​Η διάκριση του ψυχικού από τον πνευματικό πόνο

Μέσα από την ομίχλη προς το φως. Φωτογραφία: СПЖ

​Σήμερα κάθε εσωτερική ρωγμή ταξινομείται ως ψυχιατρική διαταραχή και ανάγεται σε ανισορροπία νευροδιαβιβαστών. Η ψυχική υγεία έγινε συνώνυμο της αδιάκοπης συναισθηματικής άνεσης και της καθημερινής υγιεινής των συναισθημάτων. Σε αυτό το σύστημα συντεταγμένων, η πιο σύνθετη πνευματική κρίση χαρακτηρίζεται «βλάβη της βιοχημείας», που πρέπει να πνιγεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα με μια θεραπεία αντικαταθλιπτικών και μερικές ασκήσεις διόρθωσης της σκέψης.

​Ο σύγχρονος κόσμος φοβάται πανικόβλητα τον πόνο και την απώλεια λειτουργικότητας. Μόλις ο άνθρωπος χάσει την ικανότητα να χαίρεται, ο γιατρός αμέσως διαγιγνώσκει απάθεια ή κατάθλιψη. Μέσα όμως σε αυτή τη βιασύνη, η ιατρική δεν διακρίνει πια πού τελειώνει η νόσος του σώματος και πού αρχίζει η βαθιά και συχνά καθαρτική κρίση της αθάνατης ανθρώπινης ψυχής.

​Για να δει κανείς αυτή τη διαφορά, αρκεί να παρατηρήσει προσεκτικά τους ζωντανούς ανθρώπους γύρω μας.

​Σοβαρή φυσιολογική δυσλειτουργία του οργανισμού

​Ας πάρουμε για παράδειγμα έναν επιτυχημένο επαγγελματία, στον οποίο εξωτερικά όλα πηγαίνουν καλά. Μια μέρα όμως παύει να κοιμάται, χάνει την όρεξή του και γενικά κάθε ενδιαφέρον για τη ζωή. Ακόμη και το απλό σήκωμα από το κρεβάτι ή η απάντηση σε ένα τηλεφώνημα μετατρέπονται για εκείνον σε απάνθρωπο βασανιστήριο. Συχνά παγώνει, κοιτώντας σε ένα σημείο και βυθιζόμενος σε μια κολλώδη, σωματικά αισθητή, γκρίζα, ζοφερή θλίψη. Δεν έχει σκέψεις για τον Θεό, για το νόημα της ζωής και τα παρόμοια — εκεί βασιλεύουν μόνο η παγερή μελαγχολία και το βουβό κενό.

​Αυτό ακριβώς ονομάζεται ενδογενής κατάθλιψη. Είναι μια βαρύτατη δυσλειτουργία της φυσιολογίας, όταν ο άνθρωπος δεν «επιλέγει τη λύπη» και δεν αναζητά ανώτερα νοήματα, αλλά απλώς χάνει τον ίδιο το βιολογικό πόρο της συνείδησης.

​Αν σε έναν τέτοιο άνθρωπο πει κανείς «Μην αποθαρρύνεσαι, αγωνίσου», τον διδάξει να ευχαριστεί τον Θεό ή, ακόμη χειρότερα, τον επιπλήξει γι' αυτή την κατάσταση, κατηγορώντας τον για αμαρτίες, αυτό θα τον σπρώξει ακόμη περισσότερο προς την αυτοκτονία. Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν χρειάζεται ηθικολογικά κηρύγματα, αλλά τη βοήθεια ψυχιάτρου. Το να θεωρείται αυτή η κατάσταση «καρπός ανεξομολόγητης αμαρτίας» ή «πνευματικής νωθρότητας» σημαίνει να διαπράττεται ένα σκληρό, επικίνδυνο λάθος, που μπορεί να κοστίσει μια ζωή.

​Η παγίδα της βαθιάς προσωπικής νεύρωσης

​Και τώρα ας φανταστούμε μια άλλη σκηνή. Μια δραστήρια ενορίτισσα, που αναλαμβάνει δέκα βαριές διακονίες, φλέγεται από τις εκκλησιαστικές υποθέσεις και από μια εμμονική επιθυμία να «σώσει» κάποιον. Μόλις όμως οι γύρω δεν εκτιμήσουν τις ευγενείς της ορμές, αμέσως πέφτει σε βαθύτατο παράπονο, κατηγορώντας όλους για «σκληροκαρδία» και «έλλειψη αγάπης».

