Ύβρεις αντί κανόνων: γιατί η ΟΕΕ χαρακτήρισε τον Πατριάρχη Κύριλλο αιρετικό
Η δήλωση της συνόδου της ΟΕΕ της 19ης Νοεμβρίου 2026, με την οποία ο Πατριάρχης Κύριλλος ανακηρύχθηκε αιρετικός, εμφανίστηκε έντεκα ημέρες πριν από τη συνάντηση των Προκαθημένων στο Φανάρι. Τι είδους έγγραφο είναι αυτό και πόσο σοβαρό μπορεί να θεωρηθεί;
Στις 19 Νοεμβρίου 2026 πραγματοποιήθηκε στο Κίεβο συνεδρίαση της Συνόδου της ΟΕΥ (Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας), στο τέλος της οποίας δημοσιεύθηκε κείμενο με τον τίτλο «Δήλωση για την αντεκκλησιαστική και αιρετική δράση του Κυρίλλου (Βλαντιμίρ Γκουντιάγιεφ), προκαθημένου του Πατριαρχείου Μόσχας». Είναι σαφές ότι η ημερομηνία δεν επιλέχθηκε τυχαία, και το ίδιο το κείμενο δεν το κρύβει: αρχίζει με την αναφορά ότι ο αποδέκτης του έχει φτάσει στην ηλικία των ογδόντα ετών. Ακριβώς στις 20 Νοεμβρίου 2026 πραγματοποιούνται στη Μόσχα οι εορταστικές εκδηλώσεις για τα 80ά γενέθλια του Πατριάρχη Κυρίλλου, και η δήλωση γράφτηκε για αυτή την ημερομηνία. Όχι όμως μόνο γι' αυτήν (γι' αυτό παρακάτω).
Το περιεχόμενο του εγγράφου ανάγεται σε αρκετούς ισχυρισμούς. Ο Πατριάρχης Κύριλλος χαρακτηρίζεται απόγονος του Νεστορίου, των Μονοθελητών και των εικονομάχων. Το βιβλίο του «Πόλεμος. Πέραν των ορατών αιτίων και αποτελεσμάτων» ανακηρύσσεται έκθεση ασεβούς διδασκαλίας, ειδωλολατρικής και μανιχαϊκής στο πνεύμα. Του καταλογίζεται το κήρυγμα του 2022 για τον θάνατο στον πόλεμο που ξεπλένει τις αμαρτίες, καθώς και το έγγραφο της Συνόδου της Ρωσικής Εκκλησίας για την αποδοχή πιστών από τις ουκρανικές σχισματικές δομές. Το κείμενο ολοκληρώνεται με προσφώνηση προς τον Πατριάρχη στο β΄ ενικό πρόσωπο («εσύ»), με βιβλικό τύπο από την Επιστολή του Ιούδα και με τον ελληνικό αναφωνητικό λόγο «Ανάξιος», δηλαδή «ανάξιος». Ωστόσο, αυτό που σοκάρει περισσότερο στο έγγραφο είναι το ύφος του, εμφανώς ειρωνικό και υβριστικό. Πρόκειται μάλλον για φυλλάδιο παρά για σοβαρό θεολογικό ή κανονικό κείμενο.
Το ζήτημα δεν είναι πόσο έντονα είναι γραμμένη η δήλωση, αλλά τι αποτελεί αυτή από την άποψη του εκκλησιαστικού δικαίου, της ιστορίας και της απλής λογικής.
Ένα έγγραφο χωρίς κανόνες και χωρίς απόφαση
Η κατηγορία της αίρεσης στην εκκλησιαστική παράδοση έχει αυστηρή μορφή. Πρώτα κατονομάζεται το δόγμα που παραβιάστηκε, έπειτα παρατίθενται τα γνήσια λόγια του κατηγορουμένου, στη συνέχεια υποδεικνύεται η σύνοδος που έχει ήδη καταδικάσει τέτοια διδασκαλία και, αν χρειάζεται, τίθεται το ζήτημα σύγκλησης νέας. Στη δήλωση της ΟΕΥ της 19ης Νοεμβρίου δεν υπάρχει τίποτα από τα παραπάνω. Δεν υπάρχει ούτε μία παραπομπή σε κανόνες που παραβίασε ο Πατριάρχης, ούτε ένα παράθεμα από το βιβλίο με αναφορά σελίδας, ούτε ένα δόγμα με το οποίο έρχεται σε αντίθεση η διδασκαλία του Πατριάρχη Κυρίλλου (δεν λέγεται καν ποια είναι αυτή η διδασκαλία και ποια η ουσία της). Οι Οικουμενικές Σύνοδοι αναφέρονται με μία λέξη, χωρίς να διευκρινίζεται ποια από αυτές και με ποιον ορισμό καταδίκασε όσα αποδίδονται στον Πατριάρχη Κύριλλο.
