Εξομολόγηση από απόσταση: από τις αρχαίες επιστολές έως την κινητή τηλεφωνία
Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται σε θάλαμο νοσοκομείου ή υπό βομβαρδισμούς, προκύπτει το ερώτημα: μπορεί μια τηλεφωνική συνομιλία με τον ιερέα να αντικαταστήσει την πραγματική εξομολόγηση;
Υπάρχουν στιγμές που ο συνηθισμένος κόσμος συρρικνώνεται στις διαστάσεις ενός κρεβατιού σε θάλαμο, ενός χαρακώματος ή ενός διαμερίσματος σε κατεχόμενη πόλη. Ο άνθρωπος έχει μείνει μόνος, η ψυχή του βαραίνει, και ο πλησιέστερος ναός είναι απρόσιτος. Σε τέτοιες στιγμές στον νου γυρίζει ένα ερώτημα: μπορεί κανείς να πάρει τηλέφωνο έναν γνωστό ιερέα και να εξομολογηθεί τηλεφωνικά;
Εδώ είναι εύκολο να περιπέσει κανείς σε δύο άκρα. Το πρώτο είναι να πέσει σε απόγνωση και να θεωρήσει ότι χωρίς δια ζώσης εξομολόγηση δεν μπορεί να λυθεί από τις αμαρτίες του. Το δεύτερο είναι να θεωρήσει ότι το κινητό αντικαθιστά εύκολα το αναλόγιο και ότι αρκεί ο ιερέας να διαβάσει την ευχή μέσα στο μικρόφωνο. Όμως η εκκλησιαστική πείρα στο ζήτημα αυτό είναι πολύ πλουσιότερη.
Η συνάντηση ενώπιον της εικόνας
Αν ανοίξουμε το Μέγα Ευχολόγιο και δούμε πώς περιγράφεται η «Ακολουθία της εξομολογήσεως», θα δούμε το υπόδειγμα μιας ζωντανής συνάντησης. Οι αρχιερείς και οι θεολόγοι του παρελθόντος συνέταξαν αυτή την ακολουθία με μεγάλη ευαισθησία. Ο ιερέας οδηγεί τον μετανοούντα μπροστά στην εικόνα του Σωτήρος. Ο άνθρωπος σκύβει το κεφάλι, εκφωνεί τα αμαρτήματά του, και ο ιερέας στο τέλος της εξομολογήσεως τον σφραγίζει σταυροειδώς με το δεξί του χέρι.
Το κέντρο αυτής της ευχής είναι η συναίσθηση ότι τις αμαρτίες τις συγχωρεί ο ίδιος ο Κύριος, ενώ ο ιερέας απλώς με τη δική Του εξουσία απολύει τον άνθρωπο από τις αμαρτίες. Σε αυτό το ιερουργημα συνίσταται η από κοινού στάση δύο ανθρώπων ενώπιον του Θεού.
Ακόμη και όταν πρόκειται για τη μετάληψη βαριά ασθενούς στο σπίτι, η ακολουθία ορίζει να απομακρυνθούν προσωρινά οι συγγενείς, ώστε ο άνθρωπος να μείνει a ιερέα μόνος μαζί του. Οι κανόνες των αρχαίων συνόδων, για παράδειγμα της Α΄ Οικουμενικής ή της Καρχηδόνος, πάντοτε επιδίωκαν να θεσπίζουν τέτοιους κανόνες, ώστε ο ετοιμοθάνατος να μην μείνει χωρίς το τελευταίο προπεμπτήριο του πνευματικού του. Όμως ακόμη και στις πιο ακραίες περιπτώσεις οι κανόνες απλοποιούσαν την τάξη της ακολουθίας, αλλά δεν ακύρωναν την ίδια τη συνάντηση της προσευχής.
Επιστολές από την απομόνωση
Μερικές φορές λέγεται ότι η πνευματική καθοδήγηση από απόσταση υπήρχε πάντοτε. Αυτό είναι αλήθεια. Τον έκτο αιώνα στην Παλαιστίνη έζησε ο όσιος Βαρσανούφιος ο Μέγας. Αυτός ο γέροντας ασκήτευε σε απομόνωση και δεν δεχόταν καθόλου επισκέπτες. Ο ηγούμενος της μονής, ο αββάς Σερίδος, πήγαινε στο κελλί του και κατέγραφε τις απαντήσεις του γέροντα στα ερωτήματα των αδελφών.
