Δίκη του νεκρού πάπα
Η καταδίκη του ποντίφικα. Φωτογραφία: ΕΟΔ
Ιανουάριος του 897, Βασιλική του Λατερανού στη Ρώμη. Από τον τάφο εξάγεται το σώμα του πάπα Φορμόσου, που είχε πεθάνει εννέα μήνες νωρίτερα. Το ενδύουν με παπικά άμφια και το καθίζουν στον θρόνο. Δίπλα τοποθετούν έναν διάκονο: αυτός θα απαντά για τον κατηγορούμενο, ο οποίος πλέον δεν μπορεί να μιλήσει ο ίδιος.
Απέναντι βρίσκεται ο νέος πάπας Στέφανος ΣΤ΄. Αρχίζει η δίκη. Στον νεκρό απευθύνεται η ερώτηση: «Όταν ήσουν επίσκοπος του Πόρτο, για ποιον λόγο, από φιλοδοξία, σφετερίστηκες τον οικουμενικό θρόνο της Ρώμης;»
Απάντηση, φυσικά, δεν υπάρχει. Για να καταλάβουμε, όμως, από πού προέκυψε η ίδια η ερώτηση, πρέπει να γυρίσουμε τριάντα χρόνια πίσω, στη μακρινή Βουλγαρία.
Ο επίσκοπος που δεν άφησαν να πάει στους Βουλγάρους
Το 864 ο Φορμόσος έγινε επίσκοπος του Πόρτο, μιας μικρής πόλης στις εκβολές του Τίβερη, κοντά στη Ρώμη. Δύο χρόνια αργότερα ο πάπας Νικόλαος Α΄ τον έστειλε στη Βουλγαρία. Ο ηγεμόνας Βόρις είχε μόλις βαπτίσει τον λαό του και αναζητούσε από ποιον να λάβει αναγνώριση: από τη Ρώμη ή από την Κωνσταντινούπολη.
Ο Φορμόσος φάνηκε τόσο άξιος, ώστε ο Βόρις ζήτησε να χειροτονηθεί αρχιεπίσκοπος της Βουλγαρίας. Θα έλεγε κανείς ότι καλύτερο υποψήφιο δεν υπήρχε: οι Βούλγαροι τον γνώριζαν και τον σέβονταν. Ο πάπας Νικόλαος, όμως, αρνήθηκε.
Ο λόγος της άρνησης ήταν κανονικός.
Οι αρχαίοι εκκλησιαστικοί κανόνες απαγόρευαν στον επίσκοπο να μεταβαίνει από μία έδρα σε άλλη. Ο επίσκοπος θεωρούνταν μνηστευμένος με την Εκκλησία του: χειροτονήθηκε στο Πόρτο, άρα υπηρετεί μόνο στο Πόρτο.
Ο Φορμόσος επέστρεψε στην πατρίδα του, και η Βουλγαρία γύρω στο 870 πέρασε υπό τη δικαιοδοσία της Κωνσταντινούπολης.
Ο ίδιος ο κανόνας που τότε συγκράτησε τον Φορμόσο, τριάντα χρόνια αργότερα θα στραφεί εναντίον του.
Από το Πόρτο στον θρόνο του Πέτρου
Στη συνέχεια η ζωή του Φορμόσου έμοιαζε με κούνια. Το 876 ο πάπας Ιωάννης Η΄ τον καταδίκασε. Ανάμεσα στις κατηγορίες ακουγόταν ότι δήθεν από φιλοδοξία επιδίωξε την αρχιεπισκοπή της Βουλγαρίας και ακόμη και τον θρόνο της Ρώμης. Το 883 ο επόμενος πάπας, ο Μαρίνος Α΄, του επέστρεψε την έδρα του Πόρτο.
Και το φθινόπωρο του 891 ο Φορμόσος έγινε ο ίδιος πάπας. Ήταν ήδη άνω των εβδομήντα ετών. Οι καιροί ήταν δύσκολοι: την Ιταλία ξέσκιζαν οι ευγενείς οίκοι, καθένας από τους οποίους ονειρευόταν το αυτοκρατορικό στέμμα. Το 892 ο Φορμόσος στέφθηκε τον Λαμβέρτο του Σπολέτο. Και τέσσερα χρόνια αργότερα έθεσε το στέμμα στον αντίπαλό του, τον Αρνούλφο της Καρινθίας.
