Ορθόδοξα βιβλία από ουνιτικό πιεστήριο
Τον 18ο αιώνα οι ουνίτες μοναχοί του Ποτσάγιεφ τύπωναν βιβλία, από τα οποία προσεύχονταν οι ορθόδοξοι και οι παλαιοπίστες.
Το 1790 στο Ποτσάγιεφ κυκλοφόρησε νέα έκδοση του βιβλίου «Κάτοπτρο της θεολογίας». Στο εξώφυλλο το τυπογραφείο ανακοίνωνε με υπερηφάνεια ότι είχε τυπωθεί για πρώτη φορά στη μονή του Ποτσάγιεφ το 1618, και τώρα, κατόπιν αιτήματος πολλών αναγνωστών, εκδόθηκε ξανά.
Οι τυπογράφοι του Ποτσάγιεφ ήθελαν προφανώς να δείξουν ότι η δουλειά τους είναι παλιά και έντιμη. Όμως αν γυρίσουμε στο 1618, η ιστορία αποδεικνύεται πολύ πιο μπερδεμένη.
Το περιπλανώμενο πιεστήριο
Το 1618 στο Ποτσάγιεφ δεν υπήρχε κανένα μόνιμο τυπογραφείο. Εδώ σταμάτησε προσωρινά ένας περιπλανώμενος τυπογράφος – ο ιερομόναχος Κύριλλος Τρανκβιλλίων-Σταυροβέτσκι με το φορητό πιεστήριό του. Εργαζόταν ανοιχτά. Στα στοιχεία έκδοσης του «Κατόπτρου της θεολογίας» αναφέρεται ότι τα έργα του εκδόθηκαν «στη μονή του Ποτσάγιεφ, στο κτήμα της εξοχότητάς του κυρίου Αντρέα Φίρλεϊ, το έτος 1618, μηνός Μαρτίου 12ης ημέρας».
Το πικάντικο είναι ότι ο Φίρλεϊ ήταν καλβινιστής, ενώ ο ηγούμενος του Ποτσάγιεφ δικαζόταν τότε μαζί του για τα μοναστηριακά εδάφη. Ο Τρανκβιλλίων σε αυτή τη διαμάχη ήταν με το μέρος του μεγιστάνα.
Ο τυπογράφος δεν παρέμεινε για πολύ στη μονή. Ήδη τον Νοέμβριο του 1619 το πιεστήριό του λειτουργούσε στο Ρομάνοβο. Ο ίδιος αποκαλούσε το καταφύγιό του «άθλια σκηνή της περιπλάνησής μου». Η τύχη των βιβλίων του ήταν δύσκολη: γύρω στο 1625 τα καταδίκασε η Σύνοδος του Κιέβου και το 1627 τα έργα κάηκαν στη Μόσχα. Έναν χρόνο νωρίτερα ο Τρανκβιλλίων είχε προσχωρήσει στην ένωση.
Έτσι η «πρώτη έκδοση του Ποτσάγιεφ» δεν είναι παρά ένα επεισόδιο από τη ζωή ενός περιπλανώμενου βιβλιογράφου.
Μοναχοί μπροστά στη στοιχειοθήκη
Το πραγματικό τυπογραφείο εμφανίστηκε στο Ποτσάγιεφ πάνω από εκατό χρόνια αργότερα. Τότε η μονή ανήκε ήδη στο ελληνοκαθολικό τάγμα των Βασιλειανών. Το έτος μετάβασης της μονής στην ένωση οι πηγές το αναφέρουν διαφορετικά – 1712, 1713 ή 1720. Οι ορθόδοξοι λένε ότι η μονή αφαιρέθηκε με τη βία, ενώ οι ελληνοκαθολικοί ότι η ίδια η αδελφότητα πήρε την απόφαση να αλλάξει δικαιοδοσία.
Γύρω στο 1730 ανέλαβαν τη δουλειά ο ελληνοκαθολικός επίσκοπος του Λουτσκ Θεοδόσιος Ρουντνίτσκι-Λιουμπενέτσκι και ο τοπικός ηγούμενος. Το 1731 οι μοναχοί υπέγραψαν δύο συμβόλαια με τεχνίτες από το Σοκάλ για την κατασκευή των τυπογραφικών στοιχείων.
Τα πρώτα τυπώματα δεν ήταν καν βιβλία, αλλά μεμονωμένα φύλλα: πίνακες για την πρόθεση, ποιμαντορικές επιστολές και χαρακτικά με την εικόνα του Ποτσάγιεφ. Το πρώτο μεγάλο βιβλίο ήταν το Ιερατικόν των ετών 1734–1735. Στο εξώφυλλό του τοποθετήθηκε η εικόνα του Ποτσάγιεφ. Η τιράζ του βιβλίου ξεπέρασε τα χίλια αντίτυπα.
Στο τυπογραφείο εργάζονταν οι ίδιοι οι μοναχοί. Εκεί υπηρετούσαν ως επτά μοναχοί, πολύ νεαροί, γύρω στα είκοσι.
Δεν έβγαιναν από τον μοναστηριακό περίβολο, και τους καθοδηγούσε ένας ιερομόναχος-«πρόεδρος». Τα κείμενα διορθώνονταν και ελέγχονταν από αδελφούς που σπούδαζαν φιλοσοφία και θεολογία, ορισμένοι από τους οποίους είχαν σπουδάσει ακόμη και στη Ρώμη.
Η δουλειά αποδείχθηκε όχι μόνο ευσεβής, αλλά και προσοδοφόρα. Σε διάφορες περιόδους το τυπογραφείο απέφερε στη μονή έως και το 40% των εσόδων της.
