Ποιος και πότε άρχισε να τηρεί μητρώα στους ορθόδοξους ναούς;

Σήμερα 16:50
16
Η ιστορία των μητρώων. Φωτογραφία: СПЖ Η ιστορία των μητρώων. Φωτογραφία: СПЖ

Οι παλαιοί κατάλογοι γάμων, γεννήσεων και κοιμήσεων διατηρούν διασκεδαστικά περιστατικά, σπάνιες εικονογραφήσεις και γενεαλογικά στοιχεία που βοηθούν στην αποκατάσταση της ιστορίας μιας οικογένειας.

«Ἐν ἔτει ____, μηνὶ ____, ἡμέρᾳ ____, ἐν τῇ πόλει ____».

​Τοιοῦτο ἦν τὸ κενὸν πρότυπον ἐκ τοῦ Εὐχολογίου τοῦ ἔτους 1646. Ἐπὶ χάρτου πάντα εἶναι ἁπλᾶ: βάλε τὸν ἀριθμόν, γράψε τὸ ὄνομα τοῦ βρέφους καὶ τὸ ἐπώνυμο τῶν ἀναδόχων – καὶ ἡ ἔκθεση πρὸς τὴν ἱερὰν ἡγεσίαν εἶναι ἕτοιμη. Ἀλλὰ ὅποιος ἔστω καὶ μία φορὰ ἄνοιξε μιὰ πραγματικὴ μητρῴα εἴτε τοῦ 18ου εἴτε τοῦ 19ου αἰῶνα στὸ ἀρχεῖο, ἀντιλαμβάνεται γρήγορα ὅτι ἡ ἰδανικὴ τάξη παρέμεινε μόνον στὸ τυπογραφικὸ πρότυπο.

​Νὰ ἡ καταγραφὴ θανάτου ἀπὸ τὸ ἀρχεῖο τῆς Ὀδησσοῦ τοῦ 1824. Πέθανε ὁ πλοίαρχος Ἰσίδωρος Μπέλυ. Ἡ αἰτία τοῦ θανάτου εἶναι λακωνική – ἀπεβίωσε «φυσιολογικά». Στὴ στήλη τῆς ἡλικίας ὅμως ὑπάρχει ἕνας ἐκπληκτικὸς ἀριθμός: «σὲ ἡλικία 153 ἐτῶν!» Λάθος καταγραφῆς; Δύσκολα. Ὁ ἐφημέριος τῆς ἐνορίας Νικάνωρ Κοτελέφσκι ἐπιβεβαίωσε τὸν ἀριθμὸ δύο φορές – πρῶτα στὴν ἴδια τὴν πράξη καὶ ἔπειτα ξανὰ στὸ ἀπόσπασμα-ἐκτύπωμα.

Γιὰ νὰ καταλάβουμε πῶς πραγματικὰ εἶναι δομημένα τὰ μητρῷα βιβλία, στὰ ὁποῖα σήμερα ψάχνουμε τοὺς προγόνους μας, πρέπει νὰ ξεδιαλύνουμε ἕναν παλιὸ μῦθο.

​Τὸ φάντασμα τοῦ διατάγματος τοῦ 1632

​Ἂν πληκτρολογήσει κανεὶς στὴν ἀναζήτηση τὴν ἐρώτηση γιὰ τὴν ἐμφάνιση τῶν ὀρθοδόξων μητρῴων, σχεδὸν ἀμέσως θὰ βρεῖ μιὰ ἀπάντηση ἐλεγμένη ἀπὸ νευρωνικὸ δίκτυο: «Στὴν Ὑπερδνιεστριανὴ [Δνείπερο-ὄχθη] Οὐκρανία τὰ μητρῴα βιβλία εἰσάγονται σύμφωνα μὲ διάταγμα τοῦ Πέτρου Μογίλα τὸ 1632». Ἀκούγεται σοβαρό, καὶ τὸ ὄνομα τοῦ εἰσηγητῆ εἶναι ἐπιβλητικὸ καὶ μιλᾷ ἀφ᾽ ἑαυτοῦ. Ἕνα μόνο πρόβλημα: τὸ ἴδιο τὸ διάταγμα τοῦ ἀρχιερέα κανεὶς δὲν τὸ εἶδε ποτέ.

