Η πυρά στον λόφο Σαμπέλ
Στα τέλη Οκτωβρίου του 1553 στα περίχωρα της Γενεύης κάηκε στην πυρά ο επιστήμονας Μιγκέλ Σερβέτ. Στοχασμοί για τη φύση του ιδεολογικού φανατισμού και την αξία της ελευθερίας συνείδησης.
27 Οκτωβρίου 1553. Τα περίχωρα της προτεσταντικής Γενεύης, ο λόφος Σαμπέλ. Ο αέρας είναι πυκνός, καυστικός, τσούζει τα μάτια — καίγονται υγρά ξύλα ανακατεμένα με βρεγμένο άχυρο. Στο κέντρο αυτής της κολασμένης πυράς φλέγονται βιβλία, δεμένα στη μέση ενός 42χρονου Ισπανού. Ο Μιγκέλ Σερβέτ — γιατρός που πρόλαβε την εποχή του, γεωγράφος, πολύγλωσσος και άνθρωπος με το απολύτως μοιραίο ταλέντο να θέτει άβολα ερωτήματα — ουρλιάζει από απάνθρωπο πόνο.
Αυτή η κραυγή έκανε ολόκληρη τη διανοητική Ευρώπη να ανατριχιάσει. Δεν προκάλεσε όμως ούτε σκιά αμφιβολίας στα μάτια εκείνων που έριχναν ξύλα στη φωτιά. Τον Σερβέτ δεν τον έκαιγαν άγριοι βάρβαροι. Ούτε ληστές. Ούτε καν η καθολική Ιερά Εξέταση, από την οποία ο Ισπανός έτρεχε να ξεφύγει σε όλη του τη ζωή. Τον εκτέλεσαν οι πιο πεφωτισμένοι, συνεπείς και βαθιά πιστοί άνθρωποι της εποχής — οι καλβινιστές της Γενεύης. Και την καταδικαστική απόφαση υπέγραψε ο ίδιος ο Ιωάννης Καλβίνος — άνθρωπος που κάποτε είχε φύγει από τους διωγμούς εξαιτίας της πίστης του και τώρα πίστευε ειλικρινά ότι επιτελεί πράξη ύψιστης, θεάρεστης φιλευσπλαχνίας.
Αυτή η πυρά έγινε ένας κεραυνός που διέσπασε τον χριστιανικό κόσμο. Έθεσε ένα οξύ ερώτημα: έχει το δικαίωμα η πίστη, μια ιδεολογία ή οποιοσδήποτε θεσμός που διεκδικεί την κατοχή της απόλυτης αλήθειας να θανατώνει για την ετεροδοξία; Μόνο που πρέπει να πετάξουμε μακριά από το μυαλό μας το συνηθισμένο στερεότυπο του «ελευθεροφρονούντος επιστήμονα» και του «κακού φανατικού».
Η σύγκρουση δύο γιγάντων της Αναγέννησης
Στον λόφο Σαμπέλ συγκρούστηκαν δύο τιτάνες της Αναγέννησης και δύο ισχυρότατα συστήματα σκέψης.
Ο Σερβέτ ήταν ο επαναστάτης ποιητής της θεολογίας.
Γιατρός από κλίση, πρώτος στη Δύση περιέγραψε τη μικρή κυκλοφορία του αίματος. Ωστόσο, μελετούσε την ανατομία όχι για χάρη της επιστήμης — ο Σερβέτ αναζητούσε πώς το Πνεύμα του Θεού γεμίζει με την πνοή της ζωής το ανθρώπινο σώμα. Η Αγία Γραφή δεν ήταν γι' αυτόν ένα ξερό σύνολο νομικών άρθρων, αλλά ένας ζωντανός, αναπνέων Ωκεανός. Και καθώς κοίταζε μέσα σε αυτόν τον ωκεανό, επέτρεψε στον εαυτό του να στοχάζεται με τρόπο που, κατά τον Καλβίνο, δεν έπρεπε να γίνεται.
.jpg)
«Τρία πρόσωπα σε έναν Θεό; — αγανακτούσε ο Σερβέτ. — Δείξτε μου το στη Γραφή!» Έγραψε την πραγματεία «Περί των πλανών της Τριάδος» και το θεμελιώδες έργο «Αποκατάσταση του Χριστιανισμού» όχι για χάρη του σχίσματος. Πίστευε ότι χαρίζει στον κόσμο την εξαγνισμένη, πρωτογενή Αλήθεια.
