Η διπλή πολιτική του αρχιερέα στο Πρζεμύσλ
Έγγραφα του XVII αιώνα κρατούν τη λύση ενός σύνθετου δράματος, όταν απλοί λαϊκοί ανέλαβαν την υπεράσπιση των αρχαίων παραδόσεων.
Την 1η Ιουνίου 1606 ο επίσκοπος Πρζέμισλ Μιχαήλ (Κοπίστενσκι) μόλις και μετά βίας κρατούσε στα εξασθενημένα χέρια του το χήνινο καλαμάρι. Στο τραπέζι μπροστά του βρισκόταν ένα φύλλο χαρτί, απευθυνόμενο στη σύνοδο των ευγενών (σλιαχτά) στο Λούμπλιν. Το έγγραφο αυτό περιείχε μια απελπισμένη έκκληση για την προστασία των ανθρώπων από τη βία που ασκούνταν στις γαίες της Βολυνίας και της Γαλικίας. Ο αρχιποιμένας έγραφε ότι οι ουνίτικες αρχές αρπάζουν τους ναούς, διώχνουν τους ιερείς και εξαναγκάζουν τους πιστούς να αλλάξουν πίστη «με βία και καταναγκασμό».
Ο σεβάσμιος γέροντας ήξερε τι έλεγε. Δεν του έμεναν ούτε τρία χρόνια ζωής, και πίσω του έσερνε τη σκιά μιας δύσκολης απόφασης, που άλλαξε τη μοίρα ολόκληρης της επαρχίας.
Η διπλή υπογραφή στο Σοκάλ
Το καλοκαίρι του 1594, στην πόλη Σοκάλ συγκεντρώθηκαν οι επίσκοποι της δυτικής Ρωσίας. Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο δεσπότης του Πρζέμισλ Μιχαήλ. Η κατάσταση γύρω από τις ορθόδοξες κοινότητες στην Κοινοπολιτεία των Δύο Εθνών γινόταν κάθε χρόνο πιο δύσκολη. Η πολωνική διοίκηση περιόριζε τα δικαιώματα των αστών, ενώ η αριστοκρατία σταδιακά περνούσε στο λατινικό τυπικό.
Στις 27 Ιουνίου 1594 ο επίσκοπος έβαλε την υπογραφή του σε έγγραφο που εξέφραζε την ετοιμότητά του να υποταχθεί στον ρωμαϊκό θρόνο. Ένα χρόνο αργότερα, σε νέα σύνοδο στο Σοκάλ, επανέλαβε τη διαδικασία αυτή. Αργότερα το όνομά του καταχωρίστηκε στην παπική βούλλα ανάμεσα στους κυριότερους υποστηρικτές της εκκλησιαστικής ένωσης.
Τον Αύγουστο του 1595 όμως συνέβη ένα γεγονός που άλλαξε την πορεία της ιστορίας. Ο επίσκοπος Μιχαήλ ανέκαλεσε απροσδόκητα τη συγκατάθεσή του. Υπέβαλε επίσημη διαμαρτυρία κατά των ενεργειών του ουνιτικού κόμματος. Και το φθινόπωρο του 1596, στην ορθόδοξη σύνοδο στο Μπρεστ, η υπογραφή του βρέθηκε πέμπτη κάτω από την «Αποφάσιση» – τον συνοδικό ορισμό που απέρριπτε την ένωση με τη Ρώμη.
Η ουνιτική σύνοδος κήρυξε αμέσως τον δεσπότη Μιχαήλ καθαιρεμένο. Η έδρα του Πρζέμισλ μετατράπηκε σε πεδίο νομικού και ένοπλου πολέμου. Ο ουνίτης επίσκοπος Ιπάτιος Ποτέι, στις επιστολές του προς τον καγκελάριο Λεβ Σαπιέχα, τον αποκάλεσε «σχισματικό» και ζήτησε από τον τοπικό στάροστα να μην επιτρέψει στον αδιάλλακτο αρχιερέα να προσέλθει στη σύνοδο. Ο καθαιρεμένος επίσκοπος όμως εξακολουθούσε να λειτουργεί. Παρά τις επίσημες απαγορεύσεις, χειροτονούσε ιερείς και διακόνους όχι μόνο για την επαρχία του, αλλά και για γειτονικές χώρες, όπου οι ορθόδοξες ενορίες είχαν μείνει εντελώς χωρίς ποιμένες.
