Ηλίας και Φιλάρετος: μία εποχή, ένα μέγεθος, δύο διαφορετικά αποτελέσματα ζωής
Και οι δύο έζησαν πολύ μακρά ζωή. Και οι δύο είχαν τεράστιο εκκλησιαστικό κύρος. Και στους δύο δόθηκε μια σπάνια ιστορική ευκαιρία. Ο ένας έγινε πατέρας του λαού, ο άλλος – πρόσωπο του σχίσματος. Γιατί συνέβη αυτό;
Οι εξέχοντες άνθρωποι συχνά επισκιάζονται από γεγονότα, συγκρούσεις, τίτλους, περιβάλλον. Αλλά ο θάνατος συνήθως βάζει τα πάντα στη θέση τους. Αυτή την εβδομάδα έφυγαν από τη ζωή ο Πατριάρχης Ηλίας Β΄ και ο Φιλάρετος Ντενισένκο – δύο αρχιερείς μιας εποχής, σχεδόν της ίδιας ηλικίας, τεράστιου εκκλησιαστικού μεγέθους. Και οι δύο επηρέασαν τις μοίρες των λαών τους, και οι δύο έλαβαν μια σπάνια ιστορική ευκαιρία σε καθοριστικό χρόνο για τα κράτη τους.
Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Όλη η Γεωργία αποχαιρετά τον Ηλία ως τον πιο οικείο και κοντινό άνθρωπο, ενώ στον θάνατο του Φιλάρετου αντιδρούν μόνο επίσημα πρόσωπα. Μιλούν για την ιστορική του κληρονομιά – ισχυρή, αξιοσημείωτη, αλλά, ουσιαστικά, βαθιά διχαστική.
Μία εποχή, ένα μέγεθος, μία ιστορική ευκαιρία
Ο Φιλάρετος Ντενισένκο γεννήθηκε το 1929. Μετά την αποφοίτηση από το σχολείο εισήχθη στο Θεολογικό Σεμινάριο της Οδησσού. Το 1950 έλαβε το μοναχικό σχήμα, το 1952 αποφοίτησε από τη Θεολογική Ακαδημία Μόσχας και έμεινε εκεί να διδάσκει. Από το 1957 – πρύτανης του Σεμιναρίου του Κιέβου, από το 1968 – μητροπολίτης Κιέβου και Γαλικίας, έξαρχος πάσης Ουκρανίας. Το 1990, μετά τον θάνατο του Πατριάρχη Πιμένα, έγινε τοποτηρητής του Πατριαρχικού θρόνου στη Μόσχα και κύριος υποψήφιος για το πατριαρχείο. Ωστόσο, πατριάρχης Μόσχας εξελέγη ο Αλέξιος (Ρίντιγκερ), και ο Φιλάρετος επέστρεψε στο Κίεβο.
Ο Ηλίας Β΄ είναι νεότερος κατά τέσσερα χρόνια: γεννήθηκε το 1933, αποφοίτησε από το Θεολογικό Σεμινάριο Μόσχας το 1956 και από τη Θεολογική Ακαδημία Μόσχας το 1960. Το 1963 έγινε επίσκοπος, το 1969 – μητροπολίτης, και στις 23 Δεκεμβρίου 1977 εξελέγη Καθολικός-Πατριάρχης πάσης Γεωργίας.
Και οι δύο προήλθαν από τη σοβιετική εποχή, και οι δύο τελείωσαν τη Θεολογική Ακαδημία Μόσχας, και οι δύο διέθεταν νου, θέληση, εκκλησιαστική εξουσία. Τη στιγμή της διάλυσης της ΕΣΣΔ ο Ηλίας και ο Φιλάρετος ηγούνταν Εκκλησιών σε νέα ανεξάρτητα κράτη: η πρώτη – με καθεστώς αυτονομίας, η δεύτερη – αυτοκεφαλίας. Στη συνέχεια οι δρόμοι αυτών των δύο ανθρώπων χώρισαν.
Η στιγμή της απόκλισης: διακονία ή πρωτεία
Τη στιγμή της κρίσης ο Ηλίας και ο Φιλάρετος έκαναν διαφορετική εσωτερική επιλογή.
Όταν στη Γεωργία το 1991–1992 άρχισαν το κρατικό πραξικόπημα και η εμφύλια αντιπαράθεση, ο Ηλίας δεν προσπάθησε να σταθεί στην πλευρά κανενός. Δεν έκανε στοιχήματα σε πολιτικό νικητή. Έκανε ό,τι ήταν δυνατόν για διάλογο και συμφιλίωση, κατανοώντας ότι η Εκκλησία είναι ανώτερη από τις πολιτικές διαφορές και καλείται να ενώνει τον λαό, όχι να δημιουργεί νέες γραμμές διαίρεσης.