Στο κείμενο δεν υπάρχει επίσης καμία απόφαση. Η Σύνοδος της ΟΕΥ δεν αφορίζει κανέναν, δεν καλεί κανέναν σε δίκη, δεν απευθύνεται σε κανέναν με αίτημα να εξετάσει τη «νέα αιρετική διδασκαλία». Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό σε σύγκριση με το έγγραφο πριν από τέσσερα χρόνια.
Στις 27 Ιουλίου 2022 το ίδιο όργανο της ΟΕΥ απέστειλε έκκληση προς τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο και τους Προκαθημένους των Τοπικών Εκκλησιών με τρία αιτήματα: να καταδικάσουν το δόγμα του «ρωσικού κόσμου» ως αιρετικό, να αναγνωρίσουν τις ενέργειες του Πατριάρχη Κυρίλλου στην κανονική επικράτεια του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας ως σχισματικές και να τον στερήσουν του δικαιώματος να κατέχει τον θρόνο της Μόσχας. Όπως κι αν αξιολογηθεί η έκκληση πριν από τέσσερα χρόνια, δεν μπορεί να της αρνηθεί κανείς διαδικαστική λογική: περιείχε κατηγορία, αποδέκτη και συγκεκριμένο αίτημα.
Επί τέσσερα χρόνια δεν έγινε δημοσίως γνωστή καμία εξέταση αυτού του αιτήματος. Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η νέα δήλωση της ΟΕΟΥ (ΠЦУ) δεν αναφέρει καν την έκκληση του 2022, περιοριζόμενη στη γενική φράση ότι η σύνοδος μαρτυρεί εκ νέου τη θέση της. Με άλλα λόγια, το 2022 η ΟΕΟΥ ζητούσε δίκη, ενώ το 2026, μη περιμένοντας την έκβασή της, διακήρυξε μόνη της το αποτέλεσμα, παρακάμπτοντας και την έρευνα και τη διαδικασία.
Υπάρχει στο κείμενο και μια πραγματολογική αβλεψία. Το έγγραφο της Συνόδου της Ρωσικής Εκκλησίας για την αποδοχή πιστών από τις ουκρανικές σχισματικές δομές χρονολογείται στη δήλωση της ΟΕΟΥ στις 2 Οκτωβρίου 2026, ενώ το πρακτικό με αριθμό 83 εγκρίθηκε στη συνεδρίαση της Αγίας Συνόδου του Πατριαρχείου Μόσχας στις 22 Οκτωβρίου. Το λάθος είναι μικρό, αλλά για ένα κείμενο που κατηγορεί τον Προκαθήμενο μιας Τοπικής Εκκλησίας για αίρεση είναι ενδεικτικό, καθώς μαρτυρεί ότι το έγγραφο δεν ελέγχθηκε ούτε στο στοιχειώδες επίπεδο των ημερομηνιών.
Τι ακριβώς παραθέτει η «σύνοδος» της ΟΕΟΥ
Το κύριο τεκμήριο στη δήλωση αποτελεί το βιβλίο «Ο πόλεμος. Πέρα από τις ορατές αιτίες και τα αποτελέσματα», που κυκλοφόρησε από τον Εκδοτικό Οίκο του Πατριαρχείου Μόσχας στα τέλη Ιουλίου 2026. Εδώ πρέπει να διακρίνουμε τρία επίπεδα του κειμένου, τα οποία στη δήλωση της ΟΕΟΥ έχουν αναμειχθεί.
Το πρώτο επίπεδο είναι το εκδοτικό σημείωμα. Οι διατυπώσεις για τη μεταφυσική του πολέμου, για τη λυτρωτική του σημασία, για τα μεταφυσικά όρια και τον σκοπό της Ρωσίας, με τις οποίες η «σύνοδος» ξεκινά την κατηγορία, έχουν ληφθεί από την παρουσίαση της έκδοσης που διανεμήθηκε από το γραφείο τύπου, και με αυτή τη μορφή διαδόθηκαν στις ειδήσεις. Απλώς για ενημέρωση θυμίζουμε στους «συνοδικούς» της ΟΕΟΥ ότι το σημείωμα το γράφει ο εκδότης, και το να στηρίζεται πάνω του κατηγορία για αίρεση ισοδυναμεί περίπου με το να κρίνει κανείς τη θεολογία ενός συγγραφέα από τη διεύθυνση του τυπογραφείου στο οποίο.
