Ρασβέτная утреня: γιατί στον ναό ψάλλονται τα τραγούδια του Μωυσή και του Σολομώντα;
Ο ήλιος ανατέλλει, και οι ψαλμοί αντικαθίστανται από αρχαίους ύμνους νίκης. Γιατί οι χριστιανοί τραγουδούν τραγούδια της Παλαιάς Διαθήκης και πώς η πρωινή λειτουργία μετατράπηκε σε ποιητική εγκυκλοπαίδεια;
Το προανατολικό μέρος του όρθρου μένει πίσω. Με την ανατολή του ήλιου αρχίζει μια αλλαγή στη δομή και τον χαρακτήρα της ακολουθίας. Αν το πρώτο μέρος αποτελούνταν κυρίως από ψαλμούς, στο δεύτερο μέρος υπάρχουν πολύ λίγοι.
Κύρια θέση εδώ κατέχουν οι βιβλικές ωδές. Είναι θεόπνευστοι ύμνοι της Αγίας Γραφής, γεννημένοι σε ιδιαίτερες στιγμές της ιστορίας της σωτηρίας και της πνευματικής ανόδου. Τις τραγούδησαν προφήτες και δίκαιοι κατά τη διάρκεια νικών και απελευθερώσεων από συμφορές, σε μετάνοια και ευχαριστία, στην αναμονή της έλευσης του Μεσσία.
Η Εκκλησία αρχικά τις αντιλήφθηκε ως κορυφή της βιβλικής ποίησης και τις ενσωμάτωσε στη δομή της πρωινής ακολουθίας. Ήδη ο Άγιος Αθανάσιος Αλεξανδρείας μιλά για τη χρήση τους, αναφέροντας την ωδή του Μωυσή και τον ύμνο των τριών παίδων στη Βαβυλώνα, ενώ ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αποκαλεί τον τελευταίο εορταστικό ύμνο, που τραγουδά «όλη η οικουμένη». Έτσι, οι βιβλικές ωδές από την αρχαιότητα δεν ήταν ιδιωτικό στολίδι, αλλά μια κοινή εκκλησιαστική μορφή προσευχής και δοξολογίας προς τον Θεό.
Από τέσσερις έως εννέα
Στους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού στον όρθρο εκτελούσαν μόνο 4 βιβλικές ωδές - μία από την Πεντάτευχο, μία του Σολομώντα και μία-δύο από τους προφήτες. Ωστόσο, μέχρι τον 6ο αιώνα στην Ανατολή ο αριθμός των χρησιμοποιούμενων ωδών αυξήθηκε σε δεκαπέντε, και μέχρι τον 7ο αιώνα καθιερώθηκε οριστικά η εκτέλεση εννέα ωδών. Αυτή η τάξη διατηρείται στην ορθόδοξη λειτουργική παράδοση μέχρι σήμερα.
- Η πρώτη ωδή, που αρχίζει με τα λόγια «Άσωμεν τω Κυρίω», είναι ένας ύμνος ευχαριστίας των Ισραηλιτών μετά τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας (Έξ. 15:1-19). Βλέποντας τη σωτηρία τους και την καταστροφή των διωκτών, ο λαός ύμνησε τον Θεό: «Άσωμεν τω Κυρίω, ενδόξως γαρ δεδόξασται…».
- Η δεύτερη - «Ενώτισε, ουρανέ, και λαλήσω» - είναι λόγος ελέγχου του Μωυσή, απευθυνόμενος στους Ισραηλίτες στην έρημο με σκοπό να τους ξυπνήσει σε μετάνοια (Δευτ. 32:1-44).
- Η τρίτη - «Εστερεώθη η καρδία μου εν Κυρίω» - είναι η ωδή της Άννας, μητέρας του προφήτη Σαμουήλ, τραγουδισμένη σε ευχαριστία για την απελευθέρωση από την ατεκνία (1 Σαμ. 2:1-10).
- Η τέταρτη, που αρχίζει με τα λόγια «Κύριε, ήκουσα την ακοήν σου», αποτελείται από στίχους του βιβλίου του προφήτη Αββακούμ και περιέχει προφητεία για την έλευση του Χριστού (Αββ. 3:1-19).