Ο Φιλάρετος τα ίδια χρόνια και σε παρόμοιες συνθήκες συμπεριφέρθηκε διαφορετικά. Μετά την κήρυξη της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας άρχισε να επιδιώκει πλήρη αυτοκεφαλία για την ΟΠΕ. Αυτό καθαυτό δεν ήταν επιλήψιμο. Το πρόβλημα ήταν αλλού: γνώριζε άριστα ότι η ιδέα δεν συμμεριζόταν από την πλειονότητα του κλήρου και του εκκλησιαστικού λαού, και επομένως – θα προκαλούσε οπωσδήποτε διαιρέσεις. Αλλά, παρ' όλα αυτά, αποφάσισε να πάει μέχρι τέλους. Και όχι επειδή ήταν ιδεολογικός υποστηρικτής της πλήρους ανεξαρτησίας. Όχι, το κύριο που τον κινούσε – ήταν η δίψα για εξουσία.
Το τίμημα που ο Φιλάρετος ήταν έτοιμος να πληρώσει, έγινε και η παραβίαση του όρκου. Μπροστά στον Σταυρό και το Ευαγγέλιο έδωσε λόγο να παραιτηθεί (για το οποίο σώζεται ηχογράφηση), και στη συνέχεια τον παραβίασε. Όταν τον Μάιο του 1992 στο Χάρκοβο οι επίσκοποι της ΟΠΕ εξέλεξαν νέο Προκαθήμενο τον μητροπολίτη Βλαδίμηρο (Σαμποντάν), ο Φιλάρετος πήρε όλο το εκκλησιαστικό ταμείο και ενώθηκε με μέρος της σχισματικής Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας σε νέα εκκλησιαστική δομή. Έτσι εμφανίστηκε η ΟΠΕ Κιεβινού Πατριαρχείου.
Η ιστορία επαναλήφθηκε μετά από ένα τέταρτο του αιώνα
Το ότι κύριος «κινητήρας» του Φιλάρετου ήταν η δίψα για εξουσία, επιβεβαίωσαν οριστικά τα γεγονότα του 2018–2019. Στα τέλη του 2018 ήταν πιο κοντά από ποτέ στην υλοποίηση του στόχου που διαρκώς διακήρυττε – τη δημιουργία αυτοκέφαλης ουκρανικής εκκλησίας. Αλλά αφού τον εξαπάτησαν και στο κεφάλι της νέας δομής έβαλαν άλλον άνθρωπο, ο Φιλάρετος αμέσως την εγκατέλειψε για να παραμείνει πρώτος στη πλέον περιθωριακή ΟΠΕ ΚΠ.
Το «νέο-παλιό» Κιεβινό πατριαρχείο, όπως και το «πατριαρχείο» του δεν αναγνώρισαν ούτε το Κωνσταντινουπολιτικό Πατριαρχείο, ούτε κανείς άλλος. Αλλά τον Φιλάρετο αυτό δεν τον ταράκουνησε. Άρχισε εκ νέου να «χειροτονεί» επισκόπους και να δημιουργεί δική του εκκλησιαστική δομή. Με άλλα λόγια, λαμβάνοντας από το κράτος και την Κωνσταντινούπολη αυτό προς το οποίο πήγαινε δεκαετίες, – αυτοκέφαλη ουκρανική εκκλησία, – ο Φιλάρετος πάλι προχώρησε σε ρήξη, μόλις διαπιστώθηκε ότι πρώτος σε αυτή την εκκλησία δεν θα ήταν αυτός.
Το τίμημα αποδείχθηκε υψηλό: σχίσμα της ΠΕΟ, άλλη μια διαίρεση στην ουκρανική κοινωνία, απώλεια σχεδόν όλων των ενοριών και επαρχιών, ανάγκη να αρχίσει τα πάντα εκ νέου – στα ενενήντα χρόνια. Αλλά και αυτό το τίμημα ο Φιλάρετος ήταν έτοιμος να πληρώσει για την πρωτεία του.
Πατέρας του έθνους και πρόσωπο του σχίσματος
Με τον καιρό η διαφορά μεταξύ των δύο αρχιερέων έγινε ακόμη πιο εντυπωσιακή. Ο Πατριάρχης Ηλίας για τη Γεωργία έπαψε να είναι απλώς Προκαθήμενος. Επί των ημερών του η Εκκλησία έγινε ο πιο σεβαστός θεσμός της κοινωνίας των πολιτών, και ο ίδιος – άνθρωπος στον οποίο εμπιστεύονταν σχεδόν όλοι. Αυτό το καταγράφουν επί πολλά χρόνια οι κοινωνιολογικές έρευνες. Από το 2008 ο Ηλίας προσωπικά βάπτιζε τα τρίτα και επόμενα παιδιά στις οικογένειες· μέχρι το καλοκαίρι του 2025 ο αριθμός των βαπτιστηρίων του έφτασε περίπου τις πενήντα χιλιάδες. Έτσι έγινε για τον λαό όχι μεταφορικός, αλλά σχεδόν κυριολεκτικός πατέρας. Σήμερα, όταν όλη η χώρα αποχαιρετά τον Προκαθήμενό της, η ροή των ανθρώπων προς τον ναό της Αγίας Τριάδας στην Τιφλίδα κινείται όλο το εικοσιτετράωρο.
