Μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίσει τον εαυτό του πλήρως;
Ο πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Κούτσερ για τα όρια της αυτογνωσίας.
Ο Αλεξάντερ Βασιλτσένκο ρωτά: Μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίσει τον εαυτό του πλήρως;
Απαντά ο πρωτοπρεσβύτερος Βασίλειος Κούτσερ:
Θα πω αμέσως: όχι, δεν μπορεί πλήρως. Και δεν φταίει ότι εμείς δεν προσπαθούμε αρκετά. Ο άνθρωπος είναι πολύ βαθύτερα φτιαγμένος απ᾽ ό,τι ο ίδιος νομίζει. Θα μπορούσε κανείς να παραθέσει επιστημονικά δεδομένα ότι το μεγαλύτερο μέρος των διεργασιών στην ψυχή μας εξελίσσεται χωρίς καμία συμμετοχή της συνείδησης, αλλά το γεγονός παραμένει γεγονός: βλέπουμε μέσα μας μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Ο προφήτης Δαβίδ προσευχόταν γι᾽ αυτό ακριβώς: «παραπτώματα τίς συνήσει; ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με». Δηλαδή, καταλάβαινε ότι υπάρχει μέσα του κάτι που ο ίδιος δεν γνωρίζει για τον εαυτό του.
Τον άνθρωπο τον γνωρίζει πλήρως μόνο ο Θεός. Ο απόστολος Παύλος λέει ότι τώρα βλέπουμε «δι᾽ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι», γνωρίζουμε εκ μέρους, ενώ πλήρως θα γνωρίσουμε αργότερα, όπως μας γνωρίζει ο Θεός.
Σημαίνει αυτό ότι δεν πρέπει ούτε καν να προσπαθούμε; Βεβαίως όχι. Οι άγιοι Πατέρες μίλησαν πάρα πολύ για την αυτογνωσία, μόνο που την αντιλαμβάνονταν διαφορετικά από ό,τι συνηθίζεται σήμερα (τεστ, «τύποι προσωπικότητας», ανάλυση της παιδικής ηλικίας). Για εκείνους να γνωρίσεις τον εαυτό σου σημαίνει πρωτίστως να δεις τα πάθη σου. Ο όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός έγραφε ότι αρχή του φωτισμού της ψυχής είναι όταν ο άνθρωπος αρχίζει να βλέπει τις αμαρτίες του σαν την άμμο της θάλασσας.
Και πώς συμβαίνει αυτό; Πολύ απλά: όσο πιο κοντά στον Θεό βρίσκεται ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο σκοτάδι βλέπει μέσα του. Είναι σαν σε ένα δωμάτιο με κλειστές κουρτίνες: η σκόνη δεν φαίνεται, αλλά μόλις ανοίξεις το παράθυρο, στην ακτίνα του ήλιου φαίνεται κάθε κόκκος. Γι᾽ αυτό οι άγιοι θεωρούσαν ειλικρινά τον εαυτό τους χειρότερο απ᾽ όλους, και δεν ήταν προσποίηση.
Και κάτι ακόμη. Τον εαυτό μας δεν μπορούμε να τον γνωρίσουμε μόνοι. Πολλά για τον εαυτό μας τα μαθαίνουμε μόνο δίπλα στους άλλους ανθρώπους, στην οικογένεια, στη δουλειά, όταν μας πείραξαν ή όταν πρέπει να υποχωρήσουμε. Εκεί ακριβώς φαίνεται τι υπάρχει πραγματικά μέσα μας (και τις περισσότερες φορές είναι έκπληξη).
Επομένως, πλήρως δεν θα καταφέρουμε να γνωρίσουμε τον εαυτό μας. Το να γνωρίζουμε όμως τον εαυτό μας σιγά σιγά, μέσα στο φως του Θεού και δίπλα στον πλησίον, αυτό ακριβώς είναι το έργο ολόκληρης της ζωής μας.