​Οἱ ἱστορικοὶ δὲν παραπέμπουν σὲ αὐτὸ τὸ ἔγγραφο, διότι ἁπλῶς δὲν ὑπάρχει στὰ ἀρχεῖα. Ἡ ἐπαλήθευση μὲ τὸ ἡμερολόγιο ἀποκαλύπτει ἀμέσως τὴν ἀναντιστοιχία. Τὸν Νοέμβριο τοῦ 1632 ὁ ἅγιος Πέτρος (Μογίλας) ἁπλῶς προτάθηκε ὡς ὑποψήφιος γιὰ τὸν θρόνο τοῦ Κιέβου, ἡ δὲ χειροτονία του ἔγινε μόλις τὸν Μάιο τοῦ 1633. Ἴσως ἡ φήμη ἁπλῶς συνέδεσε τὸ ἔτος ἐκλογῆς τοῦ μέλλοντος μητροπολίτη μὲ τὴν μεταγενέστερη μεταρρύθμισή του, ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι μόνο εἰκασία.

​Τὸ πραγματικὸ νῆμα ἀπὸ ἄλλο μέρος ἀπορρέει. Τὴν ὑποχρεωτικὴ καταγραφὴ βαπτίσεων καὶ γάμων γιὰ τὶς καθολικὲς ἐνορίες εἰσήγαγε ἡ Σύνοδος τοῦ Τριδέντου ἤδη τὸ 1563, καὶ τὸ Ρωμαϊκὸ Τελετουργικὸ τοῦ 1614 περιέγραψε λεπτομερῶς πῶς ἀκριβῶς ἔπρεπε νὰ μοιάζουν αὐτὰ τὰ βιβλία. Ἡ Μητρόπολη τοῦ Κιέβου χρειαζόταν τὴ δική της ἀπάντηση στὴν πρόκληση τῆς ἐποχῆς. Καὶ ἐμφανίστηκε – δεκατέσσερα χρόνια ἀργότερα ἀπὸ τὸ μυθικὸ διάταγμα.

​Τὸ βιβλίο, τὸ ὁποῖο λίγοι ἀγόρασαν

​Τὸ 1646 ἐκδόθηκε τὸ Εὐχολόγιο (Τρεμπνίκ), τὸ ὁποῖο συνέταξε ὁ προαναφερθεὶς μητροπολίτης Κιέβου. Σὲ αὐτὸ ἀκριβῶς ἐμφανίστηκε τὸ ὀρθόδοξο πρότυπο ἐνοριακῆς καταγραφῆς: πῶς νὰ καταγράφονται οἱ βαπτίσεις, οἱ γάμοι, οἱ ταφὲς καὶ ὁ κατάλογος τῶν ἐνοριτῶν.

​Θὰ ἔλεγε κανεὶς ὅτι νά, αὐτὸ εἶναι τὸ σημεῖο ἀναφορᾶς. Ἀλλὰ ἐδῶ ξεκινᾷ μιὰ ἱστορία γνωστὴ σὲ ὅποιον ἔχει ἀντιμετωπίσει μεταρρυθμίσεις.

Τὸ Εὐχολόγιο τοῦ ἁγίου Πέτρου προέκυψε μνημειῶδες, βαρὺ καὶ ἀκριβό. Ὁ ἐφημέριος τοῦ χωριοῦ συχνὰ ἁπλῶς δὲν μποροῦσε νὰ τὸ ἀγοράσει.

Κατὰ τὴν ἐκτίμηση τῶν ἐρευνητῶν, τὸ πρότυπο τοῦ 1646 παρέμεινε μᾶλλον πρόταση, τὴν ὁποία ἀκολουθοῦσαν λίγο στὰ τοπικὰ μέρη. Χαρακτηριστικὴ λεπτομέρεια: τὸ ἀργότερα ἐκδοθὲν Μικρὸ Εὐχολόγιο τοῦ ἐπισκόπου Ζελιμπόρσκι – πολὺ πιὸ προσιτὸ γιὰ τὸν συνηθισμένο κλῆρο – δὲν περιεῖχε πλέον κανένα πρότυπο μητρῴων.