Παραγγελία από παλαιοπίστες
Η πιο απροσδόκητη σελίδα της ιστορίας του Ποτσάγιεφ σχετίζεται με τους παλαιοπίστες. Τον Φεβρουάριο του 1781 ο πρόεδρος του τυπογραφείου Σπυρίδων Κομπέρσκι έλαβε από τον επίσκοπο του Λουτσκ Κυπριανό (Στέτσκι) άδεια να τυπώνει βιβλία για τους παλαιοπίστες.
Από τον Νοέμβριο του 1782 η εργασία γινόταν υπό την επίβλεψη του Θεοφύλακτου Τερεντίεφ από το Κλίντσι. Οι χαράκτες του Ποτσάγιεφ έκοψαν πέντε πλάκες για τις «Πανδέκτες» και τέσσερις για το «Τακτικόν». Από το 1782 έως το 1795 εδώ εκδόθηκαν τουλάχιστον 30 παλαιοπιστικές εκδόσεις.
Ουνίτες μοναχοί τυπώνουν βιβλία για παλαιοπίστες με την άδεια ουνίτη επισκόπου. Ακούγεται σαν ανέκδοτο, αλλά έτσι ακριβώς ήταν. Για το τυπογραφείο το σημαντικότερο ήταν να εκτελεστεί η παραγγελία.
Ωστόσο, η σφραγίδα του Ποτσάγιεφ εκτιμούνταν τόσο πολύ, που άρχισαν να την παραποιούν. Μέρος των βιβλίων με την ένδειξη «Ποτσάγιεφ» στο εξώφυλλο τυπώνονταν στην πραγματικότητα από άλλα τυπογραφεία.
Ψαλμωδίες για όλους
Το 1790 το τυπογραφείο εξέδωσε τον «Μπογκογκλάσνικ» – συλλογή 247 πνευματικών ύμνων. Τους έψαλλαν όχι στη λατρεία, αλλά στο σπίτι, στον δρόμο, στο προσκύνημα. Το βιβλίο το αγάπησαν και οι ουνίτες και οι ορθόδοξοι. Επανεκδιδόταν μέχρι και τον 20ό αιώνα.
Ένας από τους ύμνους της συλλογής, «Όταν η ψυχή χωρίζεται από το σώμα», είναι διασκευή πολωνικού θρήνου. Έτσι σε μία συλλογή συναντήθηκαν διαφορετικές παραδόσεις, και κανέναν αυτό δεν προβλημάτιζε.
Το τυπογραφείο του Ποτσάγιεφ έκανε και ό,τι δεν τολμούσαν άλλα. Στα τέλη του 18ου αιώνα ήταν το μοναδικό που εξέδιδε βιβλία στην ουκρανική ομιλούμενη γλώσσα.
Διακόσια κλισέ και μία εικόνα
Τα βιβλία του Ποτσάγιεφ αναγνωρίζονταν από τη διακόσμησή τους. Στο τυπογραφείο φυλάσσονταν πάνω από διακόσια κλισέ για κεφαλίδες και περίπου εκατόν πενήντα πλάκες για κλείσιμο βιβλίων. Η Σταύρωση ήταν χαραγμένη σε περισσότερα από δέκα κλισέ, η εικόνα του Ποτσάγιεφ – σε έξι.
Ο χαράκτης Ιωσήφ Γκοτσέμσκι εκτέλεσε περίπου 130 χαρακτικά, μεταξύ αυτών και την «Πολιορκία του Ποτσάγιεφ» του 1675. Δεν ήταν όμως όλα πρωτότυπα. Το εξώφυλλο της Βίβλου του 1798 ο χαράκτης Φιόντορ Στρελμπίτσκι το αντέγραψε από την έκδοση του Κιέβου του 1758.
Πόσα βιβλία βγήκαν, λοιπόν, από το πιεστήριο του Ποτσάγιεφ; Οι υπολογισμοί διαφέρουν. Άλλοι μετρούν περίπου 300 κυριλλικές και περίπου 260 λατινικές εκδόσεις σε όλη την ιστορία του τυπογραφείου, άλλοι – πάνω από 355 βιβλία μόνο για τα έτη 1731–1800.
Το τυπογραφείο που επέζησε των ιδιοκτητών του
Το 1831 η μονή παραδόθηκε στους ορθοδόξους και το 1833 έγινε Λαύρα. Οι Βασιλειανοί ζήτησαν για το τυπογραφείο και τα βιβλία αποζημίωση 12 χιλιάδων ρουβλίων. Το ίδιο το τυπογραφείο λειτούργησε σχεδόν έναν αιώνα ακόμη και έκλεισε στις αρχές του 20ού αιώνα.
Οι ουνίτες μοναχοί του Ποτσάγιεφ τον 18ο αιώνα μάλλον δεν φαντάζονταν ότι τα βιβλία τους θα επιζήσουν του τάγματος. Στοιχειοθετούσαν στα πιεστήρια εκκλησιαστικές σλαβικές ακολουθίες, χάρασσαν πλάκες με τη Σταύρωση και την εικόνα του Ποτσάγιεφ, τύπωναν τραγούδια για προσκυνητές. Τα Ιερατικά και τον «Μπογκογκλάσνικ» τους διάβαζαν και έψαλλαν άνθρωποι διαφορετικών δογμάτων.
Ένα βιβλίο, μόλις βγει από το πιεστήριο, αρχίζει να ζει τη δική του ζωή. Το πιεστήριο του Ποτσάγιεφ δεν επέλεγε σε ποια χέρια θα καταλήξει, και γι' αυτό τα βιβλία του διατηρούν μέχρι σήμερα τη μνήμη των περιπετειών της πολυαιώνιας ιστορίας αυτού του ιερού τόπου.