Η επαναστατική ανατομία της ευρωπαϊκής θεολογίας
Στον άλλο πόλο στεκόταν ο Ιωάννης Καλβίνος — αρχιτέκτονας και νομικός της Μεταρρύθμισης. Μετέτρεψε τη Γενεύη σε «προτεσταντική Ρώμη» — μια ολοκληρωτικά τακτοποιημένη κοινότητα του Θεού, όπου δεν υπήρχε χώρος για ακολασία, χαρτιά και οργιαστικά γλέντια. Το τίμημα όμως αυτής της αγιότητας αποδείχθηκε ατσάλινο: πειθαρχία, καταγγελίες, λογοκρισία, απόλυτος έλεγχος. Για τον Καλβίνο η Μεταρρύθμιση δεν ήταν το χάος της ελεύθερης σκέψης, αλλά η αποκατάσταση της Ιερής Τάξης. Και ο κύριος φέρων πυλώνας αυτής της τάξης ήταν το δόγμα της Αγίας Τριάδος.
Όταν ο Σερβέτος άρχισε να βομβαρδίζει τον Καλβίνο με επιστολές γεμάτες τολμηρές σημειώσεις στα περιθώρια, ο Μεταρρυθμιστής είδε σε αυτόν όχι απλώς έναν αντίπαλο, αλλά έναν θανατηφόρο ιό. Σε επιστολή προς τον Φαρέλ ο Καλβίνος αφήνει να του ξεφύγει μια παγερή φράση: αν ο Σερβέτος έρθει στη Γενεύη, δεν θα φύγει ζωντανός.
Ο Σερβέτος έκανε ένα παράτολμο βήμα: ήρθε κρυφά στο κήρυγμα του ίδιου του Καλβίνου στη Γενεύη. Τον αναγνώρισαν. Τον συνέλαβαν. Και οι μύλοι της θεολογικής δικαιοσύνης άρχισαν να γυρίζουν με το αναπόφευκτο της μοίρας.
Η θεολογία στην παγίδα της ιδεολογίας
Γιατί όμως ο Καλβίνος - μια ιδιοφυΐα, ένας ανθρωπιστής, του οποίου το πνεύμα φώτιζε την Ευρώπη - επέδειξε τέτοια αδιαλλαξία; Η απάντηση είναι απλή. Μόλις η ζωντανή πίστη μετατραπεί σε πολιτικό θεσμό, η θεολογία γίνεται αναπόφευκτα ιδεολογία.
Για τον Καλβίνο ο Σερβέτος δεν διέπραξε διανοητικό λάθος. Διέπραξε πνευματική τρομοκρατική ενέργεια.
Η λογική του δικαστηρίου της Γενεύης ήταν επίσης απλή. Αν ένας άνθρωπος σφάλλει στις τελετές, αυτό είναι αμάρτημα. Αν όμως αρνείται την Τριάδα, γκρεμίζει το ίδιο το θεμέλιο της σωτηρίας. Το να επιτραπεί στον Σερβέτο να διδάσκει σημαίνει να του επιτραπεί να παρασύρει σε αιώνια απώλεια χιλιάδες ψυχές. Άρα το να καεί ένας αιρετικός δεν είναι σκληρότητα. Είναι ενεργή ευσπλαχνία προς τους υπόλοιπους, των οποίων οι ψυχές θα σωθούν από την κολασμένη μόλυνση. Τον άνθρωπο δεν επιτρέπεται να τον σκοτώσεις, αν όμως γίνεται για τον Θεό, επιτρέπεται.
Αιώνια καταδίκη της θρησκευτικής βίας
Το κύριο λάθος του Καλβίνου συνίστατο στο ότι δεν κατάλαβε το ουσιωδέστερο: τον Δημιουργό του Σύμπαντος είναι αδύνατο να τον προστατεύσεις με τα χέρια του δήμιου. Τη στιγμή που ένα σύστημα αναλαμβάνει τον ρόλο του «συνηγόρου του Θεού» με τη βοήθεια της πυράς, διαπράττει ιεροσυλία, υποκαθιστώντας τον ίδιο τον Θεό.
Ένας σύγχρονος του Σερβέτου, ο ανθρωπιστής Σεμπαστιάν Καστελιόν, είπε τότε λόγια που έγιναν αιώνια καταδίκη κάθε θρησκευτικής βίας: «Το να κάψεις έναν άνθρωπο δεν σημαίνει να υπερασπιστείς μια διδασκαλία. Σημαίνει απλώς να κάψεις έναν άνθρωπο».