Το δεύτερο επίπεδο είναι το ίδιο το βιβλίο, και εδώ το ζήτημα είναι πιο σύνθετο. Σύμφωνα με την ανάλυση του ιστορικού Ίλια Βενιάβκιν, δεν πρόκειται για πραγματεία του συγγραφέα: οι εκδότες το συναρμολόγησαν από αποσπάσματα κηρυγμάτων, εισηγήσεων και ομιλιών διαφόρων ετών, και ένα κεφάλαιο μπορεί να αποτελείται από πέντε αποσπάσματα που εκφωνήθηκαν από το 2022 έως το 2024, ενώ το υλικό το ετοίμασε εξωτερικός συντάκτης. Τα λόγια στο βιβλίο ανήκουν στον Πατριάρχη, αλλά η σύνθεση, η σειρά και η γειτνίαση των φράσεων ανήκουν στον εκδότη, και το πλαίσιο κάθε ομιλίας με μια τέτοια συναρμολόγηση χάνεται.
Να εξαχθεί από μια εκδοτική συρραφή ολόκληρη «διδασκαλία» και να χαρακτηριστεί αίρεση, χωρίς να εξεταστεί κάθε κήρυγμα ξεχωριστά, είναι μεθοδολογικά αδύνατο. Για τον σκοπό αυτό πρέπει να λαμβάνεται κάθε κήρυγμα ολόκληρο, με την ημερομηνία και την αφορμή του, και να εξετάζεται μέσα στο πλαίσιό του. Αυτό δεν έγινε.
Ενδεικτικό είναι και κάτι άλλο. Το σύνολο των μομφών στη δήλωση της ΟΕΟΥ επαναλαμβάνει σχεδόν κατά λέξη τη δημοσιογραφική περίληψη του βιβλίου: η εξαφάνιση του ορίου ανάμεσα στον μάρτυρα και τον στρατιώτη, η λέξη «συσταύρωση», η εξήγηση της απουσίας νίκης με την ανεπαρκή επιστράτευση. Όλα αυτά τα σημεία υπάρχουν στην κριτική που δημοσιεύθηκε ήδη τον Αύγουστο, και δημιουργείται η εντύπωση ότι οι συντάκτες της δήλωσης της ΟΕΟΥ δεν δούλεψαν με το βιβλίο, αλλά με τα δημοσιεύματα του Τύπου γι' αυτό.
Το τρίτο στρώμα αποτελούν κείμενα που δεν ανήκουν στο βιβλίο. Πρόκειται για το κήρυγμα του Πατριάρχη Κυρίλλου της 25ης Σεπτεμβρίου 2022, όπου για τον θάνατο κατά την εκπλήρωση του στρατιωτικού καθήκοντος λέγεται ότι μια τέτοια θυσία ξεπλένει όλες τις αμαρτίες, και για την Εντολή (Ναζάζ) του Παγκόσμιου Ρωσικού Λαϊκού Συνόδου (ΠΡΛΣ), που εγκρίθηκε στις 27 Μαρτίου 2024 και στην οποία η λεγόμενη «στρατιωτική επιχείρηση» εναντίον της Ουκρανίας χαρακτηρίζεται ιερός πόλεμος. Τα κείμενα αυτά είναι αυθεντικά και μόνο για αυτά έχει νόημα να μιλήσουμε επί της ουσίας. Η Εντολή του ΠΡΛΣ, όμως, έχει εγκριθεί από μια κοινωνική οργάνωση και όχι από τη Σύνοδο των Αρχιερέων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ούτε από την Αγία Σύνοδό της, επομένως σίγουρα δεν αποτελεί δογματικό κείμενο της Ρωσικής Εκκλησίας. Για το κήρυγμα θα γίνει λόγος παρακάτω.
Αιρεσιάρχες από τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης
Το πιο απροσδόκητο σημείο της δήλωσης σχετίζεται με τη «γενεαλογία» που η ΟΕΟ (Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας) οικοδομεί για τον Πατριάρχη Κύριλλο. Αναφέρεται ως απόγονος του αιρεσιάρχη Νεστορίου, των μονοθελητών Σεργίου, Πύρρου, Παύλου και Πέτρου, των εικονομάχων Αναστασίου, Κωνσταντίνου και Νικήτα.
Ο κατάλογος έχει συνταχθεί ώστε να ακούγεται απειλητικός, όμως όλα τα πρόσωπα που περιλαμβάνονται σε αυτόν έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό, το οποίο οι συντάκτες δεν πρόσεξαν (πιθανότατα από αμορφωσιά): όλοι οι αναφερόμενοι αιρεσιάρχες κατείχαν τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης.
Ο Νεστόριος ήταν αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως και καταδικάστηκε από την Τρίτη Οικουμενική Σύνοδο στην Έφεσο το 431. Ο Σέργιος, ο Πύρρος, ο Παύλος και ο Πέτρος ήταν Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως τον 7ο αιώνα, και η Έκτη Οικουμενική Σύνοδος αναθεμάτισε ως μονοθελητές ακριβώς τέσσερις Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως και μαζί τους, μεταξύ άλλων, τον πάπα Ονώριο και τον Πατριάρχη Αντιοχείας Μακάριο.