Δεῖγμα ἀρχαίου μητρῴου βιβλίου. Πηγή: Familio.Media
Δεῖγμα ἀρχαίου μητρῴου βιβλίου. Πηγή: Familio.Media

​Η ζωντανή πρακτική, όμως, είχε προηγηθεί ακόμη και των τυπογραφείων της πρωτεύουσας. Στο Ζαμόστιε σώζεται το βιβλίο της Αδελφότητας του Αγίου Νικολάου με τίτλο «Πρωτότυπον όνομα». Περιλαμβάνει 918 εγγραφές, γραμμένες με κυριλλικό αλφάβητο από το 1630 έως το 1699. Πρόκειται για το αρχαιότερο βιβλίο της Ορθόδοξης Εκκλησίας στα ουκρανικά εδάφη – τηρούνταν ήδη πριν δει το φως της δημοσιότητας το Ευχολόγιο του αρχιεπισκόπου Πέτρου (Μογίλα). Οι διαφωνίες για τις χρονολογίες δεν κοπάζουν: σύμφωνα με άλλες πληροφορίες, εγγραφές αρχίζουν ακόμη νωρίτερα, από το 1600, στο χωριό Σίχοφ και στον Καθεδρικό Ναό (κοστιόλ) του Λβιβ. Στην περιοχή του Δνείπερου (Ναδντνιπριάνσχινα) τα σωζόμενα τετράδια χρονολογούνται μόνο από τις αρχές του 18ου αιώνα – οι τοπικοί ιστορικοί συνδέουν αυτό το κενό με τις συνεχείς λεηλασίες και καταστροφές της περιοχής.

​Ο ταβερνιάρης στο περιθώριο

​Όσο πιο προσεκτικά κοιτάζει κανείς τα σωζόμενα βιβλία του 18ου αιώνα από την περιοχή του Δνείπερου, τόσο λιγότερο θυμίζουν επίσημα μητρώα. Είναι οικογενειακά χρονικά, διακοσμημένα με εκπληκτικό γούστο: περίτεχνα αρχικά γράμματα, σελίδες τίτλου, λουλούδια στα περιθώρια, λεπτές μικρογραφίες. Σε ορισμένες σελίδες απεικονίζονται σκηνές από την Αγία Γραφή, σε άλλες – ναοί, γάμοι, γεννήσεις ή κηδείες.

​Ορισμένες φορές η πένα του ζωγράφου παρασυρόταν σε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Στο μητρώο του ναού της Αγίας Τριάδας στην κωμόπολη Κουζέμιν της περιφέρειας Χαντιάτς σώζεται μια υπογεγραμμένη καρικατούρα-μικρογραφία – ο «Χρυσός ταβερνιάρης». Σε αυτήν παριστάνεται ο ιδιοκτήτης της τοπικής ταβέρνας. Είναι απολύτως κατανοητό ότι αυτός ο άνθρωπος δεν είχε καμία σχέση με την Εκκλησία και με τις εγγραφές των μητρώων. Ποιος και πότε αποφάσισε να απαθανατίσει τον ταβερνιάρη ακριβώς μέσα στο ενοριακό μητρώο, παρέμεινε άγνωστο.

​Ο κοινωνικός χάρτης της ενορίας διαβάζεται σε αυτά τα τετράδια χωρίς περιττές εξηγήσεις.

Τα επώνυμα των εύπορων οικογενειών ο ιερέας τα έγραφε με καλλιγραφικό γραφικό χαρακτήρα. Ως αναδόχους των βρεφών προσπαθούσαν να καλούν τους εκκλησιαστικούς επιτρόπους, πλούσιους γείτονες ή πολύτεκνους νοικοκύρηδες. Και αν στα τέλη του 18ου αιώνα πέθαινε κάποιος μακροβιότατος, περίπου ενενήντα οκτώ ετών, στην εξόδιο ακολουθία του μπορούσαν να συγκεντρωθούν ταυτόχρονα πέντε ή και επτά ιερείς.