​Κάτω από τη μάσκα μιας τέτοιας θυσιαστικότητας κρύβεται ένας νοσηρός, πανικόβλητος φόβος μήπως φανεί περιττή και χάσει το καθεστώς της «αγίας και αναντικατάστατης». Εδώ χρειάζεται ήδη η βοήθεια ψυχολόγου, επειδή αυτή η ακτιβίστρια έχει εμφανή νεύρωση.

​Ο νευρωτικός εγκλωβίζεται σε μια ατελείωτη αυτοπαρατήρηση. Δεν ζει γνήσια πνευματική ζωή, αλλά απλώς υψώνει ψυχικά οδοφράγματα γύρω από την ευάλωτη φιλαυτία του. Ο νους του, αιχμάλωτος των λογισμών, κινείται σε έναν φαύλο κύκλο αυτολύπησης και κρυφής υπερηφάνειας.

​Η καθαρτική έρημος της πνευματικής ψυχρότητας

​Και τώρα ας χτυπήσουμε άλλη μία πόρτα. Μπροστά μας βρίσκεται ένας άνθρωπος πετυχημένος, που έχει φτάσει σε ευμάρεια, σεβασμό και οικογενειακή θαλπωρή. Και ξαφνικά, χωρίς κανένα εξωτερικό δράμα, όλες οι προηγούμενες επιτυχίες του χάνουν μονομιάς κάθε γεύση. Εκπληρώνει τα καθήκοντά του κανονικά, δεν έχει σωματική αδυναμία, αλλά ο προηγούμενος κόσμος καταρρέει στα μάτια του. Ο άνθρωπος βιώνει επώδυνη κατάρρευση των ψευδαισθήσεων, οξεία μοναξιά και σιωπηλή θλίψη. Εξωτερικά η κατάστασή του μπορεί να συγχυστεί με ήπιου βαθμού κατάθλιψη. Ναι, κι εδώ υπάρχει απώλεια ενδιαφέροντος για τα κοσμικά, αίσθημα αποξένωσης, κατάρρευση των συνηθισμένων προσανατολισμών. Όμως η φύση αυτού του αισθήματος είναι εντελώς διαφορετική.

​Ο όσιος Ισαάκ ο Σύρος και ο Μακάριος ο Μέγας περιέγραφαν καταστάσεις κατά τις οποίες αποσύρεται από την ψυχή η αισθητή χάρη και αυτή βυθίζεται στην «ψυχρότητα» και την «ακαισθησία». Εκείνη τη στιγμή στον άνθρωπο φαίνεται ότι ο Θεός έχει απομακρυνθεί από αυτόν για πάντα. Αλλά σε αυτήν την αδιέξοδη έρημο της ακαισθησίας δοκιμάζεται η γνησιότητα της πιστότητάς μας. Αν σε περίοδο πνευματικής και συναισθηματικής ανάτασης αγαπούμε μάλλον τις παρηγοριές που μας δίνει ο Κύριος, σε περίοδο εγκατάλειψης από τον Θεό μαθαίνουμε να αγαπούμε τον ίδιο τον Θεό – ακόμη και όταν δεν παίρνουμε τίποτα σε αντάλλαγμα. Αυτό δεν είναι ασθένεια, αλλά δοκιμασία.

Η δημοφιλής ψυχολογία επιμένει στη διαρκή ενίσχυση του εγώ, στην οικοδόμηση προσωπικών ορίων, στην αύξηση της αυτοεκτίμησης και στην πλήρη προστασία του «πόρου» του καθενός. Και σε αυτό υπάρχει μια λογική. Ωστόσο το Ευαγγέλιο μάς μιλά για έναν άλλο νόμο: όποιος σώσει την ψυχή (τη ζωή) του θα την απολέσει, ενώ όποιος την απολέσει χάριν του Χριστού – θα τη σώσει. Στην πνευματική ζωή το εγώ μας πρέπει να πεθάνει. Και δεν πρόκειται για καταστροφή της ψυχής, αλλά για αφύπνιση του πνεύματος, όταν ο νους, παύοντας να περιστρέφεται γύρω από το δικό του «Εγώ», ελευθερώνεται από την υπερηφάνεια και βρίσκει την πληρότητα της ύπαρξης εν Θεώ.

