιετικό υπέρ-εισαγγελέα», ενώ οι ανανεωτές κρυφά τον αποκαλούσαν «ηγούμενο».

Προσβολές και φιλοδοξίες

Το κράτος δεν χρειάστηκε καν να εφεύρει κάτι ριζικά καινούργιο. Μέσα στην Εκκλησία υπήρχαν πάντα διαφορετικά ρεύματα, παλιές προσβολές του λευκού κλήρου προς τους αρχιερείς και απλώς άνθρωποι με μεγάλες προσωπικές αξιώσεις. Η εξουσία τους βρήκε, τους συγκέντρωσε και τους έδωσε πράσινο φως.

Ο πρωτοπρεσβύτερος Αλέξανδρος Βεντένσκι, λαμπρός ρήτορας με τεράστια αυταρέσκεια, έπειθε από τον άμβωνα ότι ο μαρξισμός είναι το Ευαγγέλιο, απλώς τυπωμένο με σύγχρονα γράμματα. Περιφερόταν στην πόλη με αυτοκίνητο που του παρείχαν οι αρχές και συγκέντρωνε γεμάτες αίθουσες. Ο πρωτοπρεσβύτερος Βλαδίμιρος Κρασνίτσκι, στο παρελθόν στέλεχος της δεξιάς Ένωσης του Ρωσικού Λαού, τώρα απαιτούσε με μανία δίκη κατά του Πατριάρχη Τίχων. Μιλούσαν για χριστιανικό σοσιαλισμό, για σωτηρία της χώρας και πάλη κατά της αντίδρασης. 

Στις μυστικές σημειώσεις της ΓΠΟ αυτοί οι άνθρωποι καταγράφονταν ως «πρακτορείο».

Ο Τούτσκοφ τους κινούσε σαν πιόνια, συνεχώς τους έβαζε να τσακώνονται μεταξύ τους. Η αποστολή του ήταν απλή: να τσακώσει τους ιερείς με τους επισκόπους, να διαμελίσει την Εκκλησία.

Οι ηγέτες του σχίσματος δεν μπορούσαν να μην το καταλαβαίνουν αυτό. Αλλά η δίψα για εξουσία υπερίσχυε όλων. Για τη δημιουργία του σχίσματος οι τσεκίστες δεν χρειάστηκαν περίπλοκη θεολογία. Αρκούσαν οι παλιές προσβολές και η ματαιοδοξία, που η εξουσία ανταλλάσσει γενναιόδωρα με ξένους ναούς.

Αστυνομία και άδειοι τοίχοι

Το σχήμα κατάληψης των ιερών λειτουργούσε αλάνθαστα και εξαιρετικά χοντρά. Την κανονική κοινότητα την κήρυσσαν «αντιδραστική» και την στερούσαν την εγγραφή. Την επόμενη μέρα στις πόρτες του ναού έφτανε η αστυνομία με εκπροσώπους των ανανεωτών. Έσπαγαν τις κλειδαριές, τα κλειδιά τα παραδίδανε επισήμως στους νέους κυρίους. 

Τους αρχιερείς και ιερείς που αρνούνταν να αναγνωρίσουν την εξουσία των σχισματικών, η ΓΠΟ τους έστελνε αμέσως σε φυλακές και βόρειες εξορίες. Υπό τέτοια βίαιη πίεση οι ανανεωτές κατέλαβαν γρήγορα τεράστιο μέρος των ενοριών σε όλη τη χώρα. Εξωτερικά φαινόταν ότι είχαν πετύχει πλήρη νίκη.

Αλλά συνέβη κάτι απροσδόκητο. Οι άνθρωποι απλώς σταμάτησαν να πηγαίνουν στους κατειλημμένους ναούς. 

Σε τεράστιο καθεδρικό ναό μπορούσε να λειτουργεί «κόκκινος» αρχιερέας, να ψάλλει υπέροχη χορωδία, να ηχούν δυνατά κηρύγματα για το φωτεινό μέλλον – και στον ναό να στέκονται δέκα άνθρωποι. Οι πιστοί διαισθητικά ένιωθαν την ψευτιά. Οι γιαγιάδες με τα άσπρα μαντήλια πήγαιναν στις παρυφές, σε μικρές, αθέρμαντες ξύλινες εκκλησούλες, όπου λειτουργούσε κανονικός ιερέας που είχε αποφύγει θαυματουργικά τη σύλληψη. Εκεί, στη στενοχώρια και την αποπνικτική ατμόσφαιρα, ανέπνεε η αληθινή εκκλησιαστική ζωή. Ενώ οι ανανεωτικοί ναοί στέκονταν άδειοι. 