Ο Καστελιόν ανακάλυψε τη βασική χριστιανική αλήθεια, την οποία η Γενεύη είχε ξεχάσει: όταν σκοτώνουμε για πεποιθήσεις, δεν σκοτώνουμε την αίρεση. Σκοτώνουμε τον ίδιο τον Χριστό στο πρόσωπο αυτού του ανθρώπου, καταστρέφοντας την ίδια την Αγάπη, πάνω στην οποία στηρίζεται το Ευαγγέλιο.
Το τραγικό μάθημα της πυράς της Γενεύης
Η ιστορία της πυράς στον λόφο Σαμπέλ δεν είναι ένα σκονισμένο εκθέμα του 16ου αιώνα. Είναι ο καθρέφτης στον οποίο κοιτάζεται ο καθένας μας. Αντικαταστήστε το «δόγμα της Τριάδας» με τη «φυλετική υγιεινή», την «ταξική πάλη», τα «εθνικά συμφέροντα» ή την «μοναδική ορθή ιδεολογία» - και θα έχετε τον ακριβή μηχανισμό κάθε ολοκληρωτισμού:
- Η εμφάνιση μιας ομάδας ανθρώπων που είναι πεπεισμένοι για το μονοπώλιό τους στην Απόλυτη Αλήθεια.
- Η αποανθρωποποίηση αυτού που σκέφτεται διαφορετικά: δεν είναι πια ένας άνθρωπος που σφάλλει· είναι «παράσιτο», «εχθρός του λαού», «απειλή για την ασφάλεια».
- Η νομιμοποίηση της βίας: ο ανθρωπισμός ανακηρύσσεται αδυναμία, ενώ η εξόντωση του ανθρώπου — «ιερή υποχρέωση για το ύψιστο καλό».
Ο ληστής σκοτώνει για ένα πορτοφόλι, και το κακό του είναι τοπικό. Ο ιδεολογικός φανατικός σκοτώνει στο όνομα της «ύψιστης δικαιοσύνης» - και η βία του γίνεται ατελείωτη. Ο Καλβίνος αγαπούσε ειλικρινά τον Θεό - και ακριβώς γι' αυτό ήταν απολύτως αδυσώπητος απέναντι στον Σερβέτο.
Έχει η κοινότητα το δικαίωμα να υπερασπίζεται τα σύνορά της; Αναμφίβολα. Η Γενεύη είχε κάθε δικαίωμα να πει στον Σερβέτο: «Δεν συμμεριζόμαστε τις απόψεις σου. Δεν θα διδάξεις αυτά τα πράγματα στους ναούς μας». Η λογική της ορθοδοξίας είναι η λογική του αποκλεισμού από την κοινότητα. Όμως τη στιγμή που η ορθοδοξία πιάνει το ξίφος και περνά από τον αποκλεισμό στη φυσική εξόντωση, υπογράφει η ίδια την πνευματική της ήττα. Η Αλήθεια, που πρέπει να την προστατεύουν πυρές, φυλακές και λογοκρισία, παύει να είναι Αλήθεια.
Η ειρωνεία της ιστορίας είναι αδυσώπητη και συνάμα υπέροχη. Τριακόσια πενήντα χρόνια μετά την εκτέλεση, το 1903, οι απόγονοι των Γενευατών καλβινιστών έστησαν στον τόπο της πυράς ένα αναμνηστικό λιθάρι. Πάνω του είναι χαραγμένη επίσημη μετάνοια: εκείνοι, οι πιστοί οπαδοί του Καλβίνου, καταδίκασαν επίσημα «το σφάλμα που ανήκε στον αιώνα του μεταρρυθμιστή μας». Η εκτέλεση του Μιγκέλ Σερβέτο μάς άφησε το κύριο ηθικό και θεολογικό δίδαγμα: η Αλήθεια δεν χρειάζεται δήμιους.
Η ελευθερία συνείδησης δεν είναι εγγύηση ότι δεν θα σφάλεις. Είναι το ιερό δικαίωμα να αναζητάς τον Θεό, χωρίς να φοβάσαι ότι στις ειλικρινείς σου αναζητήσεις θα απαντήσουν οι φλόγες της πυράς. Και κάθε φορά που αρνούμαστε σε κάποιον άλλον το δικαίωμα της αναζήτησης, ο καπνός πάνω από τον λόφο Σαμπέλ αρχίζει πάλι να σκεπάζει πια τον δικό μας ουρανό.