Οι άγιοι πατέρες αλληλογραφούσαν, απαντούσαν στις ανησυχίες των λαϊκών, βοηθούσαν να φανερώνονται οι λογισμοί τους. Όμως η αλληλογραφία αυτή ήταν πνευματική συνομιλία, και όχι Μυστήριο της Μετανοίας με συγχωρητική ευχή. Η επιστολή ή το τηλεφώνημα βοηθούν τον άνθρωπο να κατανοήσει τον εαυτό του, αλλά δεν μετατρέπουν αυτομάτως το χαρτί ή το τηλέφωνο σε επιτραχήλιο.
Τι να κάνει κανείς αν δεν υπάρχει ιερέας;
Τι να κάνει λοιπόν ο άνθρωπος που είναι αποκομμένος από την εκκλησία; Ο μέγας κήρυκας άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος έλεγε απλά: «Αμάρτησες; Πες στον Θεό: αμάρτησα». Ο άγιος δεν προτείνει να αναζητήσουμε υποκατάστατο της εκκλησίας, αλλά καλεί να μετανοούμε εκεί όπου βρισκόμαστε.
Η ειλικρινής μετάνοια αρχίζει στην καρδιά. Ο Βυσσηνός (Βύσσα) ασκητής, άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, υπενθύμιζε ότι οι αμαρτίες για τις οποίες ο άνθρωπος μετανόησε και τις οποίες δεν επαναλαμβάνει δεν θα μνημονευθούν στην Κρίση του Θεού.
Υπάρχει μια καλή αρχαία πρακτική: να πάρει κανείς ένα φύλλο χαρτί και να γράψει όσα βαραίνουν τη συνείδησή του. Να διαβάσει αυτές τις σημειώσεις με προσευχή, να ζητήσει συγχώρηση από τον Θεό και να υποσχεθεί ότι θα έρθει στον ναό για εξομολόγηση με την πρώτη ευκαιρία. Αργότερα αυτό το φύλλο το φέρνουν στον ναό για την εξομολόγηση.
Η τηλεφωνική συνομιλία με τον ιερέα είναι πολύ σημαντική. Παρέχει παρηγοριά, ποιμαντική συμβουλή, στήριξη. Πρόκειται όμως ακριβώς για συνομιλία, την οποία πρέπει να ακολουθήσει η προσωπική προσέλευση στο αναλόγιο, όταν παύσουν τα εμπόδια. Ο όσιος Ιωάννης της Κλίμακος παρατηρούσε ότι και μόνη η σκέψη της επικείμενης εξομολόγησης συγκρατεί την ψυχή από νέα σφάλματα, σαν ισχυρό χαλινάρι.
Η πείρα των τελευταίων ετών
Ας θυμηθούμε την άνοιξη του 2020, όταν ολόκληρος ο κόσμος βρέθηκε αντιμέτωπος με τους περιορισμούς λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού. Διάφορες θρησκευτικές δικαιοδοσίες αναζητούσαν απαντήσεις σε αυτή την πρόκληση. Η Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας στην Αμερική επέτρεψε τότε προσωρινά, για ένα μήνα, στους ιερείς να τελούν την εξομολόγηση μέσω βιντεοκλήσης ή τηλεφώνου, με ανάγνωση της συγχωρητικής ευχής φωναχτά. Μόλις όμως έληξε αυτή η προθεσμία, οι ενορίες επανήλθαν στην παραδοσιακή πρακτική, και στους ιστότοπους εμφανίστηκε σαφής διευκρίνιση: η εξομολόγηση μέσω τηλεφώνου δεν αποτελεί κανόνα.
Ταυτόχρονα, στη Ρώμη δημοσιεύθηκε έγγραφο που υπενθύμιζε ότι, εάν ένας άνθρωπος λόγω σοβαρών συνθηκών δεν μπορεί να φτάσει σε ιερέα, η ειλικρινής μετάνοια, που γεννιέται από την αγάπη προς τον Θεό, φέρνει συγχώρηση, με σταθερή πρόθεση να εξομολογηθεί προσωπικά μόλις παρουσιαστεί η δυνατότητα.
Η Εκκλησία δεν αφήνει τον άνθρωπο στην ανάγκη.
Εάν δεν υπάρχει κοντά ναός, οι θύρες του ελέους του Θεού δεν κλείνουν. Η τηλεφωνική συνομιλία με τον ποιμένα θα στηρίξει τις εξασθενούσες δυνάμεις, και η προσωπική συνάντηση στο αναλόγιο οπωσδήποτε θα πραγματοποιηθεί, όταν έρθει ο καιρός.