Ο Αναστάσιος, ο Κωνσταντίνος και ο Νικήτας ήταν Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως της εποχής της εικονομαχίας, διαδέχθηκαν ο ένας τον άλλον τον 8ο αιώνα και καταδικάστηκαν από την Έβδομη Οικουμενική Σύνοδο. Αν οι συντάκτες της δήλωσης της ΟΕΟ αυτό δεν το γνώριζαν, τους συμβουλεύουμε να μελετήσουν την ιστορία αυτών των Συνόδων, η οποία εκτίθεται αναλυτικά στον Α. Π. Λεμπέντεφ.
Συνεπώς, και τα οκτώ ονόματα από τα οκτώ ανήκουν σε προκαθημένους της Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως. Αν η λέξη «απόγονος» νοηθεί με την έννοια με την οποία συνήθως νοείται στην εκκλησιαστική ιστορία, δηλαδή ως διαδοχή στον θρόνο, τότε έχουμε μπροστά μας κατάλογο προκατόχων του Πατριάρχη Βαρθολομαίου και όχι του Πατριάρχη Κυρίλλου. Ο θρόνος της Μόσχας δεν έχει καμία σχέση με αυτά τα πρόσωπα ούτε ιστορικά, ούτε γεωγραφικά, ούτε, ας πούμε, θεολογικά.
Μπορεί κανείς να αντιτείνει ότι οι συντάκτες θα εννοούσαν πνευματική συγγένεια. Τότε, όμως, πρέπει να δειχθεί σε τι συνίσταται αυτή. Ο Νεστόριος καταδικάστηκε επειδή διαίρεσε τον Χριστό σε δύο πρόσωπα, οι μονοθελήτες δίδασκαν μία θέληση στον Χριστό, οι εικονομάχοι απέρριπταν τις ιερές εικόνες. Καμία από αυτές τις διδασκαλίες δεν αποδίδεται στον Πατριάρχη Κύριλλο στη δήλωση, και το κείμενο δεν δημιουργεί καμία σύνδεση ανάμεσα στις χριστολογικές έριδες του 5ου–8ου αιώνα και στα κηρύγματα για τον πόλεμο.
Δηλαδή, τα ονόματα των αιρεσιαρχών στην ΟΕΟ χρησιμοποιήθηκαν απλώς ως βρισιές, και μάλιστα επιλέχθηκαν τόσο άστοχα, ώστε υπενθυμίζουν στον αναγνώστη ένα γεγονός εξαιρετικά άβολο για το Φανάρι: τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης κατέλαβαν επανειλημμένα αιρετικοί καταδικασμένοι από Συνόδους, και τα πρεσβεία τιμής δεν σήμαιναν ποτέ αλάθητο.
Πατριάρχες και πόλεμος: πού τελειώνει η αμφισβητούμενη γνώμη και πού αρχίζει η αίρεση
Εάν αφαιρέσουμε τον πομπώδη τόνο και την ωμή γελοιότητα, στη δήλωση απομένει μία ουσιαστική μομφή: ο Πατριάρχης Κύριλλος εξομοιώνει τον θάνατο του στρατιώτη με το μαρτύριο και λέει ότι ο θάνατος στον πόλεμο είναι θυσία που εξαλείφει τις αμαρτίες. Η μομφή αυτή δεν μπορεί να απορριφθεί με μία φράση, επειδή πίσω της υπάρχει πραγματική κανονική παράδοση.
Ο δέκατος τρίτος κανόνας του αγίου Βασιλείου του Μεγάλου δεν εξισώνει τον φόνο στον πόλεμο με τον συνήθη φόνο, συμβουλεύει όμως τους στρατιώτες να απέχουν από τη Θεία Κοινωνία επί τρία έτη. Ο βυζαντινός κανονολόγος Ζωναράς, στην ερμηνεία του στον κανόνα αυτόν, αναφέρει ότι ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Φωκάς ζητούσε να κατατάσσονται οι πεσόντες στον πόλεμο στους μάρτυρες, οι δε αρχιερείς της εποχής αρνήθηκαν, επικαλούμενοι ακριβώς τον Βασίλειο τον Μέγα.
