Πώς ο ιδρυτής της Κιέβο-Πετσέρσκα Λάβρα εξορίστηκε από τη Λάβρα

Τον 11ο αιώνα η κατάσταση στη Λαύρα θύμιζε πολύ τη σύγχρονη. Το κελί του ιδρυτή της μονής είναι άδειο. Ο άνθρωπος που με τα χέρια του έθεσε τα θεμέλια του κυριότερου μοναστηριού της Ρωσίας, δεν βρίσκεται πλέον στο πνευματικό του τέκνο. Φαινομενικά και οι τοίχοι του μοναστηριού είναι άθικτοι, και η λαυριακή τάξη συνεχίζει την πορεία της – αλλά η καρδιά αυτού του αγίου τόπου είναι ήδη μακριά, σε απόσταση μερικών ημερών προς τα βορειοανατολικά, σε ξένη γη.

Για ποιο λόγο ο πρίγκιπας εξόρισε τον Αντώνιο

Για να κατανοήσουμε το μέγεθος αυτής της ιστορίας, πρέπει να διαχωρίσουμε την ευσεβή εικόνα του αγίου από τον ζωντανό γέροντα. Εκείνη την εποχή ο όσιος Αντώνιος ήταν κοντά στα ενενήντα. Στη νεότητά του πήγε στο Άγιον Όρος, έλαβε εκεί το μοναχικό σχήμα και επέστρεψε στη Ρωσία ως έμπειρος μοναχός. Εγκαταστάθηκε σε σπήλαιο στον λόφο του Δνείπερου κάτω από το Κίεβο, και γύρω από αυτό το σπήλαιο σιγά σιγά συγκεντρώθηκε αδελφότητα, από την οποία αναπτύχθηκε η Λαύρα – μονή που έγινε η καρδιά του ρωσικού μοναχισμού. Ο Αντώνιος ήταν γι' αυτήν και ιδρυτής, και ζωντανό κέντρο: τον άκουγαν και πρίγκιπες, και φτωχοί, σε αυτόν πήγαιναν για συμβουλή από όλη τη Ρωσία.

Και ιδού αυτός ο λαϊκός σεβασμός έγινε εμπόδιο. Για να κατανοήσουμε γιατί, πρέπει να θυμηθούμε σε ποιο έτος συμβαίνουν όλα αυτά. Το 1068 οι Γιαροσλάβιτς έχασαν από τους Πολοβτσούς τη μάχη στον ποταμό Άλτα, και όταν ο πρίγκιπας Ιζιάσλαβ αρνήθηκε να διανείμει στους κιεβίτες όπλα για νέα αντίσταση, η πόλη εξεγέρθηκε. Ο πρίγκιπας έφυγε στην Πολωνία, και στον θρόνο έβαλαν τον απελευθερωμένο από τη φυλακή ηγεμόνα του Πολότσκ, Βσεσλάβ. Την άνοιξη του 1069 ο Ιζιάσλαβ επέστρεψε – με πολωνικό στρατό του γαμπρού του, βασιλιά Βολεσλάβ. Η επιστροφή ήταν αιματηρή: μπροστά του έστειλε τον γιο του Μστισλάβ, και εκείνος, σύμφωνα με τα χρονικά, χωρίς καμία δίκη εκτέλεσε περίπου εβδομήντα συμμετέχοντες στην εξέγερση, και πολλούς μάλιστα τύφλωσε.

Σε αυτή την κατάσταση η οργή του Ιζιάσλαβ έπεσε και στον Αντώνιο. Το χρονικό μιλάει γι' αυτό λιτά και δεν αναφέρει καν τους λόγους σαφώς: «άρχισε να οργίζεται ο Ιζιάσλαβ στον Αντώνιο εξαιτίας του Βσεσλάβ». Μία υπαίνιξη μόνο – τον γέροντα υποψιάστηκαν για συμπάθεια προς τον πρίγκιπα του Πολότσκ ή προς τους συντριμμένους πολίτες. Είτε μεσολάβησε για κάποιον, είτε απλώς ήταν πολύ ανεξάρτητος για να τον ανεχθούν κοντά. Την ακριβή αιτία δεν τη διέσωσαν οι πηγές, και αυτό πρέπει να το παραδεχθούμε ειλικρινά, χωρίς να προσθέτουμε τίποτα. Ένα είναι σαφές: στην πόλη, όπου μόλις είχαν εκτελέσει και τυφλώσει χωρίς δίκη, η απειλή κατά του γέροντα μοναχού ήταν εντελώς πραγματική.

