Διατριβή για το «πρωτείο» της Κωνσταντινούπολης: μια διαμάχη που θα πρέπει να επιλυθεί

Στην Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως θεωρούν τον Πατριάρχη τους πρώτο χωρίς ίσους. Φωτογραφία: ΣΟΔ

Στη Θεολογική Ακαδημία της Μόσχας ο ηγούμενος Διονύσιος (Σλένοφ) υπερασπίστηκε διδακτορική διατριβή «Υπέρ της συνοδικής δομής της Ορθόδοξης Εκκλησίας: η θεωρία του πρωτείου του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και η κριτική της». 

Αυτή δεν είναι απλώς μια ακόμη θεολογική διατριβή που ενδιαφέρει μόνο τους ειδικούς. Το θέμα που εξετάζεται σε αυτήν είναι μια συγκεκριμένη θρησκευτική σύγκρουση, η οποία απέχει ακόμη πολύ από την επίλυσή της, η οποία κατέστη ένας από τους κύριους παράγοντες των διωγμών κατά της ΟΕΚ, αποτέλεσε αιτία ρήξης της ευχαριστιακής κοινωνίας μεταξύ ορισμένων Τοπικών Εκκλησιών και ήδη απειλεί την ενότητα της Ορθοδοξίας.

Όπως είναι γνωστό, η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναγνωρίζει την ιδέα της υπεροχής κάποιου ενός επισκόπου επί ολόκληρης της Εκκλησίας, όπως συμβαίνει στον καθολικισμό. Υπάρχει μόνο πρωτείο τιμής, το οποίο αφορά στα Δίπτυχα. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες οι Κωνσταντινουπολίτες ιεράρχες και θεολόγοι άρχισαν να προωθούν την ιδέα ότι το πρωτείο του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως δεν περιορίζεται μόνο στην τιμή. Ότι εκτείνεται στον τομέα της εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας, του δικαιώματος αποδοχής εφέσεων, της παραχώρησης αυτοκεφαλίας και άλλων.

Το 2018–2019 η Κωνσταντινούπολη προέβη σε μια εντυπωσιακή διεκδίκηση της πρακτικής εφαρμογής των «ανώτατων εξουσιών» της. Με τον καθοριστικό ρόλο του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως δημιουργήθηκε η ΟΕΚ (ΠΟΕ). Αυτή η οργάνωση αναγνωρίστηκε μόνο από 4 Τοπικές Εκκλησίες από τις 14 γενικώς αναγνωρισμένες, ενώ η Ουκρανική και η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία διέκοψαν την ευχαριστιακή κοινωνία με την Κωνσταντινούπολη. Ακριβώς η αναγνώριση από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως δύο σχισματικών δενομινάτων στην Ουκρανία και η δημιουργία της ΠΟΕ στη βάση τους αποτέλεσαν την κύρια αφορμή συγγραφής της διατριβής.

Για την επίλυση αυτής της σύγκρουσης πολλές Τοπικές Εκκλησίες και αξιόλογοι ιεράρχες καλούν τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο να συγκαλέσει Πανορθόδοξη Σύνοδο ή σύσκεψη, αλλά εκείνος επίμονα αρνείται να το πράξει. Το επιχείρημα της Κωνσταντινούπολης είναι: εμείς είμαστε οι πρώτοι και οι αποφάσεις μας δεν απαιτούν πανορθόδοξη συναίνεση· δημιουργήσαμε μια νέα κανονική πραγματικότητα, την οποία πρέπει να αποδεχθούν όλοι οι υπόλοιποι.

Έτσι, η διαμάχη ξεπέρασε τα όρια μιας τοπικής σύγκρουσης και κατέστη παγκόσμιο θεολογικό ζήτημα: πώς είναι γενικώς οργανωμένη η Ορθόδοξη Εκκλησία σε οικουμενικό επίπεδο;

1300 σελίδες για το πρωτείο

Η έκταση της διατριβής είναι εντυπωσιακή: 1300 σελίδες έρευνας, βιβλιογραφία 1408 τίτλων. Η μελέτη καλύπτει το σύνολο των επιχειρημάτων που χρησιμοποιούν οι υποστηρικτές και οι αντίπαλοι της ιδέας της υπεροχής της Κωνσταντινούπολης επί ολόκληρης της Ορθοδοξίας. Ιδιαίτερη προσοχή δίδεται στα ζητήματα του 34ου Αποστολικού Κανόνα, των 9ου, 17ου και 28ου κανόνων της Συνόδου της Χαλκηδόνας, στην ιστορία του θεσμού της εκκλησιαστικής έφεσης, στη διαδικασία παραχώρησης αυτοκεφαλίας. Ο συγγραφέας εξετάζει επίσης το φαινόμενο της ορθόδοξης διασποράς, το περιεχόμενο του τίτλου «Οικουμενικός» σε σχέση με τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, τις έννοιες «κεφαλή» και «Μητέρα Εκκλησία», τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά προηγούμενα.