Το αποτέλεσμα της δραστηριότητας του Φιλάρετου αποδείχθηκε διαφορετικό. Το όνομά του συνδέεται στερεά με τη λέξη «σχίσμα». Ρήξη με την ΟΠΕ το 1992, ρήξη με την ΠΕΟ το 2019. Ούτε στην πρώτη, ούτε στη δεύτερη περίπτωση δεν επιχείρησε προσπάθειες συμφιλίωσης. Τον Οκτώβριο του 2025 έγραψε ακόμη και πνευματική διαθήκη, στην οποία απαγόρευσε στους «ιεράρχες» της ΠΕΟ να συμμετάσχουν στην κηδεία του. Τους περισσότερους από αυτούς ο ίδιος τους ανέθρεψε, «χειροτόνησε», τους προώθησε στην εκκλησιαστική καριέρα. Αλλά πέθανε σε διαίρεση ακόμη και με αυτούς.
Έτσι στη δημόσια μνήμη καθιερώθηκε το κύριο: ο Ηλίας συγκέντρωνε γύρω του τον λαό, ενώ ο Φιλάρετος ξανά και ξανά άφηνε πίσω του γραμμή διαίρεσης.
Μετάνοια που περίμεναν, αλλά που δεν έγινε
Παρά όλα τα βάσανα και τις συγκρούσεις που προκάλεσε το σχίσμα του Φιλάρετου, στην ΟΠΕ τον αντιλαμβάνονταν όχι τόσο ως αντίπαλο, όσο ως άνθρωπο που χρειάζεται ιδιαίτερα προσευχή, για τον οποίο η πόρτα στην Εκκλησία δεν ήταν κλειστή. Πολύ πριν από τον Τόμο στο εκκλησιαστικό περιβάλλον ακουγόταν συνεχώς η ίδια σκέψη: η ενότητα στην Ουκρανία είναι δυνατή όχι μέσω πολιτικών συνδυασμών και όχι μέσω νομιμοποίησης του σχίσματος, αλλά μέσω μετάνοιας και επιστροφής των αποπεσόντων στην Εκκλησία. Γι' αυτό μιλούσαν επανειλημμένα οι προκαθήμενοι της ΟΠΕ – ο Μακαριώτατος Μητροπολίτης Βλαδίμηρος και ο Μακαριώτατος Μητροπολίτης Ονούφριος. Στην ΟΠΕ περίμεναν τον Φιλάρετο, για την επιστροφή του προσεύχονταν.
Αλλά η μετάνοια δεν έγινε ποτέ. Και το θέμα δεν είναι ότι κάποιος «δεν άφησε» τον Φιλάρετο να επιστρέψει, αν και έτσι μπορούσε να φανεί το 2017, όταν έγραψε επιστολή προς τη Σύνοδο των Αρχιερέων της ΡΟΕ, και στη συνέχεια ουσιαστικά την αρνήθηκε. Σε εκκλησιαστικό νόημα η μετάνοια – δεν είναι απλώς λεκτική λύπη και όχι ασαφής κλήση για συμφιλίωση. Είναι άρνηση του δημιουργημένου σχίσματος και επιστροφή σε εκείνη την Εκκλησία από την οποία ο άνθρωπος απέπεσε.
Και αυτό δεν είναι «θέλημα» της ΟΠΕ, αλλά αληθινό νόημα της μετάνοιας στο σχίσμα. Έτσι, το 2020 ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ (Ελλαδική Ορθόδοξη Εκκλησία, που γενικά αναγνώρισε την ΠΕΟ) δήλωνε ότι ο Φιλάρετος έπρεπε να επιστρέψει στην ΟΠΕ, μετανοώντας για το σχίσμα που προκάλεσε.
Η εσωτερική τραγωδία του Φιλάρετου είναι ότι δεν βρήκε ποτέ μέσα του τις δυνάμεις να ξεπεράσει το δικό του «πατριαρχικό σχέδιο». Στην ΟΠΕ περίμεναν αυτό το βήμα μέχρι το τέλος. Αλλά ο άνθρωπος που τόσα χρόνια αγωνιζόταν για την πρωτεία, δεν μπόρεσε να την αρνηθεί ούτε μπροστά στον θάνατο.