​Η παραχάραξη της γνήσιας χριστιανικής ταπεινοφροσύνης

​Η έλλειψη κατανόησης αυτής της τάξης της πνευματικής ζωής οδηγεί συχνά σε σύγχυση, όταν ο άνθρωπος εκλαμβάνει τη νευρωτική του αδυναμία ως ασκητική αρετή. Για παράδειγμα, όταν μια γυναίκα επί χρόνια υπομένει την καταστροφική συμπεριφορά του συζύγου της, καθησυχάζοντας τον εαυτό της ότι σηκώνει τον σταυρό της και επιδεικνύει χριστιανική ταπεινοφροσύνη, δεν αντιλαμβάνεται ότι στην πραγματικότητα απλώς φοβάται θανάσιμα μήπως μείνει μόνη και αναλάβει την ευθύνη για τη ζωή της. Η πλαστή ταπεινοφροσύνη της γίνεται το πιο βολικό καταφύγιο από την πραγματικότητα.

 Η ταπείνωση είναι η συναίσθηση της αδυναμίας μας χωρίς τον Θεό και συγχρόνως η κατανόηση της αξιοπρέπειάς μας ως εικόνας του Θεού. Για να βγούμε οικειοθελώς πέρα από τα όρια του δικού μας «εγώ» χάριν του Θεού και του πλησίον, πρέπει πρώτα να γίνουμε ολοκληρωμένη προσωπικότητα. Να απαρνηθεί τον εαυτό του μπορεί μόνο εκείνος που πραγματικά ανήκει στον εαυτό του.

​Η τέχνη της ασκητικής διάκρισης των λογισμών

​Η ορθόδοξη ασκητική μάς διδάσκει την τέχνη της «διακρίσεως των πνευμάτων» – την ικανότητα να ανακαλύπτουμε την αληθινή πηγή των εσωτερικών μας καταστάσεων. Διακρίνει τις κινήσεις των λογισμών σε φυσικές, παθητικές και χαριτόβρυτες, ενώ η κοσμική ψυχολογία και ψυχιατρική περιγράφουν όλες αυτές τις κινήσεις ως συνήθη ψυχοσωματική λειτουργία.

Στην περίπτωση κλινικής νόσου, ο άνθρωπος χρειάζεται τη βοήθεια της ιατρικής για την αποκατάσταση του βιολογικού οργάνου του πνεύματος – του εγκεφάλου μας. Όταν όμως πρόκειται για πνευματικο-ψυχολογική κρίση, η φαρμακολογία απλώς καταπραΰνει τον πόνο που προορίζεται να οδηγήσει στη θεραπεία της ψυχής. Εδώ χρειάζονται όχι αντικαταθλιπτικά, αλλά βουλητική στάση στην προσευχή, προσοχή στην καρδιά, τίμια εργασία και μετατόπιση της προσοχής από το «πάσχον Εγώ» στη διακονία του πλησίον.

​Η υπέρβαση του στενού προσωπικού εγωισμού

​Η φροντίδα για την υγεία – τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική – είναι ζωτικής σημασίας. Το να αρνείται κανείς τη βοήθεια των γιατρών σε βαριά ασθένεια με πρόσχημα τον «πνευματικό αγώνα» είναι επικίνδυνη, ανόητη υπερηφάνεια. Εξίσου καταστροφική είναι όμως και η αντίθετη υπερβολή, όταν κάθε βαθιά εμπειρία και κρίση του πνεύματος χαρακτηρίζεται παθολογία.

​Η ισχυρή ψυχή δεν είναι τελικός σκοπός, αλλά απλώς εργαλείο. Το πραγματικό βάθος της ζωής αρχίζει εκεί όπου ο άνθρωπος βρίσκει μέσα του το θάρρος να βγει πέρα από τον δικό του εγωισμό – προς την αληθινή Αγάπη, το μόνο που μπορεί να μεταμορφώσει την ψυχή μας.

Διαβάστε επίσης