Αδιαμφισβήτητο πλεονέκτημα της διατριβής είναι ότι ο π. Διονύσιος εξετάζει διεξοδικά τόσο τα έργα των σύγχρονων Ελλήνων υποστηρικτών των ειδικών εξουσιών της Κωνσταντινούπολης — του μητροπολίτη Ιωάννη Ζηζιούλα, του μητροπολίτη Γρηγορίου Παπαθωμά, του μητροπολίτη Κυρίλλου Κατερέλου, του αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γρινιεζάκη και άλλων — όσο και των αντιπάλων τους στον ελληνικό ορθόδοξο κόσμο. Δηλαδή

η διατριβή δεν αποτελεί μονόπλευρη υπεράσπιση των επιχειρημάτων που διατυπώνονται από ιεράρχες και θεολόγους της ΡΟΕ, αλλά απόπειρα παρουσίασης μιας ολοκληρωμένης εικόνας της διαμάχης για τις εξουσίες της Κωνσταντινούπολης.

Μάλιστα, το φαινόμενο του πρωτείου, οι θεολογικές και κανονικές πτυχές του εξετάζονται σε όλη τη διάρκεια της δισχιλιετούς ιστορίας της Εκκλησίας. Αυτό καθιστά το έργο πραγματικά ολοκληρωμένη μελέτη, αν και όχι αναμφισβήτητη σε ορισμένες θέσεις της, όπως ρητώς επισημαίνει ο αντίπαλος του διδακτορικού υποψηφίου, διδάκτωρ θεολογίας Παβέλ Ερμίλοφ. Δηλαδή η διατριβή δεν αξιώνει να βάλει τελεία και παύλα σε όλα, αλλά παραμένει ανοιχτή σε περαιτέρω επιστημονική συζήτηση.

Ουκρανία: πώς η θεωρία γίνεται πράξη

Ιδιαίτερη θέση στη διατριβή κατέχει η Ουκρανία. Εδώ ακριβώς οι συλλογισμοί περί πρωτείου έπαψαν να αποτελούν διαμάχη κανονολόγων και «δοκιμάστηκαν» στην πράξη.

Στις 11 Οκτωβρίου 2018 η Σύνοδος του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως έλαβε ταυτόχρονα αρκετές εξαιρετικά αμφιλεγόμενες από κανονική άποψη αποφάσεις για την Ουκρανία. Επιβεβαίωσε την πρόθεση παραχώρησης αυτοκεφαλίας, αποκατέστησε τη σταυροπηγία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως στο Κίεβο, αποδέχθηκε τις εφέσεις του Φιλαρέτου Ντενισένκο και του Μακαρίου Μαλέτιτς και κήρυξε άκυρο το συνοδικό γράμμα του 1686, βάσει του οποίου ο Πατριάρχης Μόσχας απέκτησε το δικαίωμα να χειροτονεί τον Μητροπολίτη Κιέβου.

Στο πλαίσιο της διαμάχης για το πρωτείο ιδιαίτερα αποκαλυπτικό είναι το σημείο περί εφέσεων. Στην επίσημη απόφαση το Φανάρι επικαλέστηκε το δικαίωμα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως να δέχεται προσφυγές αρχιερέων και κληρικών «από όλες τις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες». Η ίδια λογική κατοχυρώθηκε και στον Τόμο της ΠΟΕ του 2019. Στους ιεράρχες και τον κλήρο της νέας δομής διατηρείται το δικαίωμα προσφυγής με έφεση στην Κωνσταντινούπολη.

Ωστόσο, αυτή η αυθαίρετη και υπερβολικά διασταλτική ερμηνεία των 9ου και 17ου κανόνων της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Χαλκηδόνας) του 451 δεν βρήκε κατανόηση στην πλειονότητα των Τοπικών Εκκλησιών. Η ίδια η ορθόδοξη εκκλησιολογία δεν προβλέπει ότι σε κάποια μία Τοπική Εκκλησία ανήκει το δικαίωμα ανώτατης δικαιοδοσίας επί κληρικών άλλων Τοπικών Εκκλησιών. Σημαντικό μέρος της μελέτης του π. Διονυσίου αφιερώνεται στην απόδειξη αυτής της θέσης: οι Οικουμενικές Σύνοδοι, κατά τη γνώμη του, δεν προσέδωσαν στην Κωνσταντινούπολη δικαίωμα καθολικής έφεσης πέραν της ιδίας δικαιοδοσίας της.

Χωριστά ο συγγραφέας εξετάζει τα έγγραφα του 1686 για τη μεταβίβαση της Μητρόπολης Κιέβου στη δικαιοδοσία της Ρωσικής Εκκλησίας, καθώς ακριβώς η ερμηνεία αυτών των εγγράφων αποτέλεσε ένα από τα θεμέλια των ενεργειών του Φαναρίου στην Ουκρανία. Η Κωνσταντινούπολη ισχυρίζεται ότι το γράμμα του 1686 έδωσε στον Πατριάρχη Μόσχας μόνο το δικαίωμα να χειροτονεί κατ' οικονομίαν τον Μητροπολίτη Κιέβου και δεν σήμαινε οριστική μεταβίβαση της Μητρόπολης Κιέβου.