Οι αστοί εναντίον των βασιλικών διαταγμάτων
Το πιο αξιοσημείωτο σε αυτή την ιστορία είναι ότι το Πρζέμισλ άρχισε την αντίσταση πολύ πριν από τους δισταγμούς των αρχιερέων. Ενώ οι επίσκοποι αμφιταλαντεύονταν και υπέγραφαν έγγραφα στο Σοκάλ, στην ίδια την πόλη δρούσε ήδη μια άλλη δύναμη.
Το 1592 οι αστοί του Πρζέμισλ ίδρυσαν εκκλησιαστική αδελφότητα. Ήταν απλοί τεχνίτες, έμποροι και μάστορες των συντεχνιών. Διεξήγαν επίμονο αγώνα για ίσα δικαιώματα με τους Πολωνούς δημότες. Σύμφωνα με τους νόμους της Κοινοπολιτείας των Δύο Εθνών, οι ορθόδοξοι κάτοικοι περιορίζονταν στα δικαιώματά τους: τους απαγόρευαν να εκλέγονται στο δημαρχείο, να ασκούν συντεχνιακά επαγγέλματα και να ανοίγουν ελεύθερα εκπαιδευτικά ιδρύματα.
Τότε οι αστοί άνοιξαν δική τους σχολή στον καθεδρικό ναό. Δεν περίμεναν βασιλικά προνόμια.
Βεβαιωμένος για την αποφασιστικότητα των λαϊκών, ο επίσκοπος Μιχαήλ υποστήριξε αυτή την πρωτοβουλία και έστειλε επιστολή στο Λβιβ, ζητώντας να σταλεί στους αδελφούς ένας έμπειρος δάσκαλος – διδάσκαλος.
Από εκείνη τη στιγμή στο Πρζέμισλ αναπτύσσονταν παράλληλα δύο γραμμές υπεράσπισης της πίστεως. Ο επίσκοπος διεξήγαγε έναν σύνθετο κανονικό αγώνα, ενώ οι αστοί δημιουργούσαν κοινωνική υποδομή. Μετά την αποστέρηση της έδρας, ο επίσκοπος στηριζόταν στην πολιτειακή κοινότητα, και η κοινότητα έβρισκε σε αυτόν τον νόμιμο αρχιποιμένα.
Στις αρχές Μαρτίου του 1609 ο αρχιερέας εκοιμήθη. Μετά την κοίμησή του, στο απέραντο κράτος παρέμεινε μόνο ένας ορθόδοξος αρχιερέας — ο επίσκοπος Ιερεμίας (Τισσαρόφσκι) στο Λβιβ.
Η εκατονταετής πολιορκία του επισκοπικού κάστρου
Η κοίμηση του αρχιερέα Μιχαήλ δεν άφησε το Πρζέμισλ σε ησυχία. Ξεκίνησε εκατονταετής αγώνας για τον επισκοπικό θρόνο. Για την ίδια έδρα διεκδικούσαν ταυτόχρονα δύο ιεράρχες — ένας ορθόδοξος και ένας ουνίτης.