Επομένως, τα λόγια του κηρύγματος του 2022 μπορούν να αμφισβητηθούν (και αμφισβητούνται, μεταξύ άλλων από τους συγγραφείς του ιστοτόπου μας), αν και υπάρχουν και όσοι θεωρούν ότι ο Πατριάρχης δεν είπε τίποτα καινούργιο για την εκκλησιαστική παράδοση. Όμως μια πολύ αμφιλεγόμενη κρίση και η αίρεση ανήκουν σε διαφορετικές κατηγορίες. Αίρεση είναι η συνειδητή και επίμονη απόρριψη ενός δόγματος, και έναν άνθρωπο μπορεί να τον κηρύξει αιρετικό μόνο συνοδική κρίση. Ένας ανακριβής ή ακόμη και εσφαλμένος λόγος σε κήρυγμα γίνεται αντικείμενο θεολογικής εξέτασης και όχι αναθέματος, και το ίδιο το παράδειγμα με τον Νικηφόρο Φωκά το δείχνει: οι ιεράρχες αρνήθηκαν στον αυτοκράτορα, αλλά κανείς δεν τον κήρυξε αιρετικό.
Η κατηγορία περί μανιχαϊσμού δεν αντέχει στον έλεγχο ούτε με το κείμενο στο οποίο στηρίζεται η ίδια η σύνοδος της ΟΕΥ. Ο μανιχαϊσμός διδάσκει για δύο ισοδύναμες αρχές, τη φωτεινή και τη σκοτεινή. Στην περίληψη όμως του βιβλίου αναφέρεται ρητά ότι την έκβαση του πολέμου την καθορίζει ο Θεός, και αυτή η διαβεβαίωση είναι ασυμβίβαστη με τον δυϊσμό.
Τέλος, η στήριξη του Προκαθημένου της ΡΟΕ στον πόλεμο που διεξάγει το κράτος του απαντά συνεχώς στην ιστορία της Εκκλησίας, και ο θρόνος της Κωνσταντινουπόλεως δεν αποτελεί εδώ εξαίρεση.
Για παράδειγμα, τον Ιανουάριο του 2018 ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος απέστειλε επιστολή στον πρόεδρο της Τουρκίας σχετικά με την επιχείρηση «Κλάδος Ελαίας» στο συριακό Αφρίν, στην οποία ανέφερε ότι το Πατριαρχείο προσεύχεται για την επιτυχία της επιχείρησης. Τότε τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης παρέθεταν τα λόγια του: «Ευχόμαστε επιτυχίες προσωπικά σε εσάς και στον τουρκικό στρατό».
Το 1821 ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος Ε΄, υπό την πίεση της Υψηλής Πύλης, καταδίκασε τους Έλληνες επαναστάτες που εξεγέρθηκαν κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κανέναν από τους δύο δεν τον κήρυξε κανείς αιρετικό γι' αυτό, ενώ ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ τιμάται ως ιερομάρτυρας.
Την πολιτική στάση του προκαθημένου μπορεί να τη θεωρήσει κανείς εσφαλμένη και ακόμη και αμαρτωλή, αλλά γι' αυτό δεν γίνεται δογματικό έγκλημα.
Εάν όμως εφαρμοστεί ένα και το αυτό μέτρο, στην ιστορία της Εκκλησίας θα βρει κανείς πάρα πολλά άλλα παραδείγματα, τα οποία θα έπρεπε να εξεταστούν με την ίδια κατηγορία.
Ποιος έχει το δικαίωμα να κρίνει τον Πατριάρχη
Οι κανόνες περιγράφουν την κρίση επισκόπου ως διαδικασία και όχι ως δήλωση.
Ο 74ος αποστολικός κανόνας απαιτεί ο κατηγορούμενος επίσκοπος να καλείται σε κρίση από άλλους επισκόπους, και αν δεν παρουσιαστεί, να καλείται δεύτερη και τρίτη φορά, με αποστολή προς αυτόν δύο επισκόπων, και μόνο μετά από αυτό η σύνοδος εκδίδει απόφαση.
Ο 12ος κανόνας της Συνόδου της Καρθαγένης ορίζει ότι ακόμη και το έκτακτο δικαστήριο για έναν επίσκοπο πρέπει να αποτελείται από δώδεκα επισκόπους. Ο κατηγορούμενος πρέπει να κληθεί και να ακουστεί, και τον δικάζουν εκείνοι στους οποίους υπάγεται δικαστικά.
Ο Προκαθήμενος μιας Τοπικής Εκκλησίας υπάγεται στη δικαιοδοσία της συνόδου της δικής του Εκκλησίας και, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, σε μια ευρύτερη σύνοδο με τη συμμετοχή και άλλων Προκαθημένων. Η ρωσική ιστορία γνωρίζει ένα τέτοιο προηγούμενο.