- Η πέμπτη - «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου» - είναι προσευχή προς τον ερχόμενο Λυτρωτή από το βιβλίο του προφήτη Ησαΐα (Ησ. 29:9-19).
- Η έκτη - «Εβόησα εν τη θλίψει μου προς τον Κύριον» - είναι προσευχή του προφήτη Ιωνά στην κοιλιά του κήτους, που θεωρείται από την Εκκλησία ως προτύπωση της ανάστασης του Χριστού (Ιων. 2:3-10).
- Η έβδομη - «Ευλογητός ει, Κύριε ο Θεός των πατέρων ημών» - είναι δοξολογία των τριών παίδων, που ρίχτηκαν στη βαβυλωνιακή κάμινο για την πίστη τους στον αληθινό Θεό (Δαν. 3:26-56).
- Η όγδοη - «Ευλογείτε πάντα τα έργα Κυρίου» - είναι συνέχεια αυτής της δοξολογίας, απευθυνόμενη σε όλη τη δημιουργία (Δαν. 3:67-88).
- Η ένατη ωδή έχει σύνθετο χαρακτήρα. Αρχικά ακούγεται η ωδή της Υπεραγίας Θεοτόκου «Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριον» (Λκ. 1:46-55), κατά την οποία γίνεται θυμίαση του ναού, και στη συνέχεια προστίθεται η ωδή του προφήτη Ζαχαρία «Ευλογητός Κύριος ο Θεός του Ισραήλ» (Λκ. 1:68-79), τραγουδισμένη κατά τη γέννηση του Ιωάννη του Προδρόμου.
Χορός εναντίον χορού
Αρχικά, όπως και οι ψαλμοί, οι βιβλικές ωδές τραγουδιόνταν αντιφωνικά, δηλαδή εναλλάξ από δύο χορούς, με σύντομο επωδό μετά από κάθε στίχο. Έτσι, στην πρώτη ωδή ο επωδός ήταν τα λόγια: «Άσωμεν τω Κυρίω, ενδόξως γαρ δεδόξασται»; στη δεύτερη ωδή από το Δευτερονόμιο χρησιμοποιούνταν διάφοροι επωδοί για διάφορα μέρη του κειμένου; στην τρίτη - «Ελέησόν με, Κύριε»; στην τέταρτη - «Δόξα τη δυνάμει σου, Κύριε»; στην πέμπτη και έκτη - «Ελέησόν με, Κύριε»; στην έβδομη - «Άσατε τω Κυρίω έργα και υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας», κ.λπ.
Αντηχήσεις αυτού του τρόπου εκτέλεσης είναι εμφανείς τώρα στις δεσποτικές εορτές, όταν στη δεύτερη μέρος της 9ης ωδής προστίθενται ειδικοί εορταστικοί επωδοί. Τα κείμενα των βιβλικών ωδών περιέχονται στο Ειρμολόγιο και στο Ψαλτήριον. Το Ειρμολόγιο προσφέρει 3 εκδόσεις - μεγάλη (πλήρης), καθημερινή (συντομευμένη) και εορταστική (ακόμη πιο συντομευμένη). Τα κεφάλαια 18 και 49 του Τυπικού καθορίζουν λεπτομερώς, σε ποιες ημέρες και σε ποια μορφή πρέπει να εκτελούνται.
Σύνδεση των εποχών
Σήμερα στην Εκκλησία μας οι βιβλικές ωδές εκτελούνται σπάνια - μόνο τις καθημερινές της Μεγάλης Σαρακοστής, αλλά και τότε πολλοί τις αντιλαμβάνονται ως προσθήκη στον κανόνα. Αν και στην πραγματικότητα - το αντίθετο: το γνωστό μας υμνογραφικό είδος - ο κανόνας, βασίζεται στις βιβλικές ωδές, από αυτές λαμβάνει τον αριθμό των ωδών και των στίχων, με αυτές συνδέεται και το περιε