Οι δικαστικές υποθέσεις εκείνης της εποχής, που σώζονται στα αρχεία, μοιάζουν με χρονικά φεουδαρχικού πολέμου. Στα μέσα Ιουνίου του 1636 ένοπλο απόσπασμα του ορθόδοξου επισκόπου Σιλβέστρου (Γκουλέβιτς-Βοϊουτίνσκι) κατέλαβε τη Μονή του Σωτήρος στο Παλαιό Σάμπορ, όπου βρισκόταν η έδρα του ουνίτη επισκόπου Αθανασίου Κρουπέτσκι. Ακολούθησαν αμοιβαίες αγωγές, κατασχέσεις περιουσίας και ατελείωτες καταγγελίες. Το βασιλικό δικαστήριο αφαίρεσε από τον επίσκοπο Σίλβεστρο τα πολιτικά δικαιώματα, κηρύσσοντάς τον άτιμο (infamia). Μόλις έπειτα από τέσσερα χρόνια η Δίαιτα αποκατέστησε τον αρχιερέα.
Ενώ οι επίσκοποι δικάζονταν και πολιορκούσαν μονές, η αδελφότητα του Πρζέμισλ συνέχιζε το έργο της.
Τα μέλη της αδελφότητας ίδρυσαν άσυλο για φτωχούς και αρρώστους — νοσοκομείο (σπιτάλ). Το 1633 άνοιξαν δικό τους τυπογραφείο.
Όταν η πίεση στους ενορίτες του καθεδρικού ναού έγινε αφόρητη, το κέντρο της αδελφικής ζωής μεταφέρθηκε στον ναό της Αγίας Τριάδος. Απλοί πολίτες τύπωναν βιβλία, δίδασκαν παιδιά, συντηρούσαν ηλικιωμένους και χρηματοδοτούσαν δίκες, υπερασπιζόμενοι τα δικαιώματά τους στην πατρώα πίστη.
Το νυχτερινό μυστικό του βασιλικού κάστρου
Η αστυνομικού τύπου κατάληξη της εκατονταετούς αντιπαράθεσης ήρθε στα τέλη του 17ου αιώνα. Στις 26 Μαρτίου 1681, στο μικρό παρεκκλήσι του βασιλικού κάστρου στη Βαρσοβία, έλαβε χώρα ένα μυστικό γεγονός.
Ο επίσκοπος Ιννοκέντιος (Βίννιτσκι) μαζί με τον αρχιερέα του Λβιβ Ιωσήφ (Σουμλιάνσκι) έκανε κρυφά καθολική ομολογία πίστεως. Επί δέκα χρόνια ο αρχιερέας Ιννοκέντιος συνέχιζε δημοσίως να αποκαλεί τον εαυτό του ορθόδοξο ιεράρχη, διοικώντας την επαρχία και συμμετέχοντας στις υποθέσεις της κοινότητας.
Μόλις το 1691 ο επίσκοπος Ιννοκέντιος ανακοίνωσε ανοιχτά τη μετάβαση ολόκληρης της επαρχίας του Πρζέμισλ στην ουνία.
Η αντιπαράθεση που διήρκεσε έναν αιώνα έληξε με μια νέα πινελιά της πένας στη γραμματεία του επισκόπου. Τη γνώμη του εκκλησιαστικού λαού κανείς δεν τη ρώτησε.
Φαινόταν ότι η ορθόδοξη ιστορία της πόλης είχε βάλει εκεί τελεία. Όμως η αδελφότητα αρνήθηκε να παραδοθεί. Μη έχοντας πλέον τη δυνατότητα να διατηρούν πιεστήριο υπό τις αλλαγμένες συνθήκες, οι αστοί του Πρζέμισλ πούλησαν το τυπογραφείο τους στην Αδελφότητα της Κοιμήσεως του Λβιβ. Τα τυπογραφικά στοιχεία και τα πιεστήρια μεταφέρθηκαν στο Λβιβ, ώστε εκεί να συνεχιστεί η έκδοση βιβλίων στη μητρική γλώσσα.
Οι επίσκοποι άλλαζαν τα φρονήματά τους, υπέγραφαν μυστικές δηλώσεις και πολιορκούσαν κάστρα. Όμως η κοινότητα, που δημιουργήθηκε από απλούς πολίτες-τεχνίτες, επέζησε όλων των αποστατών αρχιποιμένων, διατηρώντας για τους απογόνους την ορθόδοξη πίστη.