Ο θάνατος ως απολογισμός της ζωής
Η διαφορά μεταξύ Ηλία και Φιλάρετου φαίνεται ιδιαίτερα στον τρόπο που η κοινωνία αντιδρά στον θάνατό τους. Στη Γεωργία ο θάνατος του Ηλία απέκτησε αμέσως χαρακτήρα εθνικού πένθους: ανακοινώθηκε πένθος μέχρι την κηδεία στις 22 Μαρτίου, ο καθεδρικός της Αγίας Τριάδας άνοιξε σχεδόν αδιάκοπα για αποχαιρετισμό, τα δημόσια μέσα μεταφοράς στην Τιφλίδα έγιναν δωρεάν, από τις περιφέρειες έβαλαν επιπλέον δωρεάν δρομολόγια και τρένα, και η ροή των ανθρώπων προς τον καθεδρικό δεν σταματά. Δεκάδες χιλιάδες βαπτιστήρια του Πατριάρχη πραγματοποίησαν ξεχωριστή πομπή στη μνήμη του. Χωρίς υπερβολή – όλη η Γεωργία θρηνεί για τον πατέρα της.
Η αντίδραση στον θάνατο του Φιλάρετου φαίνεται διαφορετική. Ακούγονται δηλώσεις και συλλυπητήρια από επίσημα πρόσωπα: τον πρόεδρο Β. Ζελένσκι, τον πρόεδρο της Βουλής Ρ. Στεφάντσουκ, τον επικεφαλής του ΓΠ Κ. Μπουντάνοβ. Η ηγεσία της ΠΕΟ αγνόησε τη διαθήκη του Φιλάρετου και ανακοίνωσε ότι αναλαμβάνει τον αποχαιρετισμό και την ταφή του. Σε όλες αυτές τις δηλώσεις το έμφαση δίνεται στη συμβολή του Φιλάρετου στην ουκρανική κρατικότητα, την «πνευματική ανεξαρτησία», τη δημιουργία τοπικής εκκλησίας και την αντίσταση στη ρωσική επιθετικότητα. Ο θάνατός του παρουσιάζεται ως αναχώρηση μεγάλης ιστορικο-πολιτικής μορφής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κανείς δεν θρηνεί τον Φιλάρετο: ο αποχαιρετισμός μόλις άρχισε, και άνθρωποι, αναμφίβολα, θα έρθουν. Αλλά ήδη τώρα φαίνεται η τεράστια διαφορά. Ο θάνατος του Ηλία προκαλεί αίσθημα προσωπικής απώλειας σε κάθε Γεωργιανό. Ο θάνατος του Φιλάρετου προκαλεί πρωτίστως ρεύμα αξιολογήσεων του ιστορικού του ρόλου. Στην πρώτη περίπτωση ο λαός αποχαιρετά έναν άνθρωπο οικογενειακά. Στη δεύτερη – η κοινωνία και η εξουσία κάνουν απολογισμό μιας εξέχουσας, αλλά βαθιά αντιφατικής βιογραφίας. Αυτή η αντίθεση δείχνει καλύτερα από οποιεσδήποτε λέξεις τη διαφορά μεταξύ δύο βιωμένων ζωών.
Συμπέρασμα
Η ιστορία της ζωής και του θανάτου του πατριάρχη Ηλία και του Φιλάρετου Ντενισένκο – είναι υπενθύμιση σε κάθε έναν από εμάς. Ο άνθρωπος μπορεί να είναι ταλαντούχος, επιδραστικός, να ζήσει μακρά ζωή και να αφήσει αξιοσημείωτο ίχνος στην ιστορία. Αλλά το κύριο αποτέλεσμα δεν καθορίζεται από αυτό. Το αληθινό μεγαλείο του ανθρώπου μετριέται όχι από τον αξίωμα, όχι από την εξουσία και όχι από την ιστορική επιρροή, αλλά από την ικανότητα να αρνηθεί τον εαυτό του για τον Χριστό. Γι' αυτό η Εκκλησία μας καλεί σε μετάνοια όχι στο θανάσιμο κρεβάτι, αλλά σήμερα, όσο η καρδιά μπορεί ακόμη να ταπεινωθεί, όσο η πόρτα δεν είναι κλειστή και όσο ο δρόμος προς τα πίσω δεν είναι κομμένος από τη δική μας σκληρότητα. «Ιδού νυν καιρός ευπρόσδεκτος, ιδού νυν ημέρα σωτηρίας» (Β΄ Κορ. 6, 2).
Κοιτάζοντας αυτές τις δύο ζωές, μένει να προσευχόμαστε και για τους κεκοιμημένους, και για τους εαυτούς μας, για να μην αναβάλλουμε την επιλογή μεταξύ ταπείνωσης και φιλαυτίας, μεταξύ ζωής και θανάτου, μεταξύ Χριστού και του εαυτού μας.