​Λάθη σε κομμάτια χαρτιού

​Ο αρχάριος που έρχεται στο αρχείο για την ιστορία της γενιάς του συχνά περιμένει από τις παλιές εγγραφές την ακρίβεια του σύγχρονου ληξιαρχείου. Και γρήγορα προσκρούνει σε γραφειοκρατική σύγχυση. Ο ιερέας μπορούσε να γράψει σε ένα σημείο το επώνυμο, σε άλλο – το παρατσούκλι. Με την αιτία θανάτου συνέβαινε το ίδιο: ο ένας παπάς ανέφερε τίμια την ασθένεια, ενώ ο άλλος σε αυτή τη στήλη απλώς σημείωνε ποιανού συγγενής ήταν ο εκλιπών.

​Ξεχωριστό αστυνομικό μυστήριο αποτελεί η ηλικία των θανόντων. Στα μητρώα συναντώνται εκατοντάχρονοι γέροντες, οι οποίοι, κατά τη διασταύρωση με την εγγραφή βάπτισης, αποδεικνύονται πολύ νεότεροι. Ένας άνθρωπος πέθανε σε ηλικία 100 ετών, αλλά όταν αρχίζεις να τον αναζητάς στο μητρώο, βρίσκεις ότι στην πραγματικότητα ήταν 75–85 ετών. Τους αριθμούς τους έβαζαν στο περίπου, από όσα έλεγαν οι συγγενείς, και η ανθρώπινη μνήμη είναι πράγμα ευμετάβλητο.

​Δεν πρέπει να κατηγορούμε τον τότε κλήρο για αμέλεια. Αρκεί να εκτιμήσει κανείς τον φόρτο εργασίας του επαρχιακού ποιμένα, στη δικαιοδοσία του οποίου υπήρχε τεράστια ενορία, ιερουργίες, νοικοκυριό και καμία γραμματεία με μόνιμο προσωπικό.

Οι εγγραφές συχνά καταχωρούνταν στο βιβλίο όχι αμέσως, αλλά αργότερα – με βάση βιαστικές σημειώσεις σε κομμάτια χαρτιού. Σώζεται το κουρασμένο παράπονο ενός ιερέα από το «Εκκλησιαστικό Δελτίο» («Церковный вестник»), όπου ομολογούσε τίμια: «Όταν καταγράφεις χιλιόμισι ψυχές, άθελά σου θα βάλεις καμιά φορά 17 αντί για 18».

​Όταν σήμερα ένας ερευνητής ανοίγει ένα μαυρισμένο φύλλο του 18ου αιώνα αναζητώντας τον προπάππου του, περιμένει από το έγγραφο μια σαφή πληροφορία, ενώ βρίσκει κάτι εντελώς διαφορετικό – την βιαστική υπογραφή ενός κουρασμένου ιερέα, μισό αιώνα επιπλέον ζωής για τον λοχαγό Μπέλι και το τολμηρό σκίτσο ενός ταβερνιάρη στο περιθώριο. Ακριβώς σε αυτά τα μικρά σφάλματα φαίνεται η αληθινή ζωή της ενορίας, την οποία δεν μπόρεσε να ομοιομορφοποιήσει κανένα τυπογραφικό υπόδειγμα.

Εάν παρατηρήσετε κάποιο σφάλμα, επιλέξτε το απαιτούμενο κείμενο και πατήστε Ctrl+Enter ή Υποβολή σφάλματος για να το αναφέρετε στους συντάκτες.
Εάν βρείτε κάποιο σφάλμα στο κείμενο, επιλέξτε το με το ποντίκι και πατήστε Ctrl+Enter ή αυτό το κουμπί Εάν βρείτε κάποιο σφάλμα στο κείμενο, επισημάνετε το με το ποντίκι και κάντε κλικ σε αυτό το κουμπί Το επισημασμένο κείμενο είναι πολύ μεγάλο!
Διαβάστε επίσης