Τα μυστικά της αιγυπτιακής επιστολής για τους αστούς της Γαλικίας
Βλέποντας τα φωτεινά διαφημιστικά φυλλάδια, είναι εύκολο να πιστέψει κανείς το όμορφο παραμύθι για την αιχμάλωτη της Γαλικίας Ροξολάνα. Τα παλαιά έγγραφα, ωστόσο, δείχνουν εντελώς διαφορετική εικόνα.
Κάθε τουρίστας που φτάνει στο Ρογκατίν προσκρούει με το βλέμμα σε μια εντυπωσιακή επιγραφή. Οι διαφημιστικές πινακίδες δίπλα στον δρόμο προσκαλούν με επιμονή τον ταξιδιώτη στην πατρίδα της αιχμάλωτης σουλτάνας και των μεγάλων φωτιστών της αρχαίας Ρως. Η πλατεία της πόλης κοσμείται από χάλκινο μνημείο της Ροξελάνης, ενώ οι ξεναγοί με αποστηθισμένη ευκολία αραδιάζουν τα ονόματα του Πάμβα Μπερύντα και του μετέπειτα μητροπολίτη Ιώβ (Μπορέτσκι), διαβεβαιώνοντας ότι στα τοπικά σχολεία σφυρηλατούνταν η γαλικιανή θεολογική σκέψη.
Όμως, αν αφήσει κανείς κατά μέρος το τουριστικό φυλλάδιο και ξεφυλλίσει τα δικαστικά βιβλία του 16ου αιώνα μαζί με παλαιά εγχειρίδια αναφοράς, η εορταστική πρόσοψη γκρεμίζεται σαν ψιλό σαράκι. Αποδεικνύεται ότι η καταγωγή της οθωμανής ηγέτιδας από το Ρογκατίν στηρίζεται αποκλειστικά στο ρομαντικό ποίημα του Σαμουήλ Τβαρντόφσκι και στη λογοτεχνική φαντασία του 19ου αιώνα, που επινόησε για την κόρη ενός τοπικού ιερέα το όνομα Νάστια Λισοφσκάγια. Οι Βενετοί διπλωμάτες στις αναφορές τους από την Κωνσταντινούπολη ανέφεραν μόνο ότι η αιχμάλωτη ήταν «από τη Ρως». Ούτε το όνομα ούτε ο ακριβής τόπος καταγωγής της καταγράφηκαν στα διπλωματικά έγγραφα.
Με τους μεγάλους δασκάλους τα πράγματα είναι ακόμη χειρότερα. Ο γνωστός φωτιστής Πάμβα Μπερύντα και ο μετέπειτα αρχιποίμην του Κιέβου Ιώβ (Μπορέτσκι) δεν δίδαξαν ποτέ στις τάξεις του Ρογκατίν. Οι βιογραφικές τους διαδρομές ήταν εντελώς διαφορετικές και δεν διασταυρώθηκαν με τα τοπικά σχολεία. Τα τουριστικά συνθήματα στηρίζονται σε όψιμες λογοτεχνικές επινοήσεις. Σημαίνει αυτό ότι η μικρή γαλικιανή πόλη πάνω από τον Γκνίλαγια Λίπα, που έλαβε το δίκαιο του Μαγδεβούργου ήδη από το 1415, δεν έχει τίποτα για να υπερηφανεύεται;
Η αγορά ενός σπιτιού στο Γκαλίτσκε Πρεντμίστια
Το πραγματικό δράμα ξεκίνησε από τότε που τον Δεκέμβριο του 1579 έφτασαν στο Λβιβ δύο αδελφοί – ο Γιούριι και ο Ιβάν. Δεν ήταν διπλωματούχοι φιλόσοφοι ούτε πλούσιοι άρχοντες. Ο πατέρας τους Κούζμα ήταν απλός σαγματοποιός στο Ρογκατίν, και οι γιοι κληρονόμησαν το επάγγελμα του πατέρα, μαθαίνοντας να κατεργάζονται το δέρμα, να κόβουν ιμάντες και να σφυρηλατούν πόρπες.
Οι αδελφοί Ρογκατίντσι αγόρασαν ένα ταπεινό σπίτι στο Γκαλίτσκε Πρεντμίστια και αργότερα μετακόμισαν στην οδό Ρούσκα, με πρόθεση να ανοίξουν βιοτεχνικό εργαστήριο. Όμως το συντεχνιακό σωματείο του Λβιβ υποδέχθηκε εχθρικά τους ξένους. Οι τοπικοί τεχνίτες δέχθηκαν τους μαστόρους στη συντεχνία τους κατ’ εξαίρεση, αλλά τους απαγόρευσαν κατηγορηματικά να προσλαμβάνουν ορθόδοξους μαθητευόμενους και κάλφες.
Παρά την εξωτερική πίεση, ο Γιούριι και ο Ιβάν Ρογκατίντσι έγιναν οι βασικοί οργανωτές της μεταρρυθμισμένης Αδελφότητας της Κοιμήσεως του Λβιβ, αναλαμβάνοντας την ηγεσία της κοινότητας το 1588.
Αυτοί συνέταξαν τον κανονισμό του αδελφικού σχολείου, που έγινε το αρχαιότερο έγγραφο της ουκρανικής παιδαγωγικής σκέψης. Τις προσπάθειές τους στήριξαν ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιωακείμ και ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμίας Β΄.