Η εξουσία καταλάβαινε τέλεια την αξία των συμμάχων της. Ο Λεβ Τρότσκι σε μυστικό σημείωμα προς το Πολιτμπιρό την άνοιξη του 1922 έγραφε ευθέως: να υποστηρίξουμε τους μεταρρυθμιστές μόνο για την καταστροφή της Εκκλησίας. Παράλληλα επεσήμαινε ότι η πιστή στο κράτος «ζώσα» θρησκεία με τον καιρό μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Οι επιμελητές αντιμετώπιζαν τους σχισματικούς αποκλειστικά ως προσωρινό, αναλώσιμο εργαλείο. 

Αλλαγή πορείας

Σεπτέμβριος 1943. Διεξάγεται νέος βαρύς, εξαντλητικός πόλεμος. Το κράτος για την επιβίωση αναγκάζεται να αναθεωρήσει τη σκληρή του πολιτική. Οι άνθρωποι στο μέτωπο και στο εσωτερικό χρειάζονταν αληθινή παρηγοριά, όχι πολιτικά συνθήματα σε εκκλησιαστική συσκευασία. Ο Στάλιν καλεί κοντά του τους κανονικούς μητροπολίτες, τους επιστρέφει από τις εξορίες και επιτρέπει την εκλογή Πατριάρχη. 

Η εξουσία αφαιρεί από τους ανανεωτές το υποστηρικτικό χέρι. Και αυτό που συμβαίνει στη συνέχεια εκπλήσσει με την ταχύτητά του. 

Το κίνημα που δύο δεκαετίες στηριζόταν σε γραφεία υπαλλήλων και στις λόγχες της αστυνομίας, διαλύεται κυριολεκτικά μπροστά στα μάτια. Χωρίς τσεκίστες πίσω τους οι ανανεωτικές ενορίες αδειάζουν οριστικά. Οι χθεσινοί ηγέτες της «Ζώσας Εκκλησίας» προσπαθούν να γράψουν μετανοητικές επιστολές, ζητούν να επιστρέψουν στην κανονική Εκκλησία ή απλώς εξαφανίζονται σιωπηλά από την ιστορία. Ο λαός επιστρέφει μαζικά στους πατρικούς του ναούς – εκεί από όπου τους διώχνανν με τη βία είκοσι χρόνια πριν. 

Εκκλησιαστική ομάδα που συγκεντρώθηκε από την εξουσία γύρω από ένα τραπέζι και μεγάλωσε με την κατάληψη ξένης περιουσίας, δεν μπορεί να υπάρξει από μόνη της. Αν αφαιρέσεις την αστυνομική περικύκλωση και την υποστήριξη των γραφείων, δεν θα μείνει τίποτα από αυτήν, εκτός από άδειους τοίχους και ξεχασμένα ψηφίσματα. 

Ενώ η κανονική Εκκλησία – αυτή ακριβώς που πέρασε από ατελείωτες ανακρίσεις, Σολόβκι, εκτελεστικά πεδία και κατασχέσεις – επέζησε και έμεινε. Αντέχει όχι επειδή αποδείχθηκε πιο έξυπνη στο πολιτικό παιχνίδι ή βρήκε καλύτερα επιχειρήματα για διάλογο με την εξουσία. Διατηρήθηκε επειδή οι άνθρωποι πήγαιναν σε αυτήν όχι για καριέρα και όχι για ασφάλεια. 

Σε αυτήν υπήρχε αυτό που ποτέ δεν υπήρχε και δεν μπορούσε να υπάρξει σε ανακριτικό γραφείο στη Λουμπιάνκα. Σε αυτήν ζούσε ο Χριστός, τον Οποίο είναι αδύνατο να εκτελέσεις, να καταργήσεις με διάταγμα ή να διορίσεις με εντολή από ψηλά.