Τον Πατριάρχη Νίκωνα τον δίκασε η Μεγάλη Σύνοδος της Μόσχας των ετών 1666–1667, στην οποία παρέστησαν οι Πατριάρχες Αλεξανδρείας και Αντιοχείας μαζί με τους Ρώσους αρχιερείς, ενώ το ζήτημα της τριπλής πρόσκλησης του Πατριάρχη στη δίκη εξετάστηκε ξεχωριστά. Ακόμη και εκείνη η δίκη, για την οποία οι ιστορικοί έχουν πολλές αντιρρήσεις, τηρούσε τον τύπο: σύνοδος, κλήση του κατηγορουμένου, κατηγορία κατά σημεία, απόφαση.
Η Σύνοδος της ΟΕΟ δεν αποτελεί για τον Πατριάρχη Κύριλλο ούτε τη δική του σύνοδο ούτε, πολύ περισσότερο, σύνοδο Προκαθημένων. Είναι όργανο μιας άλλης δομής, την οποία μάλιστα δεν αναγνωρίζει η πλειονότητα των Τοπικών Εκκλησιών. Ένα τέτοιο όργανο έχει το δικαίωμα να διατυπώσει γνώμη για τη διδασκαλία άλλου, δεν έχει όμως το δικαίωμα να εκφέρει κρίση για το κανονικό αξίωμα ξένου Προκαθημένου. Εν τω μεταξύ, η καταληκτική επιφώνηση της δήλωσης αξιώνει ακριβώς αυτό.
Η επιφώνηση «άξιος» ακούγεται κατά την καθαίρεση: την εκφωνούν, μετά τη δίκη, εκείνοι που τη διενήργησαν. Όταν εκφωνείται ερήμην, χωρίς δίκη και χωρίς εξουσιοδότηση, παραμένει μια κενή κατηγορία και εγείρει τεράστιο αριθμό ερωτημάτων, οι απαντήσεις στα οποία μπορεί να μην αρέσουν ούτε στην ΟΕΟ ούτε σε άλλες Εκκλησίες.
Οι συντάκτες, όπως φαίνεται, το κατανοούν και οι ίδιοι αυτό. Στο κείμενο αναγνωρίζουν ότι πολλοί εξακολουθούν να θεωρούν τον αποδέκτη της δήλωσης Πατριάρχη, και παράλληλα οι συντάκτες δεν τον αποκαλούν ούτε μία φορά με αυτόν τον τίτλο, περιοριζόμενοι σε λόγια για τον επικεφαλής του Πατριαρχείου Μόσχας. Προκύπτει ένα έγγραφο που αρνείται το αξίωμα σε έναν άνθρωπο και ταυτόχρονα διαπιστώνει ότι πολλοί το αναγνωρίζουν σε αυτόν.
Γιατί τώρα;
Η πρώτη εξήγηση είναι προφανής. Η δήλωση συνδέθηκε με τα 80ά γενέθλια του Πατριάρχη Κυρίλλου και υπολογίστηκε ώστε να ακουστεί την ημέρα των ευχών. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη περίσταση, που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος κάλεσε τους Πατριάρχες Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων σε συνάντηση στο Φανάρι στις 30 Νοεμβρίου, ημέρα μνήμης του αποστόλου Ανδρέα. Επίσημα, ο σκοπός της συνάντησης έχει διατυπωθεί ευρέως: η από κοινού εξέταση των μεγάλων προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Εκκλησία, στη λογική της αρχαίας Πενταρχίας.
Από εδώ προκύπτει η υπόθεση: η δήλωση θα μπορούσε να προετοιμαζόταν για αυτή τη συνάντηση ως υπενθύμιση της έκκλησης του 2022, ώστε το ζήτημα του Πατριάρχη Κυρίλλου να βρεθεί στο τραπέζι των τεσσάρων Πατριαρχών, ενώ η ίδια η συνάντηση θα μπορούσε να σχεδιάστηκε ως πλατφόρμα για τη συζήτηση μιας τέτοιας δίκης. Υπέρ αυτής της εκδοχής συνηγορούν η σύμπτωση των ημερομηνιών και η ελληνική επιφώνηση στο τέλος του κειμένου της ΟΕΟ.
Μπορεί επίσης να υποτεθεί ότι μια τέτοια δήλωση εμφανίστηκε έπειτα από «σύσταση» συναδέλφων από το Φανάρι: λέει, καλό θα ήταν να υπενθυμιστεί σε όλους ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος έχει ήδη κατηγορηθεί για αίρεση. Ωστόσο, η εκτέλεση μιας τέτοιας εντολής, αν υπήρξε, αποδείχθηκε, για να το πούμε ευθέως, τόσο απρόσεκτη και κωμική, που εκθέτει τους ίδιους τους πιθανούς εμπνευστές. Διότι όχι μόνο η μορφή και το ύφος, αλλά και η επιλογή των «γεγονότων» είναι τόσο αποτυχημένες, που πουθενά δεν θα τα λάβουν στα σοβαρά. Και αυτό σημαίνει ότι δεν θα βάλουν αυτό το κείμενο στο τραπέζι των Προκαθημένων που θα συγκεντρωθούν στις 30 Νοεμβρίου στο Φανάρι.