Ο αγώνας για τα δικαιώματα της ορθόδοξης κοινότητας απαιτούσε σταθερότητα και αδιαλλαξία. Όταν ο επίσκοπος του Λβιβ Γεδεών (Μπαλαμπάν) στα τέλη Οκτωβρίου του 1587 αφόρισε τους αδελφούς, ο ίδιος του ο αδελφός Βασίλειος, σε έξαρση οργής, χτύπησε τον Γιούριι Ρογκατίνετς στον δρόμο. Μετά από αυτό οι αδελφοί προσέφυγαν στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, και εκείνος ήρθησε την άδικη απαγόρευση.
Ταυτόχρονα, η Αδελφότητα της Κοιμήσεως απαιτούσε άψογη πειθαρχία και από τους ηγέτες της.
Για παράπτωμα κατά της εσωτερικής τάξης της κοινότητας, τον Γιούριι Ρογκατίνετς τον έκλεισαν στον πύργο της εκκλησίας για ολόκληρο εικοσιτετράωρο. Και ο μάστορας-ιδρυτής υποτάχθηκε ταπεινά σε αυτή την απόφαση.
Το 1596, στη Σύνοδο του Μπρεστ, ο Γιούρι Ροχατίνετς στάθηκε ανάμεσα σε εκείνους που απέρριψαν σταθερά την ουνία, υπερασπιζόμενοι τα συμφέροντα των λαϊκών.
Περγαμηνές από ένα παλαιό αρχείο
Ενώ δύο τεχνίτες αγωνίζονταν για τα δικαιώματα των ορθοδόξων στο Λβιβ, στη γενέτειρά τους, το Ροχατίν, εκτυλίσσονταν κοινωνικά γεγονότα. Στα τέλη της δεκαετίας του 1580 οι αστοί του Ροχατίν ίδρυσαν αδελφότητα στον αρχαίο πέτρινο ναό της Γεννήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου.
Στο Ινστιτούτο Χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης «Β. Ι. Βερνάντσκι» στο Κίεβο σώζεται γράμμα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία Β΄, απευθυνόμενο στην κοινότητα του Ροχατίν.
Ο Πρώτος Ιεράρχης ευλόγησε τους τεχνίτες, νομιμοποιώντας την αδελφική τους οργάνωση και το έργο της σχολικής παιδείας.
Ένα ακόμη μοναδικό έγγραφο φέρει ημερομηνία 5 Αυγούστου 1601. Εκείνη την ημέρα έφτασαν στο Ροχατίν ο ιεροδιάκονος Ισαάκ και ο αναγνώστης από την Αλεξάνδρεια Ιωάσαφ. Έφεραν επιστολή γραμμένη από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Μελέτιο.
Ο Πατριάρχης έγραψε Επιστολή προς τον κλήρο του Ροχατίν, τους τεχνίτες, τις συζύγους και τα παιδιά τους. Τις πνευματικές δοκιμασίες εκείνης της εποχής τις ονόμασε «θύελλα από τους πονηρότερους αρχιερείς και γραμματείς». Παραθέτοντας ευαγγελικούς στίχους, ο Πατριάρχης Μελέτιος υπενθύμιζε στους κατοίκους της πόλης ότι στον κόσμο θα έχουν θλίψη, αλλά ο Σωτήρας δεν θα τους αφήσει ορφανούς.
Ξύλινος κορμός στο λιβάδι του μουσείου
Αφού προσπεράσει κανείς το μνημείο της Ροξολάνης και κατευθυνθεί προς την άκρη της πόλης του πρώην Ροχατίν (σημερινού Ιβάνο-Φρανκίβσκ), μπορεί να δει τον ξύλινο ναό του Αγίου Πνεύματος. Στα τουριστικά φυλλάδια εξακολουθούν να αναδημοσιεύουν το παραμύθι για τον πατέρα της αιχμαλωτισμένης σουλτάνας, ο οποίος υποτίθεται ότι τελούσε τη Θεία Λειτουργία μέσα σε αυτούς τους τοίχους.
Τα αρχειακά έγγραφα για μία ακόμη φορά δροσίζουν τον ενθουσιασμό των ρομαντικών. Ο ξύλινος ναός χτίστηκε πολύ αργότερα, το 1644–1645, και το περίφημο πενταώροφο τέμπλο του το ολοκλήρωσαν οι τεχνίτες μέχρι το 1650.
Στερεί άραγε αυτή η αλήθεια τον παλαιό δρύινο κορμό, που έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο της UNESCO, από την ιστορία του που τη διατρέχουν θρύλοι; Διόλου. Οι κορμοί που στοίβαξαν οι ξυλουργοί της Γαλικίας διατηρούν τη μνήμη όχι ηρώων μυθιστορημάτων, αλλά πραγματικών γενεών ντόπιων αστών — εκείνων ακριβώς των βυρσοδεψών, υποδηματοποιών και σιδηρουργών που συγκέντρωναν μετρημένα χρήματα για την ανέγερση του ιερού, προσλάμβαναν τεχνίτες και φύλαγαν με φροντίδα την πίστη τους.
