Σχολείο χωρίς μαθητές
Για χαμένες ενορίες, μυστικές βαπτίσεις και τη σταθερότητα των πιστών αστών, που διατήρησαν την πίστη τους στην Ορθοδοξία παρά τις απαγορεύσεις των αρχών.
Στο παλαιό κέντρο του Μπερέστιε υψωνόταν ο καθεδρικός ναός του Αγίου Νικολάου – η κύρια ενορία της πόλης. Στις 6 Ιουλίου 1590 ο επίσκοπος Βλαδιμήρου και Μπρεστ Μελέτιος (Χραπτόβιτς) επέτρεψε την ίδρυση αδελφότητας με σχολείο στον ναό αυτόν. Έξι μήνες αργότερα ο βασιλιάς Σιγισμούνδος Γ΄ επικύρωσε την απόφαση αυτή με το προνόμιό του, λαμβάνοντας ως πρότυπο το καταστατικό της αδελφότητας του Λβιβ. Όταν το 1593 κατέλαβε την έδρα ο Υπάτιος (Πότεϊ), στήριξε κι εκείνος τη δράση της αδελφότητας. Φαινόταν ότι η νέα οργάνωση είχε βρει νόμιμο έδαφος.
Τον Οκτώβριο του 1596, όμως, ακριβώς αυτός ο ναός έγινε τόπος της εκκλησιαστικής διάσπασης. Ο μητροπολίτης Μιχαήλ (Ραγόζα) εγκαινίασε εκεί πανηγυρικά την ουνιτική σύνοδο. Τη Θεία Λειτουργία τέλεσε ο δεσπότης Υπάτιος. Οι αυτόπτες μάρτυρες θυμήθηκαν μια ανησυχητική λεπτομέρεια: κατά την προετοιμασία των Τιμίων Δώρων ένας Έλληνας ιερέας, που είχε προσέλθει από τον καθολικισμό, μπερδεύτηκε και ανέμειξε στο Ποτήριο νερό με νερό, πράγμα που οι ορθόδοξοι θεώρησαν απειλητικό οιωνό. Στις 18 Οκτωβρίου κάτω από αυτές τις στέγες υπογράφηκε η πράξη της ένωσης.
Άγνωστο είναι πού βρίσκονταν εκείνες τις ώρες οι ορθόδοξοι ενορίτες του ναού του Αγίου Νικολάου. Στους καταλόγους των συμμετεχόντων στη σύνοδο αναφέρονται απεσταλμένοι από τις αδελφότητες της Βίλνας και του Λβιβ, εμφανίζονται και μνείες βουλευτών από το Μπρεστ, όμως η ίδια η κοινότητα του ναού μοιάζει να χάθηκε μέσα στα έγγραφα της συνόδου.
Η αίθουσα του προτεσταντικού οίκου
Αν κανείς διασχίσει την πόλη από τον ναό του Αγίου Νικολάου ως το άλλο της άκρο, θα δει την ευρύχωρη οικία του ευγενούς Μάλχερ Ράισκι. Όλοι οι ορθόδοξοι ναοί του Μπρεστ, κατά τη μαρτυρία του αγίου Μακαρίου (Μπουλγκάκοφ), ήταν κλειδωμένοι κατά την έναρξη της συνόδου με εντολή του επισκόπου Υπατίου.
Οι ορθόδοξοι αρχιερείς, οι ιερείς και οι λαϊκοί αναγκάστηκαν να αναζητήσουν καταφύγιο κάτω από ξένη στέγη. Ο ιδιοκτήτης της έπαυλης ήταν προτεστάντης, και η μεγάλη αίθουσα του σπιτιού του χρησίμευε ως καλβινιστικό ευκτήριο.
Η κατάσταση στην πόλη θύμιζε τότε πολιορκία. Ο πρίγκιπας Κωνσταντίνος-Βασίλειος Οστρόγκσκι εισήλθε στο Μπερέστιε περιστοιχισμένος από Τατάρους, γκάιντουκους, Κοζάκους και πυροβολικό – για λόγους ασφαλείας. Οι ορθόδοξοι αντιπρόσωποι περίμεναν ως το εσπέρας πρόσκληση από τον μητροπολίτη για συζήτηση των θέσεων της συνόδου, αλλά απάντηση δεν έλαβαν. Στο ετερόδοξο ευκτήριο επικύρωσαν την πράξη της συνόδου που απέρριπτε την ένωση.