Στη διατριβή ο π. Διονύσιος αναλύει διεξοδικά αυτή την επιχειρηματολογία και καταλήγει στο αντίθετο συμπέρασμα. Σε χωριστή εργασία του 2024, η οποία αργότερα συμπεριλήφθηκε στη διατριβή, το διατύπωσε με απόλυτη σαφήνεια: η πράξη του 1686 «είχε αμετάκλητο χαρακτήρα και δεν μπορεί να υποβληθεί σε αναθεώρηση».

Στις σελίδες του ΣΟΔ το θέμα αυτό αναλύθηκε διεξοδικά ήδη από το 2018 στο άρθρο: «Εκείνο το Γράμμα: μετέδωσε άραγε η Κωνσταντινούπολη την Εκκλησία της Ουκρανίας στη Μόσχα».

Το κύριο συμπέρασμα της διατριβής

Ο συγγραφέας αναγνωρίζει το πρωτείο τιμής του θρόνου της Κωνσταντινούπολης, αλλά απορρίπτει το συμπέρασμα ότι από αυτό το πρωτείο απορρέει ιδιαίτερη καθολική δικαστική ή διοικητική εξουσία επί των άλλων Τοπικών Εκκλησιών. Σε αυτό συνίσταται το κύριο συμπέρασμα της διατριβής. Ο π. Διονύσιος ανάγει την έννοια της υπεροχής του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως στις εξής θέσεις:

• ο οικουμενικός χαρακτήρας της Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως·
• το δικαίωμα να ενεργεί ως ανώτατη δικαστική αρχή·
• το δικαίωμα αποδοχής εφέσεων·
• το αποκλειστικό δικαίωμα παραχώρησης αυτοκεφαλίας·
• το αποκλειστικό δικαίωμα διαχείρισης της ορθόδοξης διασποράς·
• ο αποκλειστικός ρόλος στη σύγκληση πανορθόδοξων συνελεύσεων·
• η κατανόηση του θρόνου Κωνσταντινουπόλεως ως «κεφαλής» ή «μητέρας» των Εκκλησιών που δημιούργησε·
• η σύνδεση του θεσμού του πρωτείου με την ενότητα της Εκκλησίας. 

Κάθε μία από αυτές τις θέσεις ο συγγραφέας υποβάλλει σε σοβαρή, τεκμηριωμένη κριτική. Ωστόσο, οι Κωνσταντινουπολίτες θεολόγοι ερμηνεύουν με εντελώς διαφορετικό τρόπο τόσο τα θεμέλια των εξουσιών τους όσο και το περιεχόμενο των αντίστοιχων κανόνων και την ιστορική πρακτική εφαρμογής τους. Όπως ήδη ειπώθηκε, η διαμάχη γύρω από τις εξουσίες του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως απέχει ακόμη πολύ από την επίλυσή της.

Συμπέρασμα

Στη διατριβή ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αρκετά σκληρές πολεμικές διατυπώσεις, αλλά αυτές δεν αποτελούν την κύρια αξία της. Ο ηγούμενος Διονύσιος γράφει ότι η μελέτη θα πρέπει δυνητικά να «συμβάλει στην αποκατάσταση της χαμένης ενότητας». Με ποιον όμως τρόπο μπορεί αυτή να επιτευχθεί;

Η σημερινή κατάσταση στην Ορθοδοξία είναι δύσκολο να χαρακτηριστεί φυσιολογική: η διαμάχη για τα όρια των εξουσιών της Κωνσταντινούπολης παραμένει άλυτη, το ουκρανικό εκκλησιαστικό ζήτημα διαίρεσε τις Τοπικές Εκκλησίες, η αρχή της συνοδικής επίλυσης εκκλησιαστικών συγκρούσεων είναι εξαιρετικά δύσκολο να εφαρμοστεί στην πράξη. Η παράταση της επίλυσης όλων αυτών των ζητημάτων θέτει σε κίνδυνο την ενότητα της Ορθοδοξίας.

Κατά τη γνώμη μας, βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση θα ήταν η μεταφορά της σύγκρουσης από το επίπεδο της πολιτικής, διοικητικής και, σε ορισμένο βαθμό, προσωπικής αντιπαράθεσης στο θεολογικό επίπεδο. Οι Τοπικές Εκκλησίες πρέπει να αναζητούν ενότητα, να καταλήγουν σε κοινή γνώμη. Και αυτό μπορεί να επιτευχθεί πολύ αποτελεσματικότερα όχι με την ατελείωτη ανταλλαγή δηλώσεων και μονομερών αποφάσεων, αλλά μέσω σοβαρής μελέτης πηγών, κανόνων και ιστορικών προηγουμένων.

Το τελικό αποτέλεσμα θα πρέπει να είναι μια Πανορθόδοξη Σύνοδος, στην οποία θα επιλυθούν όλες οι σημερινές παρεξηγήσεις μεταξύ των Ορθοδόξων. Ας ελπίσουμε ότι σε αυτή τη διαδικασία η διατριβή του π. Διονυσίου θα διαδραματίσει τον θετικό της ρόλο.