Διότι, αν η δήλωση ληφθεί στα σοβαρά, όπως πιθανώς υπολόγιζαν οι συντάκτες της, τότε απορρέουν από αυτήν συνέπειες για τις οποίες η ΟΕΟ (ΠЦУ) για κάποιον λόγο δεν είπε λέξη.
Οι κανόνες της Εκκλησίας δεν γνωρίζουν κατάσταση κατά την οποία ένας άνθρωπος κηρύσσεται αιρετικός και ανάξιος του βαθμού του, ενώ η κοινωνία μαζί του παραμένει υπόθεση προσωπικής επιλογής.
Ο 10ος Αποστολικός Κανόνας αφορίζει εκείνον που θα προσευχηθεί μαζί με αφορισμένο, έστω και σε οίκο. Ο 45ος Αποστολικός Κανόνας αφορίζει επίσκοπο, πρεσβύτερο ή διάκονο που απλώς προσευχήθηκε μαζί με αιρετικούς, ενώ αν τους αναγνωρίσει ως λειτουργούς της Εκκλησίας, τον καθαιρεί. Ο 2ος κανόνας της Συνόδου της Αντιοχείας θέτει εκτός κοινωνίας κάθε κληρικό που βρίσκεται σε κοινωνία με αφορισμένους. Ο 33ος κανόνας της Συνόδου της Λαοδικείας απαγορεύει την προσευχή μαζί με αιρετικό ή σχισματικό. Το νόημα και των τεσσάρων κανόνων είναι ένα: όποιος βρίσκεται σε κοινωνία με καταδικασμένο, μοιράζεται την καταδίκη του.
Τώρα πρέπει να δούμε ποιοι βρίσκονται σε κοινωνία με τον Πατριάρχη Κύριλλο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο συνεχίζει να μνημονεύει τον Πατριάρχη Μόσχας κατά τη σειρά των διπτύχων. Άρα, σύμφωνα με τη λογική της ΟΕΟ (ΠЦУ), ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος μνημονεύει σε κάθε Λειτουργία έναν άνθρωπο, τον οποίο η δική του δημιουργία χαρακτήρισε αιρετικό και απόγονο αιρεσιαρχών.
Με τους Πατριάρχες Αντιοχείας και Ιεροσολύμων το ζήτημα είναι ακόμη πιο εμφανές. Στις 20 Νοεμβρίου, την επομένη της δήλωσης, ο Πατριάρχης Κύριλλος προεξήρχε της Θείας Λειτουργίας στον ναό του Χριστού Σωτήρος, και σε αυτή τη λατρευτική σύναξη συμμετείχαν ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος, ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιωάννης, ο Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος και ο Μητροπολίτης Τσεχίας και Σλοβακίας Ροστισλάβ. Αυτό δεν είναι πλέον μνημόνευση ονόματος στα δίπτυχα, αλλά συλλειτουργία στην ίδια αγία τράπεζα και μετάληψη από το ίδιο ποτήριο. Αν ο Πατριάρχης Κύριλλος είναι αιρετικός, τότε ο 45ος Αποστολικός Κανόνας αφορά απευθείας και τους Πατριάρχες Ιεροσολύμων, Αντιοχείας, Σερβίας, καθώς και τον Μητροπολίτη Ροστισλάβ.
Το ίδιο συμπέρασμα ισχύει όμως και για την ίδια την ΟΕΟ (ΠЦУ). Ο Τόμος υποχρεώνει τον προκαθήμενό της να μνημονεύει τον Οικουμενικό Πατριάρχη και όλους τους Προκαθημένους των Τοπικών Εκκλησιών κατά τη σειρά των διπτύχων. Το όνομα του Πατριάρχη Κυρίλλου από τα δίπτυχά της η ΟΕΟ (ΠЦУ) το διέγραψε το 2022. Ο Ντουμένκο όμως εξακολουθεί να μνημονεύει και τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, και τους Πατριάρχες Ιωάννη, Πορφύριο και Θεόφιλο, καθώς και τον Μητροπολίτη Ροστισλάβ. Αν η σύνοδός του έχει δίκιο, τότε μνημονεύει εκείνους που προσεύχονται και λειτουργούν μαζί με αιρετικό, και σύμφωνα με τον 2ο κανόνα της Συνόδου της Αντιοχείας ο ίδιος ο Ντουμένκο βρίσκεται εκτός κοινωνίας.