Τον Απρίλιο του 896 ο Φορμόσος πέθανε, έχοντας ζήσει περίπου ογδόντα χρόνια. Ο διάδοχός του Βονιφάτιος ΣΤ΄ κράτησε τον θρόνο περίπου δύο εβδομάδες. Τον Μάιο εξελέγη ο Στέφανος ΣΤ΄.
Ένα ενδιαφέρον στοιχείο: επίσκοπο της πόλης Ανάνι τον Στέφανο τον είχε χειροτονήσει κάποτε ο ίδιος ο Φορμόσος. Τώρα, λοιπόν, ο μαθητής ετοιμαζόταν να δικάσει τον προστάτη του.
Η καταδίκη του νεκρού
Ποιος βρισκόταν πίσω από αυτή τη δίκη, οι ιστορικοί διαφωνούν μέχρι σήμερα. Συχνότερα υποπτεύονται τους ηγεμόνες του Σπολέτο, οι οποίοι δεν συγχώρησαν στον Φορμόσο τη στέψη του αντιπάλου. Τυπικά, όμως, όλα έμοιαζαν με καθαρά εκκλησιαστική διαδικασία.
Η κατηγορία συνίστατο στο ότι ο Φορμόσος παρέβη τον εκκλησιαστικό κανόνα περί της τάξεως μετάβασης των επισκόπων σε άλλη έδρα. Ήταν επίσκοπος του Πόρτο, άρα δεν είχε δικαίωμα να γίνει επίσκοπος της Ρώμης. Από εδώ το συμπέρασμα: η εκλογή του είναι άκυρη. Και αφού είναι έτσι, άκυρες είναι και όλες οι χειροτονίες που τέλεσε στα πέντε χρόνια της ποντιφικίας του.
Η ποινή εκτελέστηκε επιτόπου. Του έσκισαν τα άμφια. Του έκοψαν τα δάχτυλα του δεξιού χεριού, με τα οποία ο πάπας κάποτε ευλογούσε. Το σώμα το έσυραν μέσα στη βασιλική. Το χρονικό αναφέρει ότι από το στόμα του βασανισμένου ποντίφικα έτρεχε αίμα.
Τον Φορμόζο τον έθαψαν στο νεκροταφείο των ξένων. Ούτε αυτό όμως φάνηκε αρκετό. Σύντομα το σώμα το ξέθαψαν και το πέταξαν στον ποταμό.
Η ανταπόδοση στον δικαστή
Στη συνέχεια η ιστορία πλουτίζεται με διάφορες εκδοχές. Σύμφωνα με τη μία, το σώμα το έβγαλε από τον ποταμό ένας μοναχός. Σύμφωνα με την άλλη, το βρήκαν ψαράδες.
Κατά τη ρωμαϊκή παράδοση, όταν το σώμα μεταφέρθηκε στον ναό του αγίου Πέτρου, οι εικόνες των αγίων τάχα το «χαιρέτησαν με σεβασμό». Άμεσες μαρτυρίες γι᾽ αυτό δεν υπάρχουν, όμως η ίδια η διήγηση δείχνει πώς αντιμετώπιζε ο λαός τον Φορμόζο.
Εν τω μεταξύ η Ρώμη βρισκόταν σε αναβρασμό. Το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς, του 897, ξέσπασε εξέγερση, κατά την οποία ο Στέφανος ΣΤ΄ καθαιρέθηκε, φυλακίστηκε και στραγγαλίστηκε εκεί. Και στον άδικο δικαστή επιβλήθηκε θανατική ποινή.
Παρέλαση παπών
Στη συνέχεια τα γεγονότα εξελίχθηκαν με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Τον Δεκέμβριο του 897 ο πάπας Θεόδωρος Β΄ αθώωσε τον Φορμόζο και τον ενταφίασε εκ νέου στον ναό του αγίου Πέτρου. Ο ίδιος ο Θεόδωρος παρέμεινε στον θρόνο για ρεκόρ ολιγότητας — περίπου είκοσι ημέρες.
Το 898 ο πάπας Ιωάννης Θ΄ συγκάλεσε συνόδους στη Ρώμη και στη Ραβέννα. Αυτές επιβεβαίωσαν την αθώωση του Φορμόζο, διέταξαν να καταστραφούν τα πρακτικά της «νεκρικής συνόδου» και απαγόρευσαν στο εξής να δικάζονται οι κεκοιμημένοι.
Η υπόθεση όμως δεν έκλεισε εκεί. Μερικά χρόνια αργότερα, επί πάπα Σεργίου Γ΄, η καταδίκη του Φορμόζο αποκαταστάθηκε. Οι ιερείς που είχε χειροτονήσει θεωρούνταν λαϊκοί, αν δεν δέχονταν να χειροτονηθούν εκ νέου.