Δωμάτια για προσευχή
Τρεις ημέρες πριν από την έναρξη των συνόδων ο επίσκοπος Υπάτιος επέφερε πλήγμα στον τρόπο ζωής των αστών. Στους ιερείς του Μπερέστιε απαγορεύτηκε, με την απειλή τιμωρίας, να έρχονται σε επαφή με τους απείθαρχους αδελφούς. Στον κλήρο δόθηκε εντολή να «μη βαπτίζουν τα παιδιά τους, να μη μεταδίδουν σε αυτούς τα Άγια Μυστήρια του Χριστού, να μη θάπτουν τους κεκοιμημένους τους».
Στερημένοι από ναούς και ιερείς, οι πολίτες διασκορπίστηκαν στα σπίτια τους. Στα κλειστά δωμάτια οι λαϊκοί διάβαζαν οι ίδιοι προσευχές πάνω από τις λεχώνες, βάπτιζαν βρέφη, μελετούσαν τη Γραφή και εκφωνούσαν κηρύγματα.
Η απόγνωση και η σύγχυση έφταναν σε σημείο ώστε μέρος των αστών πήγαινε να προσευχηθεί σε προτεσταντικές συνάξεις, αρκεί να μην πατήσει το κατώφλι των ουνιτικών ναών.
Έγγραφο για το κενό
Τον Ιανουάριο του 1591 ο βασιλιάς Σιγισμούνδος Γ΄, ανταποκρινόμενος σε αίτημα των πολιτών, δημοσίευσε Προνόμιο που απάλλασσε το σχολικό κτίριο των αδελφών από τους δημοτικούς φόρους και τη στρατιωτική στρατωνισία. Οι δάσκαλοι συγκέντρωναν γύρω τους τα παιδιά των αστών, οικοδομώντας σύστημα ορθόδοξης παιδείας σύμφωνα με το καταστατικό του Λβιβ.
Μετά την Ένωση η τύχη της σχολής κρίθηκε με μία μονοκονδυλιά. Το 1597 ο ίδιος μονάρχης υπέγραψε νέο διάταγμα, με το οποίο παρέδωσε τη σχολή στη δικαιοδοσία του δεσπότη Ιπάτιου — υποτίθεται ώστε να υπάρχει σε αυτήν «καλύτερη τάξη και μάθηση». Το 1599 ως διδάσκαλο διόρισαν εκεί τον Έλληνα Πέτρο Αρκούδιο. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, η αδελφότητα διαλύθηκε και οι προηγούμενοι δάσκαλοι εξαναγκάστηκαν να φύγουν. Αλλά ούτε η ανανεωμένη σχολή λειτούργησε. Όπως αποδείχθηκε αργότερα από βασιλικό διάταγμα, ο επίσκοπος Πότεϊ πέθανε χωρίς να προλάβει να μεταρρυθμίσει το σχολικό ζήτημα.
Καταφύγιο πέρα από το τείχος της πόλης
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες το ορθόδοξο Μπρεστ εξαφανίζεται από τα επίσημα χρονικά. Μόλις το 1633, μετά τη νομιμοποίηση της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Δημοκρατία των Δύο Εθνών, επέστρεψαν στους αστούς τον ναό της Γεννήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου και τον απέδωσαν στη μονή του οσίου Συμεών του Στυλίτη, που βρισκόταν πέρα από το τείχος της πόλης.
Η παλαιά αδελφότητα αναγεννήθηκε σε νέο τόπο. Από τη δεκαετία του 1630 η μονή έγινε κέντρο αντίστασης στην Ένωση. Αργότερα τον αγώνα για τα δικαιώματα της αδελφότητας διεξήγαγε ο ηγούμενός της, ο οσιομάρτυρας Αθανάσιος του Μπρεστ.
Η ζωή των αδελφών παρέμενε επικίνδυνη. Σώζεται δικαστική καταχώριση του 1678. Την εορτή της Αγίας Τριάδας ορθόδοξη πομπή με επιφανείς αστούς μετέφερε έναν εκλιπόντα αδελφό διά μέσου της αγοράς προς τον ναό του Αγίου Συμεών. Απέναντί τους όρμησε ο πρίορας του καθολικού τάγματος των Αυγουστίνων με μοναχούς και υπηρέτες οπλισμένους με ξύλα. Η νεκρική πομπή διαλύθηκε και την ταφή του εκλιπόντος αναγκάστηκαν να τελέσουν μόνο ο γιος του και ένας τυχαίος αμαξάς.
Το τελευταίο ίχνος της ορθόδοξης οργάνωσης βρέθηκε μακριά από τους γενέθλιους δρόμους — στα πρακτικά της Συνέλευσης του Πινσκ του 1791, όπου μεταξύ των αντιπροσώπων αναφέρεται η αδελφότητα «του Μπρεστ-Λιτόφσκ». Στο μεταίχμιο του 18ου και του 19ου αιώνα τα ίχνη των αστών του Μπρεστ χάνονται οριστικά στη σκόνη των αρχείων.