Σημαντικό είναι άλλο – το πώς συμπεριφέρθηκε ο ίδιος ο Αντώνιος σε αυτή την κατάσταση. Δεν έγραψε ούτε ένα παράπονο. Δεν προσέφυγε στην εκκλησιαστική δικαιοσύνη, δεν σήκωσε την αδελφότητα, δεν υπενθύμισε στον πρίγκιπα ποιος πραγματικά έχτισε αυτή τη μονή και σε ποιον οφείλει την ύπαρξή της.

Ο γέροντας είχε όλους τους λόγους να απαιτήσει δικαιοσύνη – χρόνια κόπων για τη βελτίωση του μοναστηριού, λαϊκή αγάπη, το δικό του δικαίωμα πρωτοκαθεδρίας. Δεν χρησιμοποίησε κανένα από αυτά τα επιχειρήματα.

Ο πρίγκιπας του Τσερνίγκοβ Σβιατοσλάβ, αδελφός του Ιζιάσλαβ, μαθαίνοντας ότι εκείνος οργιζόταν σοβαρά κατά του αγίου, έστειλε νύχτα συνοδούς γι' αυτόν. Στο Πατερικό γράφεται ότι ο πρίγκιπας, «ενημερωμένος ότι ο αδελφός του Ιζιάσλαβ οργίζεται σκληρά κατά του οσίου Αντωνίου, έστειλε για τον άγιο νύχτα και τον μετέφερε στο Τσερνίγκοβ».

Γιατί η χάρη έφυγε μαζί του

Στο Τσερνίγκοβ ο Αντώνιος ανέβηκε στα Βόλντινα όρη και πήρε στα χέρια του φτυάρι. Στα ενενήντα του χρόνια, σε ξένο τόπο, άρχισε να σκάβει νέο σπήλαιο στον πυκνό λεσσώδη άργιλο. Όποιος έχει πάει σε εκείνες τις πλαγιές, ξέρει: το έδαφος εκεί είναι δύσκολο, και το σκάψιμό του – βαριά δουλειά, το βράδυ η πλάτη μπορεί να μην ισιώσει.

Έτσι προέκυψε το μοναστήρι των σπηλαίων του Τσερνίγκοβ – τα μελλοντικά Αντώνεια σπήλαια, που στέκονται στα Βόλντινα όρη μέχρι σήμερα. Ο γέροντας έζησε εκεί μέχρι την επόμενη αλλαγή εξουσίας, και σε αυτά τα χρόνια γύρω από το νέο του σπήλαιο επαναλήφθηκε το ίδιο που κάποτε είχε γίνει στον λόφο του Δνείπερου: συγκεντρώθηκε αδελφότητα, έρχονταν προσκυνητές, αναπτύχθηκε μονή. Ένας άνθρωπος με φτυάρι για δεύτερη φορά ίδρυσε μοναστήρι – τώρα ήδη σε ξένο πριγκιπάτο, χωρίς καμία υποστήριξη που δίνει η πρωτεύουσα.

Και ιδού το σημαντικότερο σε αυτή την ιστορία. Η πνευματική ζωή δεν έμεινε στην εγκαταλελειμμένη Λαύρα με τους προσευχισμένους τοίχους της και την πριγκιπική προστασία. Μετατοπίστηκε εκεί όπου βρέθηκε ο άγιος – στο φρεσκοσκαμμένο σπήλαιο στον άργιλο του Τσερνίγκοβ.

Μας φαίνεται ότι η Εκκλησία – είναι κτίρια, τρούλοι, πράξεις δικαιώματος χρήσης ναών. Τα αφαιρούν – και σαν να έρχεται το τέλος.

Ο όσιος Αντώνιος δείχνει ότι η χάρη δεν είναι δεμένη σε διεύθυνση. Δεν μπορεί ούτε να απαγορευθεί με διάταγμα, ούτε να κλειδωθεί, γιατί πηγαίνει πιο βαθιά – κάτω από τη γη, κάτω από το φτυάρι του εξόριστου μοναχού.

Έξι και πλέον αιώνες νωρίτερα άλλος εξόριστος, ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, τον οποίον η αυτοκρατορική αυλή έδιωκε από την Κωνσταντινούπολη, είπε αυτό που ο όσιος Αντώνιος έπειτα απέδειξε με την πράξη: «Πολλά κύματα και δυνατή η καταιγίδα· αλλά δεν φοβόμαστε τον πνιγμό, γιατί στεκόμαστε σε βράχο. Του Κυρίου η γη και το πλήρωμα αυτής». Όχι κιεβίτικη, όχι τσερνιγκοβίτικη – του Κυρίου η γη. Όλος ο πλανήτης ολόκληρος. Και επομένως, να αφαιρέσεις τον Θεό από τον πιστό δεν γίνεται, όπως δεν γίνεται να μετοικίσεις βίαια άνθρωπο από τη Γη σε άλλον πλανήτη.