Σε λιγότερο από οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο του Φορμόζο, στον ρωμαϊκό θρόνο διαδέχθηκαν ο ένας τον άλλον επτά πάπες.
Άλλοι κυβέρνησαν λίγες εβδομάδες, άλλοι — δυο χρόνια. Η δίκη του νεκρού δεν έλυσε τίποτα, άνοιξε όμως μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία του παπισμού.
Ο κανόνας που έγινε εκδίκηση
Ο ίδιος ο κανονικός κανόνας για τη διαδικασία μετάθεσης των επισκόπων ήταν εύλογος. Προστάτευε το ποίμνιο από φιλόδοξους που αναζητούσαν πλουσιότερη έδρα. Υπενθύμιζε ότι ο επίσκοπος υπηρετεί μια συγκεκριμένη Εκκλησία και όχι την προσωπική του σταδιοδρομία. Ακριβώς αυτός ο κανόνας κράτησε κάποτε τον Φορμόζο στο Πόρτο, αν και οι Βούλγαροι τον περίμεναν με μεγάλη λαχτάρα.
Το 897 όμως ο ίδιος κανόνας μετατράπηκε σε θανατηφόρο όπλο. Επικαλέστηκαν αυτόν για να εκδικηθούν έναν νεκρό που είχε βρεθεί εμπόδιο στους ισχυρούς αυτού του κόσμου.
Η ιστορία του πάπα Φορμόζο δείχνει ότι οι εκκλησιαστικοί κανόνες λειτουργούν μόνο εφόσον πίσω τους βρίσκεται η φροντίδα για τους ανθρώπους. Όταν χρησιμοποιούνται για εκδίκηση, πληγώνουν πρωτίστως εκείνους που τους χρησιμοποιούν εγκληματικά. Η δίκη του νεκρού πάπα κατέληξε να γίνει όνειδος όχι για τον ίδιο τον Φορμόζο, αλλά για τους δικαστές του. Και η Ρώμη το κατάλαβε πιο γρήγορα απ᾽ ό,τι πρόλαβε να στεγνώσει το μελάνι της καταδικαστικής απόφασης.
Διαβάστε επίσης
Μονή που χτίστηκε στα μούτρα του βασιλιά
Όταν στο Μινσκ έμεινε στους ορθοδόξους μόνο ένας ναός, οι κάτοικοι της πόλης αποφάσισαν να χτίσουν ακόμη έναν – και δεν δίστασαν ούτε μπροστά στο βασιλικό διάταγμα.
Η νεαρή Μητέρα και ο κοιμώμενος Χριστός
Ο Μιχαήλ Άγγελος σμίλεψε το άγαλμα της Παρθένου, η οποία φαίνεται νεότερη από τον Υιό της, και για μία και μόνη φορά στη ζωή του άφησε την υπογραφή του πάνω στο μάρμαρο. Καμία από αυτές τις «παραδοξότητες» δεν είναι τυχαία.
Ορθόδοξα βιβλία από ουνιτικό πιεστήριο
Τον 18ο αιώνα οι ουνίτες μοναχοί του Ποτσάγιεφ τύπωναν βιβλία, από τα οποία προσεύχονταν οι ορθόδοξοι και οι παλαιοπίστες.
Η ιστορία της αδελφότητας του μελιού
Η αδελφότητα του Μογκίλιοφ ξεκίνησε από μια κοινή συνεισφορά για το εορταστικό μέλι και έφτασε να αποκτήσει δικό της τυπογραφείο.
Γολγοθάς μέσα στο πογκρόμ
Το φθινόπωρο του 1938 ο Εβραίος ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ ζωγράφισε τον Εσταυρωμένο Χριστό. Γύρω από τον σταυρό καίγονται συναγωγές και τρέχουν πρόσφυγες, ενώ ο ίδιος ο Εσταυρωμένος είναι σκεπασμένος με προσευχητικό σάλι.
Διηγήσεις για την αρχαία Εκκλησία. Επίπεδο διοίκησης: ο πατριάρχης
Πώς μερικοί επισκοπικοί θρόνοι ανυψώθηκαν πάνω από τους υπόλοιπους, γιατί ο εκκλησιαστικός χάρτης άρχισε να επαναλαμβάνει τον χάρτη της αυτοκρατορίας και αν το πατριαρχείο αποτελεί ιερή μορφή οργάνωσης της Εκκλησίας;