Υπάρχει μία μόνο διέξοδος από αυτήν την κατάσταση, και την έχει κάποτε υποδείξει η ίδια η ΟΕΟ (ΠЦУ). Τον Ιανουάριο του 2019, εξηγώντας γιατί ο «μητροπολίτης» Επιφάνιος μνημόνευσε τον Πατριάρχη Κύριλλο στη Λειτουργία, ο εκπρόσωπος Τύπου της ΟΕΟ (ΠЦУ) έγραφε ότι αυτή η μνημόνευση είναι αναγκαία, εφόσον ο προκαθήμενος δεν έχει καταδικαστεί κανονικά (στο ίδιο). Αυτό είναι ορθό: οι αναφερθέντες κανόνες μιλούν για εκείνους που έχουν καταδικαστεί από εκκλησιαστικό δικαστήριο, και όχι για εκείνους που χαρακτηρίστηκαν αιρετικοί σε μια δήλωση.
Τότε όμως πρέπει να παραδεχθούμε και το αντίστροφο. Αφού δεν υπήρξε δίκη, δεν υπάρχει ούτε αιρετικός ούτε «ανάξιος», και η δήλωση της 19ης Νοεμβρίου δεν έχει κανένα κανονικό περιεχόμενο.
Επομένως, αν η υπόθεση ισχύει και η δήλωση έπρεπε να προετοιμάσει το έδαφος για δίκη του Πατριάρχη Κυρίλλου, το αποτέλεσμα αποδείχθηκε αντίθετο. Η συνάντηση των τεσσάρων Προκαθημένων δεν αποτελεί δίκη σύμφωνα με τους ίδιους κανόνες που αναφέρθηκαν παραπάνω: για δίκη απαιτούνται κλήτευση του κατηγορουμένου και κατηγορία που μπορεί να επαληθευθεί. Το να τεθεί μπροστά στους Πατριάρχες ένα φυλλάδιο χωρίς ούτε έναν κανόνα, με λανθασμένη ημερομηνία και με κατάλογο αιρεσιαρχών από τον Κωνσταντινουπολίτικο θρόνο, θα σήμαινε να αποδυναμωθεί η ίδια η θέση του συντάκτη.
Πώς φαίνεται από έξω
Ένας άνθρωπος μακριά από το κανονικό δίκαιο κρίνει ένα έγγραφο από τον τόνο του, και εδώ η δήλωση δημιουργεί παράδοξη εντύπωση. Τον Προκαθήμενο μιας Τοπικής Εκκλησίας τον παραβάλλουν με τους αρχιερείς Άννα και Καϊάφα και με καρκινικό όγκο, του αποδίδουν συνεργασία με τις μυστικές υπηρεσίες χωρίς ούτε μία απόδειξη, του απευθύνονται στον ενικό και με το μικρό του όνομα, και ούτω καθεξής. Είναι αυτό πράγματι συνοδικός ορισμός;
Στον αναγνώστη που γνωρίζει την ουκρανική κουλτούρα θα έρθει αναπόφευκτα στον νου η επιστολή των Κοζάκων της Ζαπορόζιας προς τον Τούρκο σουλτάνο: εκεί ο παραλήπτης καταλούεται με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, και το ίδιο το μήνυμα γράφεται όχι για να πάρει απάντηση, αλλά για να προσβάλει. Αξίζει να φτάσουμε αυτή τη σύγκριση ως το τέλος. Οι ερευνητές θεωρούν ότι εκείνη η επιστολή δεν είναι διπλωματικό έγγραφο, αλλά λογοτεχνικό φυλλάδιο, συντεθειμένο από λογίους και ενταγμένο στην αντιτουρκική δημοσιογραφία. Δηλαδή πρόκειται για είδος που απευθύνεται στους δικούς του: το διαβάζουν για ευχαρίστηση όσοι συμφωνούν ήδη, και δεν πείθει κανέναν από όσους αμφιβάλλουν.
Εδώ έγκειται η κύρια αδυναμία της δήλωσης. Στον ορθόδοξο κόσμο υπάρχει τεράστιος αριθμός ανθρώπων που αντιμετωπίζουν κριτικά τη στρατιωτική ρητορική του Πατριάρχη Κυρίλλου και θα ήταν διατεθειμένοι να ακούσουν μια ήρεμη θεολογική ανάλυση των κηρυγμάτων του. Αντί γι᾽ αυτό, τους προσφέρθηκε το «95 Κβάρταλ» με ράσα. Ο σοβαρός αναγνώστης θα παραμερίσει ένα τέτοιο κείμενο: απλώς θα πεισθεί για άλλη μια φορά ότι στο πρόσωπο της ΠΕΕ (Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας) έχει να κάνει όχι με εκκλησιαστική σύνοδο, αλλά με πολιτικό οργανισμό που μιλά τη γλώσσα του φυλλαδίου.

